हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस १

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA मँगोएस दिवस १ ०८/०६/२०२६

 'हापूस' नावाचा उदय! 

​"आंब्यांचा राजा" म्हणून ज्याने जगभरातल्या रसिकांच्या जिभेवर आणि मनावर अधिराज्य गाजवलं आहे, तो आपला लाडका 'हापूस'! पण आपण कधी विचार केला आहे का, की कोकणच्या या अस्सल मातीतल्या फळाला 'हापूस' हे नाव कसं मिळालं? हा प्रवास एखाद्या रंजक ऐतिहासिक कथेपेक्षा कमी नाही.

​या नावाचा संबंध थेट जोडला जातो तो तब्बल ५०० वर्षांपूर्वीच्या पोर्तुगीज साम्राज्याशी!

​अफॉन्सो डी अल्बुकर्क (Afonso de Albuquerque)

​इ.स. १५०९ च्या सुमारास भारतामध्ये पोर्तुगीज सत्तेचा विस्तार करण्यासाठी 'अफॉन्सो डी अल्बुकर्क' हा व्हाइसरॉय (गव्हर्नर) म्हणून गोव्यात आला. पोर्तुगीज खलाशांना भारतातील स्थानिक 'रायवळ' आंबे खूप आवडायचे, पण त्या आंब्यांमध्ये फायबर (तंतू/केस) खूप असायचे आणि ते लवकर सडायचे.

​यावर उपाय म्हणून पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी आणि वनस्पती तज्ज्ञांनी ब्राझीलमधून आणलेल्या उत्कृष्ट कलमी तंत्रज्ञानाचा वापर करून गोव्यात एक नवीन, बिनरेषांचा, घट्ट आणि सुगंधी आंबा तयार केला. हा नवा आंबा त्यावेळचा गव्हर्नर 'अफॉन्सो' (Afonso) याच्या काळात लोकप्रिय झाला, म्हणून पोर्तुगीज लोकांनी या वाणाला त्याचेच नाव दिले - 'अल्फान्सो' (Alfonso)!

​ 'अल्फान्सो'चा झाला 'हापूस'!

​पोर्तुगीजांकडून हा आंबा जेव्हा हळूहळू सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीच्या किनारपट्टीवर, म्हणजेच आपल्या कोकणात आला, तेव्हा इथल्या स्थानिक बोलीभाषेने या परदेशी नावाचे आपल्या मातीशी नाते जोडले.

​युरोपियन उच्चाराचा 'अल्फान्सो'...

​पुढे गोव्याकडे जाताना 'आपोस' (Afoos) झाला...

​आणि शेवटी कोकणी माणसाच्या जिभेवर रेंगाळताना त्याचे रूपांतर 'हापूस' मध्ये झाले!

​शब्दाचा उच्चार बदलला, पण कोकणच्या जांभ्या दगडाने आणि खऱ्याखुऱ्या मातीने या फळाला जी चव, रंग आणि सुवास दिला, त्याने या 'अल्फान्सो'ला खऱ्या अर्थाने जगाचा राजा बनवले.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

शनिवार वाड्यातील आंब्याची मेजवानी आणि रसाची पारंपरिक पद्धत!

मागील भागात आपण पाहिले की पेशव्यांसाठी कोकणातून घोड्यांवरून आंबे पुण्यात यायचे. पण हे आंबे शनिवार वाड्यात पोहोचल्यानंतर पुढे काय व्हायचे? पेशवे घराण्यात आंबा खाण्याची आणि त्याचा 'आमरस' बनवण्याची एक खास, साग्रसंगीत पारंपरिक पद्धत होती. आजच्यासारखी मिक्सर-ब्लेंडरची साधनं नसताना, त्या काळी शनिवार वाड्याच्या स्वयंपाकघरात आंब्याची मेजवानी कशी रंगायची, इतिहास डोकावून पाहूया!

गंगाजळात आंबे थंड करणे.

कोकणातून उन्हातानातून प्रवास करून आलेले आंबे थेट खाल्ले जात नसत. आंबा उष्ण असतो, त्यामुळे त्याची उष्णता (चीक आणि गरमपणा) कमी करण्यासाठी वाड्यातील पटांगणात किंवा खाजगी विहिरीच्या थंडगार पाण्यात हे आंबे काही तास बुडवून ठेवले जायचे. पेशवे दप्तरात उल्लेख आहे की, खास प्रसंगी आंबे धुण्यासाठी आणि थंड करण्यासाठी स्वच्छ पाण्याचे मोठे रांजण भरून ठेवले जात.

हाताने रस काढण्याची 'ती' कला.

त्या काळी आमरस बनवण्यासाठी आजच्यासारखी कोणतीही यंत्रे नव्हती. वाड्यातील सुवासिनी आणि आचारी अत्यंत सोवळ्याने आणि स्वच्छतेने रस काढायला बसायचे.

प्रथम आंबा हाताने अलगद दाबून मऊ केला जायचा.

त्यानंतर त्याचे देठ काढून, हाताने दाबून त्याचा पिवळाधमक रस तांब्या-पितळाच्या किंवा चांदीच्या मोठ्या परातींमध्ये (ज्याला 'भोगणी' म्हटले जायचे) काढला जाई.

कोयीला आणि सालीला राहिलेला गर काढण्यासाठी सुती कापडाचा वापर केला जायचा, जेणेकरून रसात एकही रेशा (तंतू) राहणार नाही.

सुंठ, केशर आणि म्हशीचे साजूक तूप!

आज आपण आमरसात फक्त साखर घालतो, पण पेशवेकालीन आमरसाची रेसिपी काहीतरी वेगळीच आणि शाही होती. आंब्याचा रस बाधू नये (पचन नीट व्हावे) म्हणून त्यात 'सुंठ पावडर' आणि 'वेलची' प्रामुख्याने घातली जायची. रस आणखी सुगंधी आणि राजेशाही करण्यासाठी त्यात 'केशर' विरघळवून टाकले जाई.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हा आमरस जेव्हा चांदीच्या वाट्यांमध्ये वाढला जायचा, तेव्हा त्यावर साजूक कढवलेल्या तुपाची धार सोडली जायची!

पंगती आणि आंब्याचा आग्रह

शनिवार वाड्यात जेव्हा आंब्याचा मोसम असायचा, तेव्हा ब्राह्मण भोजन आणि खास पाहुण्यांसाठी पंगती उठायच्या. केळीच्या पानावर मऊ सुवासिक भात, पुरी, मसालेदार भाजी आणि चांदीच्या वाटीत भरलेला हा शाही आमरस! "अजून एक वाटी घ्या..." असा आग्रह करत पाहुण्यांना तृप्त केले जाई. पेशव्यांच्या या आंबा प्रेमामुळेच पुढे पुणेकरांमध्येही आंबा खाण्याची एक वेगळी संस्कृती आणि चोखंदळपणा तयार झाला.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

​

पेशव्यांचे आंबा प्रेम आणि शनिवार वाड्यातील मेजवान्या!

​मागील भागात आपण पाहिले की छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आंब्याच्या झाडांना 'पोटच्या पोरासारखं' जपण्याचा आदेश दिला होता. शिवछत्रपतींचा हाच वारसा पुढे पेशवेकाळात अत्यंत राजेशाही थाटात बहरला. १८ व्या शतकात शनिवार वाड्यात राहणाऱ्या पेशव्यांना आंब्याची, विशेषतः कोकणातील उत्तम दर्जाच्या आंब्यांची एवढी प्रचंड आवड होती की, त्यांच्यासाठी आंबा हे केवळ एक फळ नव्हते, तर तो प्रतिष्ठेचा आणि मुत्सद्देगिरीचा (Diplomacy) एक भाग बनला होता!

​'पेशवे दप्तरातील' जुनी पाने चाळली, तर आंब्याविषयीचे अनेक रंजक किस्से समोर येतात.

​

कोकणातून पुण्यासाठी खास 'आंबा एक्सप्रेस'!

​थोरले बाजीराव पेशवे आणि त्यांचे सुपुत्र नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात दरवर्षी उन्हाळ्याची चाहूल लागताच शनिवार वाड्यावरून कोकणातील सुभेदारांना, मामलतदारांना आणि अधिकाऱ्यांना तातडीची पत्रे पाठवली जायची.

​पत्रांमधील मजकूर असायचा: "उत्कृष्ठ प्रतीचे आंबे, जे चांगले पिकतील आणि वाटेत खराब होणार नाहीत, ते तातडीने पुण्यास रवाना करावेत."

​त्या काळी आजच्यासारख्या वेगवान गाड्या किंवा रस्ते नव्हते. मग काय केले जायचे? कोकणातून कच्चे आंबे (पाड लागलेले) गोणपाटात आणि गवताच्या पेंढ्यात अत्यंत काळजीपूर्वक रचले जायचे. हे आंबे लाकडी पेट्यांमध्ये किंवा करंड्यांमध्ये भरून, वेगवान घोड्यांवर आणि हत्तींवर लादले जात आणि 'खास डौलदार आंबा पथक' ते घेऊन घाटमाथा ओलांडून पुण्याच्या दिशेने धाव घेत असे.

​

पेशवे दप्तरातील तो रंजक हिशोब!

​नानासाहेब पेशवे स्वतः बागाईतदार होते. त्यांनी पुण्याच्या पर्वती आणि हिराबागेच्या परिसरात स्वतः आंब्यांच्या अनेक बागा तयार केल्या होत्या आणि तिथे कोकणातून कलमे मागवून लावली होती. एका ऐतिहासिक नोंदीनुसार, नानासाहेबांनी एका हंगामात कोकणातून तब्बल १ लाख आंबे मागवल्याचा उल्लेख आढळतो!

​शनिवार वाड्यात येणाऱ्या या आंब्यांचे रीतसर हिशोब ठेवले जायचे. कोणते आंबे 'सरकारात' (म्हणजे पेशव्यांच्या खाजगी वापरासाठी) जाणार, कोणते आंबे इतर मानकऱ्यांना भेट म्हणून दिले जाणार आणि कोणते आंबे देव्हाऱ्यात देवापुढे ठेवले जाणार, याचे कडक नियम होते.

​'मँगो डिप्लोमसी' (आंबा मुत्सद्देगिरी)

​पेशवे केवळ स्वतःच आंबे खात नव्हते, तर दिल्लीचे राजे, हैदराबादचे निजाम आणि दूरवर असणाऱ्या इंग्रज अधिकाऱ्यांशी मैत्रीचे संबंध टिकवून ठेवण्यासाठी कोकणचा हाच राजा आंबा 'भेट' (Gift) म्हणून पाठवला जायचा. ज्याला आंबे पाठवले, त्याला पेशवे दरबाराकडून विशेष मान मिळाला, असे त्या काळी मानले जाई.

​थोडक्यात काय, तर आज आपण जो कॉर्पोरेट गिफ्टिंगसाठी किंवा जवळच्या लोकांना आब्यांची पेटी पाठवतो, तिची सुरुवात पेशव्यांनी १८ व्या शतकातच केली होती!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ८

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ८

​काल आपण हापूसचा कोकणाशी जडलेला स्नेह पाहिला. आज आपण इतिहासामध्ये थोडे मागे जाऊन पाहणार आहोत की, ज्या कोकणच्या भूमीत हापूस डोलतोय, तिथे फळझाडांच्या आणि आंब्याच्या लागवडीची सुरुवात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात कशी झाली. महाराजांचे दूरदृष्टीपण केवळ गडकिल्ले आणि युद्धनीतीपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते स्वराज्याच्या पर्यावरणाचे आणि शेतीचेही रक्षणकर्ते होते.

​याचा सर्वात मोठा पुरावा मिळतो तो शिवकाळातील ऐतिहासिक **'आज्ञापत्रा'**मध्ये!

​

आज्ञापत्रातील सक्त नियम: "झाडे प्रजेची, ती पोटच्या पोरासारखी जपा!"

​छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आदेशावरून रामचंद्रपंत अमात्य यांनी लिहिलेल्या 'आज्ञापत्र' या ग्रंथात झाडांच्या कत्तलीविषयी अत्यंत कडक नियम दिले आहेत. त्या काळात जहाजांचे लाकूड किंवा इतर कामांसाठी झाडे तोडावी लागायची, पण महाराजांचा आंब्याच्या झाडांबाबत एक विशेष नियम होता. आज्ञापत्रात लिहिले आहे:

​"रयतेने ही झाडे लावून, लेकरांसारखी संगोपन करून वाढविली. ती तोडल्याने रयतेचे दुःख काय होईल? एकाचे दुःख करून जे कार्य करीन म्हणेल, ते कार्य करणारासहित बुडून नाहीसे होईल... याकरिता आंब्याची किंवा फणसाची झाडे जी असतील, ती प्रजेची, ती मुळीच तोडू न देणे."

​महाराजांचा स्पष्ट आदेश होता की, जर एखाद्या सरकारी कामासाठी आंब्याचे झाड तोडणे अत्यंत गरजेचे असेल, तर आधी त्या शेतकऱ्याला योग्य मोबदला (पैसे) द्या, त्याचे मन राजी करा आणि मगच झाड तोडा, तेही जबरदस्तीने नाही!

​

सिंधुदुर्गातील आंबा लागवडीला प्रोत्साहन

​१७व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा महाराजांनी मालवणचा सिंधुदुर्ग आणि विजयदुर्ग सारखे जलदुर्ग उभारले, तेव्हा किनारपट्टीच्या सुरक्षेसोबतच तिथल्या स्थानिक अर्थकारणाला बळ देण्यासाठी फळझाडांच्या लागवडीला प्रोत्साहन दिले गेले. रायवळ आंब्यांच्या राई (बागा) पद्धतशीरपणे कशा लावल्या जातील, याकडे लक्ष दिले गेले.

​हापूस आंबा तेव्हा अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यात गोव्यापुरता मर्यादित असला, तरी कोकणातील माती आंब्यासाठी सुवर्णभूमी आहे हे शिवकाळानेच आधी ओळखले होते. महाराजांच्या याच पर्यावरणपूरक धोरणामुळे पुढे मराठा साम्राज्यात आंब्याच्या बागा मोठ्या प्रमाणावर बहरू शकल्या.

​थोडक्यात सांगायचे तर, आज कोकणात जी आंब्याची समृद्धी आपल्याला दिसते, तिचा पाया शिवछत्रपतींच्या त्याच दूरदृष्टीमध्ये दडलेला आहे!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ७

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ७ : 

एका 'परदेशी पाहुण्याचा' 'कोकणचा राजा' होण्याचा अद्भूत प्रवास! 

​गेल्या ६ दिवसांपासून आपण 'हापूस' नावाच्या एका अद्भूत महाकाव्याची पहिली काही पाने चाळत आहोत. आज या पहिल्या आठवड्याच्या शेवटी, आपण एका अशा प्रवासाची उजळणी करणार आहोत, ज्याने भारताच्या, विशेषतः कोकणच्या कृषी संस्कृतीचा इतिहास कायमचा बदलून टाकला.

​पोर्तुगाल ते ब्राझील, ब्राझील ते गोवा आणि गोव्याहून आपला कोकण... हा एका परदेशी फळाचा 'कोकणचा राजा' बनण्याचा प्रवास थक्क करणारा आहे!

​गोषवारा:

​नावामागचा माणूस: आपण पाहिले की, हापूस हे नाव कोणी मराठी माणसाने ठेवलेले नाही. १५०९ मध्ये गोव्यात आलेल्या 'अफॉन्सो डी अल्बुकर्क' या पोर्तुगीज गव्हर्नरच्या नावावरून पोर्तुगीजांनी याला 'अल्फान्सो' म्हटले. पुढे कोकणी माणसाने आपल्या लाघवी भाषेत त्याचे रूपांतर 'हापूस' मध्ये केले.

​थरारक समुद्रसफर: दक्षिण अमेरिकेतील ब्राझीलमधून लाकडी जहाजांमध्ये खाऱ्या हवेपासून आणि वादळांपासून वाचवत, स्वतःच्या पिण्याचे पाणी वाचवून खलाशांनी ही नाजूक कलमे जिवंत गोव्यात आणली.

​पाद्र्‍यांची जादू: गोव्यातील सेंट पॉल कॉलेजच्या बागांमध्ये युरोपियन पाद्र्‍यांनी भारतातील बलवान 'रायवळ' (गावरान) आंब्याच्या रोपावर ब्राझीलच्या सुगंधी आंब्याची फांदी जोडून 'ग्राफ्टिंग' (कलम) केले आणि बिनरेषांच्या, रसाळ हापूसचा जन्म झाला.

पण तो 'कोकणचाच' राजा का झाला?

​हापूस गोव्यात जन्माला आला, त्याचे पूर्वज ब्राझीलचे होते, मग त्याला जगभरात ओळख 'कोकणचा हापूस' म्हणूनच का मिळाली?

​याचे उत्तर दडले आहे कोकणच्या निसर्गात आणि कोकणी माणसाच्या अफाट मेहनतीत! जेव्हा हे कलम गोव्याच्या सीमा ओलांडून सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत आले, तेव्हा इथल्या जांभ्या दगडाने (Laterite Rock) आणि तांबड्या मातीने त्याला असं काही जवळ केलं की, आंब्याची चव आणि सुवास कित्येक पटीने वाढला. समुद्राची खारी हवा आणि कोकणच्या उन्हाने त्याला तो गडद केशरी-पिवळा रंग दिला, जो जगात कुठेही मिळत नाही.

​कोकणी बागायतदारांनी या झाडाला केवळ पोटापाण्याचे साधन मानले नाही, तर आपल्या संस्कृतीचा, सणांचा आणि जगण्याचा भाग बनवले. याच प्रेमामुळे हा 'परदेशी पाहुणा' इथलाच होऊन गेला आणि आज सातासमुद्रापार कोकणचे नाव अभिमानाने मिरवत आहे.

​पहिला आठवडा संपला... पण हापूसचा प्रवास अजून खूप मोठा आहे!

​पुढच्या भागांमध्ये : छत्रपती शिवाजी महाराज, पेशवे आणि इंग्रजांच्या काळात हापूसने इतिहास कसा घडवला? 'पेशवे दप्तरातील' आंब्याच्या रंजक नोंदी! उद्यापासून नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ६

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ६

जगातील पहिल्या हापूस झाडाचा 'तो' ऐतिहासिक पत्ता! 

मागील भागात आपण पाहिले की पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी 'ग्राफ्टिंग'ची जादू वापरून हापूसचे पहिले यशस्वी कलम तयार केले. पण हे विज्ञानाचे प्रयोग नेमके कुठे झाले? जगातील ते पहिले अधिकृत हापूसचे झाड कुठे लावले गेले होते? चला, आज इतिहासामध्ये डोकावून त्या पहिल्या झाडाचा पत्ता शोधूया!

हा इतिहास आपल्याला घेऊन जातो गोव्यातील एका अत्यंत प्रतिष्ठित आणि ऐतिहासिक ठिकाणी.

 'सेंट पॉल कॉलेज' (College of Saint Paul, Goa)

१६व्या शतकात गोव्यातील 'जुने गोवा' (Old Goa) भागात 'सेंट पॉल कॉलेज' नावाचे जेसुइट पाद्र्‍यांचे एक अवाढव्य केंद्र होते. हे केवळ धार्मिक केंद्र नव्हते, तर तिथे आशियातील सर्वात मोठी लायब्ररी, औषधोपचार केंद्र आणि वनस्पतींवर प्रयोग करण्यासाठी विस्तीर्ण बागा होत्या.

इतिहासकारांच्या मते, इ.स. १५०० च्या उत्तरार्धात याच कॉलेजच्या प्रयोगाशाळेत आणि बागेमध्ये हापूस आंब्याचे पहिले यशस्वी कलम लावले गेले. वनस्पती तज्ज्ञ असणाऱ्या पाद्र्‍यांनी या बागेत शेकडो कलमे तयार केली आणि ती संपूर्ण गोव्यात वाटली.

देवगडचे 'ते' जुने झाड आणि कान्होजी आंग्रे यांचा काळ!

गोव्यातून हा आंबा पुढे कोकणात कसा आला, याबद्दल आणखी एक रंजक ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. मराठा साम्राज्याचे आरमारी प्रमुख कान्होजी आंग्रे यांच्या काळात, म्हणजेच १७व्या शतकाच्या शेवटी आणि १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला, सिंधुदुर्गातील विजयदुर्ग आणि देवगड परिसरामध्ये हापूसची पद्धतशीर लागवड सुरू झाली.

देवगड जवळील एका जुन्या वाड्याच्या आवारात आणि काही मंदिरांच्या परिसरात १८व्या शतकात लावलेली काही झाडे आजही जुनी जाणती लोक दाखवतात. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत तिथे अशी झाडे होती, ज्यांचे वय १५० ते २०० वर्षांपेक्षा जास्त होते आणि तरीही त्यांना मधुर आंबे लागत होते!

झाडांचे आयुष्य आणि इतिहास

आंब्याचे झाड सहसा १०० ते १५० वर्षे सहज जगू शकते, जर त्याची योग्य काळजी घेतली तर. गोव्यातील ते पहिले मूळ झाड आज काळाच्या पडद्याआड गेले असले, तरी त्याचे वंशज (DNA) आज कोकणातील लाखो झाडांच्या रूपाने जिवंत आहेत. आपण आज जो देवगड किंवा रत्नागिरी हापूस खातो, त्याची मूळ पूर्वज फांदी कधीकाळी याच ऐतिहासिक बागांमध्ये डोलत होती!

जगातील पहिल्या हापूस झाडाने लावलेले ते छोटे पाऊल आज अब्जावधी रुपयांच्या जागतिक उद्योगात रूपांतरित झाले आहे.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ५

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ५: १३/०६/२०२६

पाद्र्‍यांचे ते 'गुप्त' प्रयोग... ज्याने हापूसला जन्म दिला!

मागील भागात आपण पाहिले की कोकणात शेकडो प्रकारचे 'रायवळ' आंबे होते. पण या गावरान आंब्यांमध्ये एक मोठी समस्या होती— त्यांची चव खात्रीशीर नसायची आणि त्यांच्या गरात भरपूर रेषा (तंतू) असायच्या. मग यावर उपाय म्हणून गोव्यातील पोर्तुगीज जेसुइट पाद्र्‍यांनी (Jesuit Priests) १६व्या शतकात विज्ञानाचा एक अद्भूत प्रयोग केला, ज्याला आपण 'ग्राफ्टिंग' (Grafting) म्हणजेच 'कलम करणे' म्हणतो!

चला जाणून घेऊया, एका झाडाच्या फांदीने आंब्याचा इतिहास कसा बदलला.

चर्चचे पाद्री आणि वनस्पती शास्त्र

त्या काळी भारतात आलेले युरोपियन पाद्री केवळ धर्मप्रसारक नव्हते, तर ते उत्तम डॉक्टर, खगोलशास्त्रज्ञ आणि वनस्पती तज्ज्ञही होते. युरोपमध्ये सफरचंद, चेरी आणि नाशपाती या फळांची उत्तम दर्जाची झाडे तयार करण्यासाठी 'ग्राफ्टिंग'चे तंत्रज्ञान आधीपासूनच वापरले जात होते. गोव्यात आल्यावर त्यांनी पाहिले की येथील रायवळ आंब्याची झाडे इथल्या मातीत मजबूत रुजतात, पण फळ मात्र हवे तसे येत नाही.

त्यांनी विचार केला: "जर युरोपियन तंत्रज्ञान आणि भारतीय माती एकत्र आली तर?"

'रूटस्टॉक' आणि 'सायाॅन'ची अद्भूत युती!

पाद्र्‍यांनी सेंट पॉल कॉलेज (गोवा) च्या बागांमध्ये प्रयोग सुरू केले. त्यांनी काय केले?

१. त्यांनी जमिनीतून नैसर्गिकरीत्या उगवलेले, मजबूत आणि रोगप्रतिकारक असलेले गावरान (रायवळ) आंब्याचे रोप निवडले. याला विज्ञानात 'रूटस्टॉक' (Rootstock) म्हणतात.

२. दुसरीकडे, ब्राझील किंवा इतर देशांतून आणलेल्या उत्कृष्ट, बिनरेषांच्या आणि सुगंधी आंब्याची एक फांदी निवडली. याला 'सायाॅन' (Scion) म्हणतात.

३. या गावरान रोपाचा वरचा भाग कापून, तिथे या परदेशी आंब्याची फांदी अत्यंत अचूकपणे जोडली (कलम केली) आणि ती घट्ट बांधून ठेवली.

काही दिवसांतच, गावरान रोपाच्या मुळांनी जमिनीतून अन्न गोळा करून त्या परदेशी फांदीला पुरवले. त्या जोडलेल्या फांदीला नवीन पालवी फुटली आणि जगातील पहिले 'कलमी हापूसचे झाड' तयार झाले!

एकाच झाडावर १००% तीच चव!

या प्रयोगाचा सर्वात मोठा फायदा काय झाला? पूर्वी आंब्याची कोय लावली की त्यातून येणारा आंबा आई-वडिलांसारखाच गोड निघेल याची गॅरंटी नसायची. पण 'ग्राफ्टिंग'मुळे मूळ झाडाचे गुणधर्म (DNA) १००% नवीन झाडात उतरू लागले. म्हणजेच, एका गोड हापूसच्या फांदीपासून तयार केलेली पुढची हजारो झाडे अगदी तशीच आणि तितकीच गोड आंबे देऊ लागली!

या पाद्र्‍यांनी शोधून काढलेल्या विज्ञानाच्या जादूमुळेच, आज आपण एकाच पेटीतल्या सर्व आंब्यांची एकसारखीच अप्रतिम चव चाखू शकतो.

पुढील भागात: जगातील पहिले हापूसचे झाड नक्की कुठे लावले गेले? त्या ऐतिहासिक जागेचा शोध! नक्की वाचा.