गोमूत्र तज्ज्ञ

 गोमूत्र तज्ज्ञ

१९८० च्या उन्हाळ्यात, मैलापूर ( कर्नाटक ) मधील एका साध्याशा घराच्या अंगणात सातवीत शिकणारा एक अस्वस्थ मुलगा उभा होता आणि तो आपल्या वडिलांना आपली क्रिकेटची बॅट एका खोल विहिरीत फेकून देताना पाहत होता. एका स्थानिक सामन्यादरम्यान वेगाने आलेल्या 'बाउन्सर' चेंडूमुळे त्या मुलाचा चष्मा फुटला होता आणि त्याचे वडील—जे संस्कृत विषयातील एक नामवंत तर्कशास्त्रज्ञ होते—आपल्या मुलाच्या दृष्टीबद्दल अत्यंत चिंतेत व भयभीत झाले होते.

"तुझे क्रिकेटचे दिवस संपले," त्याच्या वडिलांनी त्याला व्हायोलिन हातात देऊन घोषित केले. "तुला अचूकता मिळवायची असेल, तर यात प्रभुत्व मिळव."

मुलाने आकांड तांडव केले नाही. त्याने आपले लक्ष व्हायोलिनवर केंद्रित केले, संगीत दिग्गजांच्या बरोबरीने सादरीकरण होईपर्यंत प्रशिक्षण, अगदी भारतरत्न एम.एस.सुब्बुलक्ष्मी कडून थेट सुधारणा घेतल्या.

पाच वर्षांनंतर त्याला आणखी एक धक्का बसला: तो आयआयटी-जेईई (IIT-JEE) परीक्षा उत्तीर्ण होऊ शकला नाही.

तरीही त्याने हार मानली नाही. त्याने एका प्रादेशिक अभियांत्रिकी महाविद्यालयात प्रवेश घेतला आणि तिथे शांतपणे 'कॉम्प्युटर सायन्स'मधील 'लॉजिक गेट्स'चे (logic gates) सखोल ज्ञान आत्मसात केले. पुढे, आपल्या मेहनतीच्या जोरावर त्याने आयआयटी मद्रासमध्ये पदव्युत्तर संशोधक म्हणून प्रवेश मिळवला आणि पीएचडी पूर्ण केली, प्राध्यापक म्हणून रुजू झाला आणि अखेरीस त्याच संस्थेचा संचालक बनला जिने एकेकाळी त्याला प्रवेश नाकारला होता.

२०११ पर्यंत, जेव्हा जगभरात ग्राहकांसाठी मोबाईल ॲप्स विकसित केले जात होते, तेव्हा हे प्राध्यापक एका अशा राष्ट्रीय कमतरतेचा विचार करत होते जी कोणाच्याही लक्षात आली नव्हती: भारतातील प्रत्येक रडार, लढाऊ विमान, बँकिंग सर्व्हर आणि संरक्षण प्रणाली ही परदेशी बनावटीच्या मायक्रोप्रोसेसरवर चालत होती.

त्याच्या मनात एकच प्रश्न होता: "परदेशी चिप आपल्याला अपेक्षित असलेलीच कामे करते, याची आपण खात्री करू शकतो. पण युद्ध सुरू असताना ती अशी काही कृती करणार नाही जी आपल्याला *नको* आहे, याची हमी आपण देऊ शकतो का?"

त्यांनी पूर्णपणे स्वदेशी आणि औद्योगिक दर्जाचा मायक्रोप्रोसेसर अगदी सुरुवातीपासून विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडला. जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रातील बड्या कंपन्यांचे म्हणणे होते की, अब्जावधी डॉलर्सची पायाभूत सुविधा आणि मोठ्या प्रमाणावरील परदेशी पेटंट्सशिवाय हे काम करणे शक्य नाही.

त्याची त्याला पर्वा नव्हती. अरुंद प्रयोगशाळांमध्ये दीर्घकाळ काम करत असताना, त्यांनी आणि त्यांच्या टीमने 'ओपन सोर्स RISC-V इन्स्ट्रक्शन सेट'चा स्वीकार केला. त्यांनी 'लॉजिक गेट्स'चे कोडिंग स्वतः केले, सिलिकॉन लेआउट्स तयार केले आणि अब्जावधी 'इन्स्ट्रक्शन सायकल्स'ची पडताळणी केली.

जुलै २०१८ मध्ये, 'राईसक्रीक' (Risecreek) असे सांकेतिक नाव असलेला १६ चौरस मिलीमीटर (16mm²) आकाराचा सिलिकॉनचा एक छोटा तुकडा प्रयोगशाळेत आला. टीमने त्याचे जोडणीचे काम पूर्ण केले, बटण चालू केले आणि मॉनिटरवर लुकलुकणारे दृश्य पाहत राहिले; कारण इतिहासात पहिल्यांदाच पूर्णपणे भारतीय बनावटीच्या सिलिकॉनवर 'लिनक्स' (Linux) ऑपरेटिंग सिस्टम सुरू होत होती.

आज, त्याचे SHAKTI प्रोसेसर आर्किटेक्चर संरक्षण संप्रेषणांपासून ते ISRO च्या सहकार्याने तयार केलेल्या स्पेस ग्रेड कंट्रोलर्सपर्यंत सर्व गोष्टींना सामर्थ्य देते.

तो तरुण मुलगा ज्याच्या वडिलांनी क्रिकेटची बॅट विहिरीत फेकली...
1985 मध्ये जेईई लिस्ट चुकलेला विद्यार्थी...
आपल्या कौटुंबिक घरी राहण्यासाठी आणि आपल्या दिवंगत वडिलांच्या संस्कृत ग्रंथालयाचे संरक्षण करण्यासाठी अधिकृत आयआयटी संचालकांच्या हवेलीला नकार देणारा व्हायोलिन वादक...
त्याचे नाव प्रा. वीझीनाथन कामकोटी.
ते आय. आय. टी. मद्रास चे संचालक आहे. निट परीक्षेच्या घोटाळ्यानंतर  सरकारने सार्वजनिक परीक्षा पद्धती सुधारण्यासाठी तयार केलेल्या विशेष कार्यकारी समितीचे ते सहा पैकी एक सदस्य आहेत.

त्याला आपल्या देशाच्या MA in Buddhism  शिकलेल्या खासदार भर संसदेत "गोमूत्र तज्ज्ञ" म्हणाल्या.

हीं आपल्या संशोधकांची किंमत. कोणीही उठतो आणि नांवे ठेवतो.

माधव भोळे

गोमूत्र महती

 बुद्धीझम शिकून बुद्धी येतेच असे नाही. 

आढ्यात नसले तर पोहोऱ्यात कुठून येणार?

अर्थात शास्त्रज्ञाला गोमूत्र तज्ञ म्हटल्याने नां गोमूत्राची महती कमी होते नां शास्त्रज्ञाची. दोन्ही महान आहेत.

गोमूत्राची महती एका मेडिकल जर्नल मध्ये आली ती खाली देत आहे.

J Intercultural Ethnopharmacology. 2015 Mar 7;4(2):180–186. doi: 10.5455/jice.2015022210032

गोमूत्राची कर्करोग-उपचारक क्षमता: एक आढावा

गुरप्रीत कौर रंधावा 1,✉, राजीव शर्मा 2

PMCID: PMC4566776 PMID: 26401404

मानवी वैद्यकशास्त्रात प्रचंड प्रगती झाली असूनही, संसर्गजन्य रोग सार्वजनिक आरोग्यासाठी एक मोठा धोका बनून राहिले आहेत. सध्या उपलब्ध असलेल्या प्रतिजैविक औषधांना मोठ्या प्रमाणावर प्रतिकार निर्माण होणे ही एक गंभीर चिंतेची बाब आहे. रुग्णालयात होणाऱ्या संसर्गांपैकी एक मोठा भाग हा मेथिसिलिन-प्रतिरोधक स्टॅफिलोकोकस ऑरियस किंवा बहु-औषध-प्रतिरोधक (MDR) ग्रॅम-निगेटिव्ह जिवाणूंसारख्या अत्यंत प्रतिरोधक जिवाणूंमुळे होतो. अमेरिकेत दरवर्षी सुमारे २० लाख लोकांना प्रतिजैविक-प्रतिरोधक जिवाणूंचा संसर्ग होतो आणि या संसर्गामुळे दरवर्षी किमान २३,००० लोकांचा मृत्यू होतो.

प्रतिजैविक-प्रतिरोधक संसर्गामुळे गुंतागुंत वाढलेल्या इतर आजारांमुळे आणखी बरेच लोक मरतात [1]. २०१२ मध्ये, एमडीआर क्षयरोगाची सुमारे ४५०,००० नवीन प्रकरणे होती. ९२ देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर औषध-प्रतिरोधक क्षयरोग आढळून आला आहे. एशेरिचिया कोलायमुळे होणाऱ्या मूत्रमार्गाच्या संसर्गासाठी तोंडावाटे घेतल्या जाणाऱ्या पसंतीच्या औषध फ्लोरोक्विनोलोन्सच्या प्रतिकारशक्तीचा विकास खूप व्यापक आहे, अनेकदा संवेदनशीलता फक्त इंजेक्शनद्वारे दिल्या जाणाऱ्या औषधांपुरतीच मर्यादित राहते [2]. प्रतिरोधक सूक्ष्मजीवांमुळे होणारे संक्रमण अनेकदा प्रमाणित उपचारांना प्रतिसाद देत नाहीत, ज्यामुळे आजारपण लांबते, आरोग्यसेवेवरील खर्च वाढतो आणि मृत्यूचा धोका अधिक वाढतो.

सूक्ष्मजीवांविरुद्ध आपली प्रभावी कार्यक्षमता (संवेदनशीलता) कायम राखणाऱ्या नवीन 'अँटीमायक्रोबियल' (सूक्ष्मजीव-विरोधी) घटकांच्या विकासाची अत्यंत गरज आहे [३,४]. उपचारास कठीण असलेल्या या संसर्गांवर मात करण्यासाठी पारंपरिक औषधांपासून नवीन औषधांची शास्त्रशुद्ध पद्धतीने निर्मिती करणे, ही आधुनिक आरोग्यसेवेसाठी एक नवी संधी उपलब्ध करून देते.

आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये (सुश्रुत संहिता, अष्टांग संग्रह आणि भावप्रकाश निघंटू) गोमूत्राचे वर्णन प्राण्यांपासून मिळणारा एक प्रभावी औषधी पदार्थ म्हणून केले आहे, ज्याचे असंख्य उपचारात्मक उपयोग आहेत. भारतात गाईला (कामधेनू) पवित्र प्राणी मानले जाते. ऋग्वेदात (१०/१५) गोमूत्राची तुलना अमृताशी केली आहे. सुश्रुत (४५/२२१) आणि चरक (श्लोक-१००) या ग्रंथांमध्ये गोमूत्राचे अनेक औषधी गुणधर्म सांगितले आहेत; यामध्ये वजन कमी करणे, हृदय व मूत्रपिंडाशी संबंधित काही आजार बरे करणे, तसेच अपचन, पोटदुखी, अतिसार, सूज (एडिमा), कावीळ, अशक्तपणा (ॲनिमिया), मूळव्याध आणि कोड (विटिलिगो) यांसारख्या त्वचेच्या आजारांवरील उपचारांचा समावेश आहे.

गोमूत्र हे ग्रॅम-निगेटिव्ह आणि ग्रॅम-पॉझिटिव्ह बॅक्टेरियांच्या विस्तृत श्रेणीविरुद्ध तसेच काही औषध-प्रतिरोधक बॅक्टेरियाविरुद्ध एक प्रभावी अँटीबॅक्टेरियल एजंट आहे. हे काही अँटीमायक्रोबियल औषधांचे बायो-एन्हान्सर म्हणून कार्य करते. यात अँटीफंगल, अँथेलमिंटिक, अँटीनिओप्लास्टिक क्रिया आहे, हे अतिसंवेदनशीलता प्रतिक्रियांमध्ये आणि व्यक्तीचे आयुष्यमान वाढवण्यासह इतर अनेक रोगांमध्ये उपयुक्त आहे. अलीकडील संशोधनांनी असे दाखवले आहे की गोमूत्र हे एक इम्युन-एन्हान्सर देखील आहे [7-9].

 गोमूत्र शरीरातील सर्व असंतुलन दूर करण्यास सक्षम आहे आणि अशा प्रकारे ते सामान्य आरोग्य टिकवून ठेवते [५]. गोमूत्रामध्ये ९५% पाणी, २.५% युरिया, खनिजे, २४ प्रकारचे क्षार, संप्रेरके (हार्मोन्स) आणि २.५% विकरे (एंझाइम्स) असतात. तसेच, यात लोह, कॅल्शियम, फॉस्फरस, कार्बोनिक ॲसिड, पोटॅश, नायट्रोजन, अमोनिया, मँगनीज, गंधक (सल्फर), फॉस्फेट्स, पोटॅशियम, युरिया, युरिक ॲसिड, अमिनो ॲसिड्स, विकरे, सायटोकाइन्स आणि लॅक्टोज यांचाही समावेश असतो [६].

गोमूत्राचे उपचारात्मक गुणधर्म आधुनिक विज्ञानानेही प्रमाणित केले आहेत.

 

आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून

आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून 

आज गार्डीयन ह्या जगप्रसिद्ध वृत्तपत्राच्या हानाथ एलीस पीटर्सन ह्या पत्रकाराने म्हटले कीं "मोदींना कोणी पुरस्कार देणार असतील तर ते त्या देशात धावत जातील". शिचेलीस मध्ये त्यांना पर्यावरणा संबंधि दिलेल्या एका पुरस्कारामध्ये काही स्पेलिंग मिस्टेक होत्या त्यावर त्या पत्रकाराने हीं टर उडवली. तिचे म्हणणे कीं एव्हड्या घाईघाईत हा पुरस्कार समारंभ अखला गेला त्याचे हे परिणाम.

प्रथम म्हणजे मोदी हे भारताचे सर्वातजास्त काळ काम करणारे निवडून आलेले पंतप्रधान आहेत. ( नेहरू सुद्धा जास्तीतजास्त काळ काम करणारे पंतप्रधान होते पण स्वातंत्र्यानंतर पहिली काहींवर्षं ते निवडणुकीशिवाय पंतप्रधान झाले होते ). त्यांचा सन्मान हा भारताचा सन्मान आहे. ते ज्या प्रकारची परराष्ट्र नीती करतात त्यामुळे ते आणि भारत जगाच्या सर्व गटा तटा मध्ये समावले गेले आहेत. त्यांच्यामते लहानातला लहान आणि मोठ्यातला मोठा देश भारतासाठी मित्र आहे. इराण अमेरिका युद्ध सुरू असताना त्यांनी दाखवलेल्या मुत्सदिपणामुळे बाकी देशामध्ये इंधन टंचाईचे रूप भायानक झाले पण त्यांनी भारतीयांना त्याची झळ पोचू दिली नाही.

ज्या गार्डीयन वृत्तपत्राची ती पत्रकार आहे त्याची स्थापना इंग्लंड मध्ये झाली त्या देशाचा पंतप्रधान गेल्या १० वर्षात ७ वेळा बदलला गेला. इंग्लंडचे प्रश्न एव्हढे गंभीर आहेत कीं ते सोडवण्यासाठी त्यांच्याकडे योग्य नेता नाही. असे असताना दुसऱ्या देशाच्या पंतप्रधानावर खालच्या भाषेत टिका करणे म्हणजे आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून.

माधव भोळे 

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस ११

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस ११ २९/०६/२०२६

गोऱ्या साहेबांना लागली हापूसची चटक! मँगो फिव्हर!

काल आपण शनिवार वाड्यातील आंब्याची शाही मेजवानी पाहिली. १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे पाय भारतात घट्ट रोवले जात होते, तेव्हा इंग्रज अधिकाऱ्यांचा संबंध मराठ्यांच्या दरबाराशी आणि कोकणच्या किनारपट्टीशी आला. युरोपमध्ये फक्त सफरचंद, बेरीज आणि सुकी फळे खाणाऱ्या इंग्रजांना जेव्हा भारताचा राजा 'हापूस' भेटला, तेव्हा ते या फळाच्या प्रेमात वेडे झाले!

त्या काळातील अनेक ब्रिटिश गव्हर्नर्स, डॉक्टर आणि प्रवाशांनी आपल्या रोजनिशींमध्ये (Journals) हापूसची स्तुती करताना शब्दांची उधळण केली आहे.

"जगातील सर्वात परिपूर्ण फळ!"

ब्रिटिश भारतातील वनस्पतीशास्त्रज्ञ आणि ईस्ट इंडिया कंपनीचे अनेक अधिकारी दरवर्षी उन्हाळ्यात मुंबई आणि पुण्यातून खास हापूस मागवत असत. एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याने आपल्या रोजनिशीत लिहून ठेवले आहे:

"मी जगात अनेक देशांची सफर केली आणि तिथली फळे चाखली. पण बोटीने कोकणातून मुंबईला येणारा 'अल्फान्सो' नावाचा आंबा म्हणजे निसर्गाचा चमत्कार आहे. त्याची साल सोलताच जो सुगंध खोलीभर पसरतो, तो स्वर्गीय आहे. त्याच्या गरामध्ये एकही रेशा (Fiber) नाही आणि त्याची चव म्हणजे मध, केशर आणि ताज्या फळांचे अद्भूत मिश्रण आहे. हे या पृथ्वीवरील सर्वात परिपूर्ण फळ आहे!"

मुंबई ते लंडन... हापूसचा प्रवास!

इंग्रज अधिकाऱ्यांना हापूसची एवढी चटक लागली होती की, ते फक्त भारतातच आंबे खाऊन थांबले नाहीत. मुंबईचे जे ब्रिटिश गव्हर्नर असायचे, ते इंग्लंडमध्ये राहणाऱ्या आपल्या नातेवाईकांना आणि थेट ब्रिटनच्या राजा-राणीला खूश करण्यासाठी जहाजातून कच्चे हापूस आंबे पाठवण्याचे धाडस करत असत.

त्या काळी जहाजाचा प्रवास खूप मोठा असायचा, त्यामुळे अनेकदा आंबे वाटेतच सडून जायचे. पण तरीही, "या मोसमात लंडनला किमान काही आंबे जिवंत पोहोचलेच पाहिजेत," असा इंग्रज साहेबांचा अट्टाहास असायचा. ज्या जहाजातून आंबे सुखरूप लंडनला पोहोचायचे, त्या कॅप्टनला विशेष बक्षीस दिले जाई!

'मँगो पार्ट्यांची' सुरुवात

इंग्रजांनी भारतात आल्यावर अनेक क्लब्स सुरू केले होते. मे आणि जून महिन्यात या ब्रिटिश क्लबांमध्ये खास 'मँगो पार्ट्या' (Mango Parties) आयोजित केल्या जायची. या पार्ट्यांमध्ये मोठे ब्रिटिश अधिकारी, लेडीज आणि लष्करी कर्नल एकत्र येऊन हापूस आंब्याचा आस्वाद घेत असत. हापूस खाणे हे ब्रिटिशांच्या उच्चभ्रू वर्तुळात प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जाऊ लागले.

जे इंग्रज भारताला लुटायला आले होते, त्यांना शेवटी कोकणच्या या राजाने आपल्या गोडव्याने जिंकून घेतले होते!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस १

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA मँगोएस दिवस १ ०८/०६/२०२६

 'हापूस' नावाचा उदय! 

​"आंब्यांचा राजा" म्हणून ज्याने जगभरातल्या रसिकांच्या जिभेवर आणि मनावर अधिराज्य गाजवलं आहे, तो आपला लाडका 'हापूस'! पण आपण कधी विचार केला आहे का, की कोकणच्या या अस्सल मातीतल्या फळाला 'हापूस' हे नाव कसं मिळालं? हा प्रवास एखाद्या रंजक ऐतिहासिक कथेपेक्षा कमी नाही.

​या नावाचा संबंध थेट जोडला जातो तो तब्बल ५०० वर्षांपूर्वीच्या पोर्तुगीज साम्राज्याशी!

​अफॉन्सो डी अल्बुकर्क (Afonso de Albuquerque)

​इ.स. १५०९ च्या सुमारास भारतामध्ये पोर्तुगीज सत्तेचा विस्तार करण्यासाठी 'अफॉन्सो डी अल्बुकर्क' हा व्हाइसरॉय (गव्हर्नर) म्हणून गोव्यात आला. पोर्तुगीज खलाशांना भारतातील स्थानिक 'रायवळ' आंबे खूप आवडायचे, पण त्या आंब्यांमध्ये फायबर (तंतू/केस) खूप असायचे आणि ते लवकर सडायचे.

​यावर उपाय म्हणून पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी आणि वनस्पती तज्ज्ञांनी ब्राझीलमधून आणलेल्या उत्कृष्ट कलमी तंत्रज्ञानाचा वापर करून गोव्यात एक नवीन, बिनरेषांचा, घट्ट आणि सुगंधी आंबा तयार केला. हा नवा आंबा त्यावेळचा गव्हर्नर 'अफॉन्सो' (Afonso) याच्या काळात लोकप्रिय झाला, म्हणून पोर्तुगीज लोकांनी या वाणाला त्याचेच नाव दिले - 'अल्फान्सो' (Alfonso)!

​ 'अल्फान्सो'चा झाला 'हापूस'!

​पोर्तुगीजांकडून हा आंबा जेव्हा हळूहळू सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीच्या किनारपट्टीवर, म्हणजेच आपल्या कोकणात आला, तेव्हा इथल्या स्थानिक बोलीभाषेने या परदेशी नावाचे आपल्या मातीशी नाते जोडले.

​युरोपियन उच्चाराचा 'अल्फान्सो'...

​पुढे गोव्याकडे जाताना 'आपोस' (Afoos) झाला...

​आणि शेवटी कोकणी माणसाच्या जिभेवर रेंगाळताना त्याचे रूपांतर 'हापूस' मध्ये झाले!

​शब्दाचा उच्चार बदलला, पण कोकणच्या जांभ्या दगडाने आणि खऱ्याखुऱ्या मातीने या फळाला जी चव, रंग आणि सुवास दिला, त्याने या 'अल्फान्सो'ला खऱ्या अर्थाने जगाचा राजा बनवले.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

शनिवार वाड्यातील आंब्याची मेजवानी आणि रसाची पारंपरिक पद्धत!

मागील भागात आपण पाहिले की पेशव्यांसाठी कोकणातून घोड्यांवरून आंबे पुण्यात यायचे. पण हे आंबे शनिवार वाड्यात पोहोचल्यानंतर पुढे काय व्हायचे? पेशवे घराण्यात आंबा खाण्याची आणि त्याचा 'आमरस' बनवण्याची एक खास, साग्रसंगीत पारंपरिक पद्धत होती. आजच्यासारखी मिक्सर-ब्लेंडरची साधनं नसताना, त्या काळी शनिवार वाड्याच्या स्वयंपाकघरात आंब्याची मेजवानी कशी रंगायची, इतिहास डोकावून पाहूया!

गंगाजळात आंबे थंड करणे.

कोकणातून उन्हातानातून प्रवास करून आलेले आंबे थेट खाल्ले जात नसत. आंबा उष्ण असतो, त्यामुळे त्याची उष्णता (चीक आणि गरमपणा) कमी करण्यासाठी वाड्यातील पटांगणात किंवा खाजगी विहिरीच्या थंडगार पाण्यात हे आंबे काही तास बुडवून ठेवले जायचे. पेशवे दप्तरात उल्लेख आहे की, खास प्रसंगी आंबे धुण्यासाठी आणि थंड करण्यासाठी स्वच्छ पाण्याचे मोठे रांजण भरून ठेवले जात.

हाताने रस काढण्याची 'ती' कला.

त्या काळी आमरस बनवण्यासाठी आजच्यासारखी कोणतीही यंत्रे नव्हती. वाड्यातील सुवासिनी आणि आचारी अत्यंत सोवळ्याने आणि स्वच्छतेने रस काढायला बसायचे.

प्रथम आंबा हाताने अलगद दाबून मऊ केला जायचा.

त्यानंतर त्याचे देठ काढून, हाताने दाबून त्याचा पिवळाधमक रस तांब्या-पितळाच्या किंवा चांदीच्या मोठ्या परातींमध्ये (ज्याला 'भोगणी' म्हटले जायचे) काढला जाई.

कोयीला आणि सालीला राहिलेला गर काढण्यासाठी सुती कापडाचा वापर केला जायचा, जेणेकरून रसात एकही रेशा (तंतू) राहणार नाही.

सुंठ, केशर आणि म्हशीचे साजूक तूप!

आज आपण आमरसात फक्त साखर घालतो, पण पेशवेकालीन आमरसाची रेसिपी काहीतरी वेगळीच आणि शाही होती. आंब्याचा रस बाधू नये (पचन नीट व्हावे) म्हणून त्यात 'सुंठ पावडर' आणि 'वेलची' प्रामुख्याने घातली जायची. रस आणखी सुगंधी आणि राजेशाही करण्यासाठी त्यात 'केशर' विरघळवून टाकले जाई.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हा आमरस जेव्हा चांदीच्या वाट्यांमध्ये वाढला जायचा, तेव्हा त्यावर साजूक कढवलेल्या तुपाची धार सोडली जायची!

पंगती आणि आंब्याचा आग्रह

शनिवार वाड्यात जेव्हा आंब्याचा मोसम असायचा, तेव्हा ब्राह्मण भोजन आणि खास पाहुण्यांसाठी पंगती उठायच्या. केळीच्या पानावर मऊ सुवासिक भात, पुरी, मसालेदार भाजी आणि चांदीच्या वाटीत भरलेला हा शाही आमरस! "अजून एक वाटी घ्या..." असा आग्रह करत पाहुण्यांना तृप्त केले जाई. पेशव्यांच्या या आंबा प्रेमामुळेच पुढे पुणेकरांमध्येही आंबा खाण्याची एक वेगळी संस्कृती आणि चोखंदळपणा तयार झाला.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

​

पेशव्यांचे आंबा प्रेम आणि शनिवार वाड्यातील मेजवान्या!

​मागील भागात आपण पाहिले की छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आंब्याच्या झाडांना 'पोटच्या पोरासारखं' जपण्याचा आदेश दिला होता. शिवछत्रपतींचा हाच वारसा पुढे पेशवेकाळात अत्यंत राजेशाही थाटात बहरला. १८ व्या शतकात शनिवार वाड्यात राहणाऱ्या पेशव्यांना आंब्याची, विशेषतः कोकणातील उत्तम दर्जाच्या आंब्यांची एवढी प्रचंड आवड होती की, त्यांच्यासाठी आंबा हे केवळ एक फळ नव्हते, तर तो प्रतिष्ठेचा आणि मुत्सद्देगिरीचा (Diplomacy) एक भाग बनला होता!

​'पेशवे दप्तरातील' जुनी पाने चाळली, तर आंब्याविषयीचे अनेक रंजक किस्से समोर येतात.

​

कोकणातून पुण्यासाठी खास 'आंबा एक्सप्रेस'!

​थोरले बाजीराव पेशवे आणि त्यांचे सुपुत्र नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात दरवर्षी उन्हाळ्याची चाहूल लागताच शनिवार वाड्यावरून कोकणातील सुभेदारांना, मामलतदारांना आणि अधिकाऱ्यांना तातडीची पत्रे पाठवली जायची.

​पत्रांमधील मजकूर असायचा: "उत्कृष्ठ प्रतीचे आंबे, जे चांगले पिकतील आणि वाटेत खराब होणार नाहीत, ते तातडीने पुण्यास रवाना करावेत."

​त्या काळी आजच्यासारख्या वेगवान गाड्या किंवा रस्ते नव्हते. मग काय केले जायचे? कोकणातून कच्चे आंबे (पाड लागलेले) गोणपाटात आणि गवताच्या पेंढ्यात अत्यंत काळजीपूर्वक रचले जायचे. हे आंबे लाकडी पेट्यांमध्ये किंवा करंड्यांमध्ये भरून, वेगवान घोड्यांवर आणि हत्तींवर लादले जात आणि 'खास डौलदार आंबा पथक' ते घेऊन घाटमाथा ओलांडून पुण्याच्या दिशेने धाव घेत असे.

​

पेशवे दप्तरातील तो रंजक हिशोब!

​नानासाहेब पेशवे स्वतः बागाईतदार होते. त्यांनी पुण्याच्या पर्वती आणि हिराबागेच्या परिसरात स्वतः आंब्यांच्या अनेक बागा तयार केल्या होत्या आणि तिथे कोकणातून कलमे मागवून लावली होती. एका ऐतिहासिक नोंदीनुसार, नानासाहेबांनी एका हंगामात कोकणातून तब्बल १ लाख आंबे मागवल्याचा उल्लेख आढळतो!

​शनिवार वाड्यात येणाऱ्या या आंब्यांचे रीतसर हिशोब ठेवले जायचे. कोणते आंबे 'सरकारात' (म्हणजे पेशव्यांच्या खाजगी वापरासाठी) जाणार, कोणते आंबे इतर मानकऱ्यांना भेट म्हणून दिले जाणार आणि कोणते आंबे देव्हाऱ्यात देवापुढे ठेवले जाणार, याचे कडक नियम होते.

​'मँगो डिप्लोमसी' (आंबा मुत्सद्देगिरी)

​पेशवे केवळ स्वतःच आंबे खात नव्हते, तर दिल्लीचे राजे, हैदराबादचे निजाम आणि दूरवर असणाऱ्या इंग्रज अधिकाऱ्यांशी मैत्रीचे संबंध टिकवून ठेवण्यासाठी कोकणचा हाच राजा आंबा 'भेट' (Gift) म्हणून पाठवला जायचा. ज्याला आंबे पाठवले, त्याला पेशवे दरबाराकडून विशेष मान मिळाला, असे त्या काळी मानले जाई.

​थोडक्यात काय, तर आज आपण जो कॉर्पोरेट गिफ्टिंगसाठी किंवा जवळच्या लोकांना आब्यांची पेटी पाठवतो, तिची सुरुवात पेशव्यांनी १८ व्या शतकातच केली होती!