उदयपूर, राजस्थानचे एक सांस्कृतिक पर्यटन केंद्र
लेख क्रमांक १
काही दिवसापूर्वी उदयपूर येथे जाण्याचा योग आला. संध्याकाळची वेळ रिकामी होती म्हणून येथे चौकशी केली कीं जवळ काय बघण्यासारखे आहे?. हॉटेल वाला म्हणाला बागोर कीं हवेली येथे म्युझियम आहे आणि संध्याकाळी तेथे राजस्थानी संस्कृती दाखवणारे एक थेट सादरीकरण ( Live performance ) असते. लेक पिचोलाला लागून असणारी हीं जागा अगदीच अरुंद बोळाची आहे. तेथपर्यंत गाडी जात नाही परंतु ऑटो जातात.
तेथे गेलो आणि प्रथम म्युझियम बघितले ( वेळ ९.३० ते ५.३०, तिकीट माणशी ६० रुपये ) या मध्ये राजस्थानी राजा महाराजे, छत्रपती शिवाजी महाराज, ग्वालेरचे महाराज असे अनेक पुतळे होते. तेथून पहिल्या मजल्यावर पपेट म्युझियम होते. पपेट म्हणजे हालचाल करणाऱ्या बाहुल्या ( येथे अनेक वेशभूषा असलेले प्रकारचे पपेट होते), त्यानंतर राज घरण्याची नित्यउपयोगी स्नानोपयोगी भांडी , शैया, दरबार गादी इत्यादी वस्तू होत्या, त्यानंतर विविध संगीत वाद्ये, मूर्तिद्वारे शाहीविवाह पद्धती विविध देखावे, विविध युद्धात वापरली गेलेली शस्त्रे इत्यादी अनेक दालने होती. संपूर्ण म्युझियम बघायला एक तास लागला. त्यानंतर जवळच्या लेक पिचोलाच्या घाटावर मजा घेतली. या घातला गणगौर घाट असे म्हणतात. चैत्र शुद्ध प्रतिपदे पासून चैत्र कृष्ण तृतिया ह्या काळात या घाटावर गण गौरी उत्सव साजरा केला जातो. गण म्हणजे शंकर आणि गौरी अशा दोन देवांची वाजत गाजत मिरवणूक काढतात.
त्यानंतर जवळच महाराणा जगतसिंग १ यांनी ई. १६५१ साली बांधलेल्या जगदीश (श्री विष्णु ) मंदिरामध्ये गेलो. तेथून बाजूलाच असलेल्या बांके बिहारी मंदिरात गेलो.
त्यानंतर पेटपूजा करून परत संध्याकाळी ७ वाजता सुरू होणाऱ्या धरोधर लोककला थेट सादरीकरणाचे तिकीट काढण्यासाठी ६ वाजता लाईन लावली. ( ऑनलाईन तिकिटे सुद्धा मिळतात ). तिकीट माणशी रु. १२५. जर सादरीकरणाचे फोटो किंवा विडिओ शूटिंग करायचे असेल तर १२५ रुपयाचे आणखी एक तिकीट घ्यायला हवे. अंदाजे २५० माणसे खाली बैठकीवर चिडीचूप बसली होती. तरुण वर्ग जास्त प्रमाणात होता. बरोबर ७ वाजता सादरीकरण सुरू झाले. एका कोपऱ्यात चिपळ्या, हार्मोनियम, मृदूंग, तबला, डफली वाजवणारे कलाकार बसले होते. त्यातीलच दोघे तिघे गाणारे होते. प्रथम त्यांनी वक्रतुंड महाकायने सुरवात करून स्वागतपर नृत्य केले. त्यानंतर डोक्यावर ज्वाला असलेले हांडे घेऊन नाचणाऱ्या ६ स्त्रिया समोर आल्या. त्यांनी राजस्थानी पद्धतीचे नृत्य केले. त्यानंतर, विविध नृत्य झाली, त्यामध्ये पायाला झान्जेची एक बाजू असलेल्या पट्या बांधून दुसऱ्या हातामध्ये झान्जेचा दुसऱ्या बाजूने त्या वाजवत श्री कृष्णाचे भजन म्हणत नाचणाऱ्या स्त्रिया होत्या, त्या नंतर पपेट शॊ झाला. एका पपेटने तर जमिनीवर असलेली नोट उचलून दाखवली. पपेट शॊ सुद्धा अप्रतिम होता. त्या नंतर सर्वात शेवटी भवई नाच झाला हा जवळजवळ २० मिनिटे चालला. या मध्ये नृत्यानगना डोक्यावर मडकी घेऊन नाचायला लागली, हळूहळू मडकी वाढत चालली. सुरवातीला तीन मडकी होती, थोड्यावेळाने त्यावर दोन छोटी मडकी चढवली त्यानंतर काही नृत्य झाल्यावर आणखी चार छोटी मडकी चढवली गेली. जवळजवळ एकंदर ९ मडकी असावीत. खाली सर्वात मोठे आणि वरती सर्वात छोटे. ह्या नाचात वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रयोग होते. कधी जमिनीवर बसत, तर कधी काचेवर नाचत तर कधी डोक्यावर ९ मडकी असताना जमिनीवरील फुलदाणीमधील नोट ओठात पकडत नृत्य सुरू होते. शेवटच्या प्रयोगात एका पितळी थाळीला पायाच्या तळव्याच्या दोन बोटांमध्ये पकडत ती थाळी खालच्या खाली फिरवत वर नृत्य केले ते अतिशय अप्रतिम आणि कलाकारीने ओतोप्रद भरलेले होते.
एकंदर २५० चे आसपास प्रेक्षक असून सुद्धा कोणताही हल्लागुल्ला न करता शेवटला दमादम मस्त कलंदर ह्या गाण्यावर मडक्यानंशिवाय तुफान नाच झाला आणि कार्यक्रम समाप्त झाला. तेथपर्यंत ८ वाजले होते. खाली आलो तर आणखी २५० माणसे ८ ते ९ च्या सादरीकरण बघण्यासाठी तिकीट काढून उभी होती. ह्या कार्यक्रमाची लोकप्रियता विशेषत: तरुण वर्गात बघून आनंद वाटला. हा कार्यक्रम दररोज साजरा केला जातो.
या आधी गुजरात सरकारने सापुतारा येथे दररोज मोफत ठेवलेले वारली नृत्य सापुतारा तलावाजवळ बघायला मिळाले.
अनेक राज्यामध्ये आपापल्या राज्यातील प्रमुख नृत्याविष:कार आणि लोककलेचे सादरीकरण केले जाते. पण महाराष्ट्रात फक्त काही उत्सव सोडले तर पर्यटकांसाठी विशेष लोक कला साजरी केलीजाते का? मला तरी माहिती नाही. आपणांस माहिती असेल तर सांगा.
माधव भोळे
