कुणाल शहा, व्हाट्सअपचा नवीन ग्लोबल सीईओ.

 उतुंग भरारी 

( कुणाल शहा, व्हाट्सअपचा नवीन ग्लोबल सीईओ.)

कुणाल शहा, मुंबईचा व्यवसायिक विभाग प्रिन्सेस स्ट्रीट, लोहार चाळ येथे राहणारा एक १५ वर्षाचा मुलगा, वडीलांचा औषधांचा व्यवसाय बंद पडल्यामुळे डिलिव्हरी बॉय पासून पडेल ते काम करायला लागला. त्यानंतर त्याने मुंबईतील विल्सन कॉलेजमध्ये सकाळी ८ ते १० वाजेपर्यंत तत्वज्ञान ( philosophy) शिकत त्यामध्ये BA केले. वेगवेगळी आडनड कामे सुरूच होती.

पुढे NMIMS, मुंबई मध्ये MBA साठी प्रवेश घेतला, परंतु त्याने लवकरच तेथून ड्रॉप घेतला आणि स्वतःचे काहीतरी सुरू करायचे म्हणून "FreeCharge" हीं फिन्टेक (तंत्रज्ञानावर आधारित आर्थिक कंपनी ) कंपनी सुरू केली. ह्या मध्ये कोणताही आकार (चार्ज ) न घेता वेगवेगळ्या मोबाईलचे रिचार्ज, टीव्ही अँटीना रिचार्ज किंवा वेगवेगळ्या सभासद वर्गण्या ( subscriptions ) स्वीकारून त्या त्या कंपन्याना पोचवल्या जायच्या. हीं कंपनी स्नॅपडील सारख्या भारतीय इंटरनेट ई कॉमर्स कंपनीच्या नजरेस आली आणि ती त्यांनी २८०० कोटी रुपयाला विकत घेतली. 

खरे म्हणजे त्या पैशावर तो मस्त मजा मारू शकला असता परंतु थोड्याच दिवसात त्याने CRED नावाची कंपनी काढली. CRED, हीं सुद्धा एक फिन्टेक कंपनी असून क्रेडिट कार्ड वापरकर्त्यांना कमीत कमी पैशामध्ये क्रेडिट कार्डचा चांगला फायदेशीर वापर कसा करायचा जेणेकरून कमी व्याज आणि जास्त लाभ होईल, तसेच वेळेवर बिले भरणे, क्रेडिट कार्ड मधील फॅसिलिटी इत्यादी फायदे लोकांपर्यंत पोहोचवणे वगैरे सारखी कामे CRED करते. 

आता फेसबुकची मुख्य कंपनी मेटा यांनी ह्या CRED चे २०% शेयर्स रु. ८५५० कोटीला विकत घेतले असून त्यामुळे CRED ची बाजारी किंमत ४.५ बिलीयन डॉलर्स ( सुमारे रु. ४२,००० कोटी ) झाली आहे. मुख्य म्हणजे कुणाल शहाचे विचार आणि त्याचे व्यवसायिक ज्ञान ऐकण्यासाठी फेसबुकच्या मार्क झुकरर्बर्गने त्याला थेट बंगलोर वरून अमेरिकेत बोलावून घेतले आणि त्यानंतर त्याला व्हाट्सअप ह्या अँप्लिकेशनचा थेट ग्लोबल सीईओ बनवला. विशेष म्हणजे कुणाल कोणत्याही अमेरिकेतील किंवा भारतातील मोठ्या इंजिनियरिंग कॉलेज किंवा मॅनेजमेंट कॉलेजचा विद्यार्थी नसताना असे घडू शकते यावर कोणाचा विश्वास बसेल का? पण हे झाले आहे.

कुणालचा स्टार्टअप प्रवास नेहेमीसारख्या घिसा पिट्या रस्त्यावरून झालेला नाही. कुणाल तत्वज्ञानाचा विद्यार्थी असल्यामुळे लोकांच्या अपेक्षा, आशा आकांक्षा आणि त्यांची वागणूक ( behavior ) या बद्धल त्याला प्रचंड माहिती आहे. मानवी मानसशास्त्र ( human psychology ) आणि समाजकारण ( sociology ) ह्या बद्दल त्याचे स्वतःचे काही ठोकताळे आहेत. तो स्वतः एक एंजल इन्व्हेस्टर असल्यामुळे एखादे स्टार्टअप किंवा प्रोडक्ट आर्थिक दृष्ट्या यशस्वी होईल कीं नाही हे चेक करण्यासाठी त्याने Delta 4 theory नावाची संहिता काढली आहे. 

स्वतः मार्क झुकरबर्गची मूळ कंपनी फेसबुक आणि व्हाट्सअप दोन्ही अँप्लिकेशन मुख्यतहा मानसशास्त्रावरच आधारित आहेत.

नुकतेच ४३ वर्ष पूर्ण केलेला कुणाल व्हाट्सअप चा ग्लोबल सीईओ बनला आणि भारतीयांच्या शिरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा चढला.

कोण म्हणतो भारताची तरुणाई निराशाजनक आहे, त्यांनी डोळ्यावरचा पिवळा चष्मा काढावा.

माधव भोळे 

दुर्दैवी घटना आणि लोक प्रतिक्रिया!

 दुर्दैवी घटना आणि लोक प्रतिक्रिया!

गेल्या आठवड्यात २ धक्कादायक घटना घडल्या. एक पुणे येथील केतन अगरवालचा लोहगडावर दुर्दैवी खून आणि दोन नालासोपारा येथील मयांक लोहार याचा मुंबई लोकल मधील खून. 

यावरून समाज माध्यमावर अतिशय विचित्र आणि निराशादायक प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. चांगले चांगले विचारवंत सुद्धा आताची पिढी आणि या आधीच्या पिढ्या यांची तुलना करत पुढील चित्र किती निराशादायक आणि भयावह आहे, तरुण पिढी कशी वाया गेली आहे वगैरे रंगवून सांगत आहेत.

मुळात म्हणजे १४ करोड लोकसंख्येच्या महाराष्ट्रात किंवा १४० करोड लोकसंख्येच्या भारतात हे घडले हे वानगीदाखल आहे, पण ह्या घटना म्हणजे आपला समाज आहे का? 

एका बाजूला देशामध्ये २२.७९ लाख विद्यार्थी निट परीक्षा, किंवा ५.४९ लाख विद्यार्थी UPSC परीक्षा, १६ लाख विद्यार्थी IIT JEE, ४ ते ६ लाख विद्यार्थी नॅशनल डिफेन्स अकॅडेमी एंट्रन्स सारख्या वेगवेगळ्या आव्हानत्मक परीक्षाची तयारी करत असतात. दुसऱ्याबाजूला २.२३ लाख स्टार्टअप्स रजिस्टर असून त्यातील ५५,२०० हे नुसते गेल्या वर्षभरात नोंदले गेले असताना, तसेच Sarvam AI, krutrim AI, Neysa AI सारखे AI मधील ऍडव्हान्स संशोधन आणि प्रोडक्ट्स तयार होत असताना पुढील चित्र निराशाजनक आहे, पुढील पिढी वाया गेली आहे या सारखे सुर समाज माध्यमातून बडवले जातात ह्यामध्ये त्या लेखकांचे दळभद्री पण दिसून येते. 

वरील दोन घटनांची पार्श्वभूमी अतिशय वेगळी आहे. नालासोपारा येथील मयांक लोहार याला मारणारा रोशन सुवर्णा हा दिवसभर दारू पीणारा एक मजूर होता तर लोहगडावर केतन अगरवाल याला ढकलणारी सिया गोयला हीं बड्या बापाची २० वर्षांची एक मूर्ख मुलगी होती जिने कल्पना पण केली नसेल कीं आपला प्लॅन फेल गेला तर काय होईल. ती तिच्या प्रेमाच्या धुंदीत वहात गेली होती. तिने सिनेमा मध्ये होते तसें केले.

वरील हत्येची दोन उदाहरणे किंवा कोयता गँग किंवा एखादे गँग वॉर म्हणजे संपूर्ण समाज नव्हे. प्रत्येक समाजात चांगली वाईट माणसे असतातच म्हणून संपूर्ण समाजाचे चित्र काळ्या ब्रशने रंगवणे चुकीचे होईल.

पर्वाचीच एक बातमी वाचली. Witkin नावाची एक अमेरिकन युवती भारतात केरळ मध्ये एकटीच फिरायला आली असताना तिचे डेबिट कार्ड ATM मध्ये तसेच राहून गेले आणि ते एका रिक्षा वाल्याला मिळाले. त्या कृष्णा नावाच्या रिक्षावाल्याने, कोणताही मोबदला अपेक्षा न करता १४ तास रिक्षाने जाऊन येऊन प्रवास करत ते कार्ड त्या महिलेला पोहोचवले. या वरून काय लक्षात येते? कीं भारतात अजूनही चांगली माणसे आहेत. 

पूर्वी सुद्धा रामन राघवन, रंगा बिल्ला सारखे खुनी होते पण त्याचवेळी इतरही अनेक मंडळी या समाजाला पुढे नेत होती. पूर्वी रावण सुद्धा होता आणि राम सुद्धा होता. कौरव होते आणि पांडव सुद्धा होते. येशू ख्रिस्त देखील होते आणि त्याला फासावर चढवणारे रोमन साम्राज्य सुद्धा होते. प्रेषित मोहमद पैगंबरांच्या नातवाला हुसैन इब्न अलीला करबला येथे आमंत्रण देऊन पाणी सुद्धा प्यायला न देता त्याची आणि त्याच्या संपुर्ण समूहाची हत्या करणारे सुद्धा होते. म्हणजेच कोणत्याही काळात जगात दुष्ट आणि सुष्ट शक्ती होत्या.

त्यामुळे एक दोन घटनांनी हादरून न जाता, संपुर्ण समाज दलदलित फसला आहे असे न समजता, आशादाई बातम्याची सुद्धा दखल घ्यायला हवी. 

दुर्गंधी लवकर पसरते पण सुगंध दरवळायला वेळ लागतो कारण तो मंद असतो. 

माधव भोळे 

नेमेची येतो पावसाळा ??

नेमेची येतो पावसाळा ??

शाळेत असताना आम्हाला वरील आशयचे निबंध लिहावे लागत. आधीच उल्हास मग त्यात फाल्गुन मांस. कुठूनतरी दोन चार ओळी खर्डायच्या आणि शिक्षकांना दाखवायच्या. बाकीचे विद्यार्थी मात्र ३/४ पानी निबंध लिहायचे. त्यावेळी मात्र मला ज्ञानेश्वरांच नक्कीच हेवा वाटायचा. एवढीशी ७०० श्लोकांची भगवद गीता, त्याच्यावर म्हणे त्यांनी टीका केली, ती सुद्धा १८ अध्याय आणि ९०३४ ओव्यानमध्ये साचेबद्ध केली. काय प्रतिभाशक्ती त्या महानुभावाची. एका एका ओवीचा अर्थ आजसुद्धा वाचकाच्या अनुभवानुसार आणि अनुभतीनुसार पुन्हा पुन्हा वेगळा समजला जातो आणि सांगितला जातो. जे सोपे म्हणून करायला गेले ते परत गहन झाले. 

तर सांगायचा मुद्धा म्हणजे ज्या पावसाची आपण गेले एक महिना आतुरतेने चातकासारखी वाट पहात होतो तो आमच्या मालाडच्या धरतीवर आज सकाळी अवतरला. थोडा थोडका नाही तर चक्क अर्धा तास रीप रीप करीत संपुर्ण अंगण भिजवून गेला आणि त्यामुळे;

"रित्या झाल्या अत्तराच्या कुप्या, कोसळती जलधारा भुवरी, 

चिंब होऊन मन, दूर जाई सागरी,

पेटल्या चेतना, जागृत झाल्या भावना,

आठवता दिवसतो, बांध घाली या मना" ( अर्थात कवी गणेशसूत माधव 🤪).

असेच काहीसे काव्य मनात घोळू लागले. कारण गेले काही दिवस संपुर्ण महाराष्ट्र ज्या क्षणाची वाट आतुरतेने पहात होता तो, "नेमेची येतो पावसाळा" अशी त्या पावसाची इतके वर्ष खिल्ली उडवल्यामुळे इतका नाराज झाला होता कीं त्यामुळे मुळात सध्या तोंडात नसलेले सर्व मुंबईकरांचे तोंडचे पाणी पळाले होते.

असो तर आपण कुठलीही गोष्ट अगदी हलकी फुलकी घेतो. पाण्यासारख्या "जीवन" नांव असलेल्या पदार्थाची किंमतच आपण २० रुपये / बाटली ठरवून त्याला एक कमोडीटी म्हणून वापरतो, त्याचा खरा अर्थ या गेल्या एक महिन्यात आम्हाला समजला. आता तरी आपण त्या पाण्याला आणि त्याचा बाप असलेल्या पावसाला योग्य तो मान देऊन त्याचे स्वागत आणि गौरव करूया. 

सर्वांनां पावसाळ्याच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा. आणि हो कुठे पावसाळी पिकनिक काढणार असाल तर आम्हाला पण बोलवा गरम गरम भजी खायला आणि तोंड भाजेस्तो गरम चहा प्यायला.

माधव भोळे 

पांढऱ्या पटट्या!

पांढऱ्या पटट्या!

गेले काही दिवस पांढऱ्या पटट्या हा विषय महाराष्ट्रातील विशेषत: मुंबईतील समाज माध्यमातून घोळत आहे. अर्थात काही राजकारणी त्याचा पुरेपूर फायदा घेण्याचा प्रयत्न सुद्धा करीत आहेत. 

त्या पांढऱ्या पटट्याचे जेव्हडे म्हणून अन्वयार्थ काढता येत असतील तेव्हढे काढले गेले, जेव्हडे त्या पट्टे काढणाऱ्याला सुद्धा ते काढतांना माहिती नसतील. त्यातील एक अर्थ म्हणजे दोन समूहातील श्रेष्ठता मग ती धर्म, जात, भाषा, रंग आणि आता आर्थिक स्थिती ह्या बद्धल. 

काही लोकांच्या मते मराठी माणूस आर्थिक दृष्ट्या तुलनेने कमी पडतो म्हणून अशी हिम्मत इतर लोक करतात. पण मराठी माणसाला आपली आर्थिक स्थिती सुधारायला किंवा मजबूत करायला ना कायद्याचे किंवा संविधानाचे बंधन आहे. पण आमच्या सर्व मंडळींचा फोकस आणि वेळ नेत्यांच्या समोर ट्रॅक्टर आणून गुलाल उधळणे, त्या नेत्यासमोर उपोषणे करणे आणि सोडणे, आंदोलनासाठी पैसे जमा करणे, गावोगावी शिमगा, गणपती, यात्रा, मंदिरे यासाठी बॅनरवर फोटो झळकण्यासाठी रात्रंदिवस मेहेनत करणे. गावातील जमिनी विकण्यासाठी दलाली करणे आणि पार्ट्या झोडणे. म्हणजे जवानीमध्ये जों वेळ देवाने काहीतरी करून दाखवण्यासाठी दिलेला असतो तो असा मृगजळाच्या पाठी फुकट घालवणे आणि मग वय निघून गेल्यावर आम्हाला कोणी विचारत नाही म्हणून नशिबाला, नातेवाईकांना आणि समाजाला दोष देणे. 

आपल्या राज्यामध्ये अनेक मराठी लोक उत्तम व्यवसाय करतात आणि त्यांच्या गुणावर त्यांनी आपली खूप प्रगती केली आहे, परंतु इतर मराठी मंडळींनी किंवा होतकरू मराठी व्यवसायिकानी व्यवसाय करताना आपल्यातील काही दोष किंवा कमतरता शोधून काढून त्यावर उपाययोजना ते करत नाहीत म्हणून ते पाठी पडतात. 

व्यवसाय करण्याकडे उदासीनता, विवाह जुळण्यामध्ये येत असलेला अडथळा, सातत्य नसणे, शब्दाची किंमत नसणे, ग्राहकाला सांभाळण्यासाठी लागणारी नम्रता असणे, बँक आणि इतर व्यवहार करण्यासाठी लागणारी व्यवहार चातुर्यता नसणे, फाजील आत्मविश्वास, एक घाव दोन तुकडे ( लवचिकतेचा अभाव ) अशा एक ना अनेक कमतरता आपल्यामध्ये असतात. त्या सुधारण्यासाठी लागणारे प्रशिक्षण कोणत्याही शाळेत मिळत नसून ते आपणच निरीक्षणाने किंवा अनुभवाने घेऊ शकतो. पण ते न करता फक्त आणि फक्त दुसऱ्याला दोष देणे एव्हडेच आपण करतो म्हणून आपली आर्थिक स्थिती यथा तथाच असते.

आणि जगाचा नियमचं आहे कीं बळी तो कान पिळी. 

बिरबल आणि अकबराच्या गोष्टीमधून एक गोष्ट आपण शिकलो आहे कीं दुसरी रेषा न पुसता लहान करायची असेल तर तिच्या बाजूला आपण आणखीन एक मोठी रेषा काढायला हवी. त्याचप्रमाणे आपण आपले सर्व कर्तृत्व पणाला लावून आपली आर्थिक स्थिती मजबूत करायला हवी.

मी एक पुस्तक लिहिले आहे "मराठी पाऊल पडते पुढे" त्या मध्ये महाराष्ट्रातील २८ दिग्गज मराठी उद्योजकांच्या यशोगाथा लिहिल्या आहेत परंतु अशा पुस्तकांचा खप महाराष्ट्रात कमी आहे पण स्वामींच्या पोथीची पुस्तके किंवा इतिहास, राजकारण, जातीचा महिमा असलेली इत्यादि विषयावरील पुस्तके महाराष्टात भरपूर खपतात हा अनुभव आहे, त्याला कोण काय करणार. जेथपर्यंत मानसिकता बदलत नाही तेथपर्यंत आपण असेच राहणार.

केल्याने होत आहेरे मग केलेची पाहिजे.

माधव भोळे 

अयोध्या राम मंदिर घोटाळा ( श्रद्देची अवहेलना )

अयोध्या राम मंदिर घोटाळा ( श्रद्देची अवहेलना )

राम मंदिर अयोध्या येथील दानपात्रातील घोटाळा आता जगजाहीर झाला आहे. एक दोन नव्हे हजारो करोडो रुपयाची लूट आता समोर आली आहे. उत्तर प्रदेशाचे मुख्यमंत्री योगि यांनी ( आज तरी मी त्यांना योगीजीं म्हणणार नाही ) या संबंधि SIT स्थापन केली आहे. दररोज नवनवीन खुलासे होत आहेत. आज सिंधी समाज म्हणतो आम्ही २०० किलो चांदी दिली त्याची पावती आम्हाला मिळाली नाही. एक नाही दोन नाही अशा अनेक कथा समोर येत आहेत. सर्व न्यूज चॅनल सांगत आहेत कीं फक्त ४५ दिवसाचेच CCTV फुटेज प्राप्त आहे. 

लोकांकडून एक एक वीट द्या असे मागणारे, देशाच्या प्रत्येक भागातील माती द्या असे सांगणारे, राम मंदिराचा "अक्षत कलश" घराघरामध्ये पोहोचवणारे आणि चंदा जमा करणारे विश्व हिंदू परिषद, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ, भाजप आणि निरमोही आखाडा या सारख्या महाकाय संघटनानी भाविकांच्या मनात निर्माण केलेला विश्वास एका क्षणात धुळीला मिळाला आहे. आता सर्वच चिडीचूप्प आहेत. "विवेक" कुठे आहे समजतच नाही.

SIT च्या प्राथमिक अहवालानुसार यामध्ये मंदिराचे काही ट्रस्टी सुद्धा सामील आहेत. ट्रस्ट ह्या शब्दाचाच मुळी अर्थ विश्वास आणि त्या विश्वासालाच तडा गेला आहे. या सर्व प्रकरणामुळे करोडो हिंदूंच्या भावना दुखावल्या गेल्या आहेत. आज जगात एक गोष्ट जाहीर झाली कीं भारतात कोणत्याही ठिकाणी आणि कधीही भ्रस्टाचार होऊ शकतो.

मा. नरेंद्र मोदीजी यांनी ५ फेब्रुवारी २०२० रोजी, "राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र" हे ट्रस्ट भारत सरकारने स्थापन केल्याची घोषणा लोकसभेमध्ये केली. ट्रस्टचे काम एकच. मंदिर पुनरनिर्माण आणि व्यवस्थापन. काही लोकांनी जबानी दिली आहे कीं ट्रस्टने एकंदर १०४ एकर जमीन आजूबाजूच्या लोकांकडून दाम दुप्पट भावाने खरेदी केली. शिवाय पुनरनिर्माण मध्ये अनेक वस्तू दीड पट भावाने खरेदी केल्या आणि ह्या सर्वात ४०% पर्यंत कमीशन खोरी केली. म्हणजे निर्माण सुरू झाल्यापासून ह्यात घोटाळे झाले आहेत असे साक्षीदार म्हणतात. अनेक आरोपिंच्या मालमत्तेमध्ये १०० पटीनी वाढ झाली आहे. म्हणजे करोडो लोकांनी जीं देणगी श्रद्देने अर्पण केली गेली त्याचे व्यवस्थापन करण्यात भारत सरकार कमी पडले हेच सत्य आहे. 

नुकतेच उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगीं आदित्यनाथ यांचे भाषण ऐकले. ते म्हणतात "श्रद्धालुओंके भावनाओकीं खिलवाड मैं नही करने दूंगा". पण लक्षात घ्या "अब पछताए होत क्या, जब चिड़िया चुग गई खेत". ज्या गोष्टी गेले ६ वर्ष कमी अधिक प्रमाणात सुरू आहेत त्या तुमच्या कंट्रोलच्या बाहेर गेल्यावर तुम्ही जागे झालात. आता सुशासनाचा डंका तुम्ही कसा काय मिरवणार? नुसते बुलडोजर चालवून व्यवस्थापन होत नसते. त्याला इतर पैलू सुद्धा असतात. विरोधी पक्षांनी हा मुद्धा उचलून धरल्यानंतर तुम्ही जागे झाले अहात.आता होणार ते फक्त पोस्ट मार्टेम आणि शिक्षा. पण मूळ प्रश्न राहतोच कीं ह्यांच्यावर विश्वास कसा ठेवायचा? 

राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र ट्रस्ट हे भारत सरकारने स्थापना केल्यामुळे भारत सरकार, उत्तर प्रदेश सरकार हे या विषयाला थेट जबाबदार आहेत.

SIT ने प्राथमिक अहवालमध्ये FIR नोंदवायची शिफारस केली आहे. भारत सरकारने ह्या सर्व गुन्हेगारांना भारतीय न्याय संहिता कलम १११, संघटित गुन्हेगारीची कलमे लावून त्यांच्या मुसक्या बांधायला हवे. आणि शक्य असेल तेव्हडी जास्तीजास्त शिक्षा करण्याची तजवीज करावी.

आज बहुतेक सर्व प्रसिद्ध मोठ्या मंदिरामध्ये व्यवस्थापनात अनागोंदि आहे. कधी प्रसादा मध्ये भ्रस्टाचार तर कधी त्यामध्ये चरबी युक्त प्रसाद. कधी दागिन्यांची चोरी तरी कधी काही. राजकारणीलोकांची आपली वर्णी तेथे लावून घेण्यासाठी चढाओढ सुरू असते. 

खरोखर आपण हिंदू म्हणून घ्यायला लायक राहिलो आहोत का? खरा हिंदू असा आहे का? चोर, भ्रष्टाचारी, भ्रस्टाचार खपवून घेणारा? तुम्हीच उत्तर द्या.

माधव भोळे 

स्वप्नांचा बादशहा Elon Musk ( 1st Trilioner on the earth).

स्वप्नांचा बादशहा Elon Musk ( 1st Trilioner on the earth). 

कामाच्या व्यस्ततेमुळे, गेले काही दिवस मी ठरवत होतो कीं फेसबुकवर कोणतीही पोस्ट टाकायची नाहीं, परंतु कालच्या एका घटनेने मला त्या विचारापासून परावृत्त केले आणि त्याचे कारणहीं तसेच आहे.

काल सकाळी म्हणजे अमेरिकेच्या १२ जुनला अमेरिकन NASDAQ ( अमेरिकेचे टेकनॉलॉजि शेयर्स मध्ये ट्रेडिंग करणारे शेयर मार्केट ) मध्ये इलोन मस्क ह्या अमेरिकन प्रमोटर असलेल्या SpaceX कंपनीचा शेयर बाजारात आला आणि तो लिस्ट झाला तोचमुळी एका शेयरला १३५ डॉलर. प्रत्यक्षात कंपनीने ७५ बिलीयन डॉलर्सचे भांडवल उभारण्यासाठी ५५.५५ कोटी एव्हढे शेयर विक्रीसाठी बाजारात आणले पण लोक त्या शेयर्ससाठी २.१ ट्रिलीयन डॉलर्स द्यायला तयार झाले ( १ ट्रिलीयन म्हणजे एका वर १२ शून्य ). सध्याचा त्याच्या एका शेयरचा भाव १६०.९५ डॉलर्स आहे. त्या मुळे SpaceX हीं जगातली ६ वि ट्रिलीयन डॉलर्स मार्केट व्हॅल्यू असलेली कंपनी ठरली, तर स्वतः इलोनकडे असलेल्या शेयर्सची किंमत बघता तो जगातील पहिला ट्रिलीयनर झाला.

काय आहे असे SpaceX मध्ये आणि कोण आहे इलोन मस्क?

इलोन मस्क हा जगातील एक अत्यन्त गाजलेला आणि नावाजलेला इंजिनियर आहे. खरे म्हणजे तो फिजिक्सचा आणि इकोनॉमिक्सचा विध्यार्थी आहे. आजपर्यंत त्याने टेसला सारखी इलेक्ट्रीक कार जीं ड्रायव्हर शिवाय सुद्धा गाडी चालवू शकते अशी कंपनी स्थापना केली, शिवाय सोलार रुफ टाईल्स, हायपर लुप सारखी कॅप्सूल वाहतूक करणारी कंपनी स्थापन करून त्या त्यांचे काम चांगले करीत आहे. 

SpaceX कंपनीचे आतापर्यंतचे सर्वात मोठे यश म्हणजे ज्या वेळी NASA सारखी स्पेस एजन्सी अंतराळात रॉकेट सोडते त्यावेळी एकदा रॉकेट सोडले कीं ते सर्व फुकट जाते या उलट spaceX ने तयार रॉकेट सोडल्यानंतर परत पृथ्वी येते आणि ते परत वापरता येते. त्यामुळे अंतराळात जाण्याची किंमत १/१० होते. नासाने अनेक वेळा SpaceX चे Falcon 9 हे रॉकेट वापरून आपले अंतराळ प्रोग्राम केले आहेत. ज्या गोष्टीचा शास्त्रज्ञानी कधीही विचार केला नसेल अशी गोष्ट इलोनने करून दाखवली आहे. त्याच्या स्वप्नपूर्तीसाठी तो अक्षरशः रात्रंदिवस काम करीत असतो.

इलोन मस्क याची दुसरी कंपनी आहे स्टार लिंक. स्टार लिंक मार्फत त्याने सॅटेलाईट कम्युनिकेशन सुरू केले. त्याचा एक भाग म्हणजे कृत्रिम उपग्रहा मार्फत हाय स्पीड इंटरनेट सर्व्हिसेस. हीं अतिशय फलदाई कंपनी असून ती ६३% प्रॉफिट देते. स्टार लिंक साठी SpaceX कंपनीने अंतराळात १०,४०० ऍक्टिव्ह कृत्रिम उपग्रह सोडले आहेत. पुढील काही काळात हीं संख्या ४२,००० नेण्याचा कंपनीचा मानस आहे. हे सर्व उपग्रह सोडणे आणि ते मेंटेनन्स करणे हे काम SpaceX चे आहे. अर्थात स्टारलिंक आणि spaceX यांची कामे एकमेकाला पूरक आहेत.

आता तिसरे महत्वाचे स्वप्न. सध्या AI चा बोलबाला आहे. आणि जगाचे भवि्तव्य AI वर अवलंबुन असेल असे म्हणतात. नुकतेच SpaceX ने xAI integration आणि infrastructure कंपनी विकत घेतली. Grok हा ह्या कंपनीचा चॅट बॉट प्रसिद्ध आहे.

AI साठी महत्वाचे असते ते डेटा सेंटर आणि डेटा सेंटर साठी महत्वाचे असते ते वीज आणि पाणी. वीज डाटा सेंटर चालवते तर पाणी, वापरामुळे गरम झालेले डेटा सेंटर थंड करते. वीज आणि पाणी यांचा वापर एव्हडा भयंकर प्रमाणात करावा लागतो कीं ज्या गावात डेटा सेंटर चालते तेथे पाण्याची टंचाई निर्माण होते. यासाठी चीन सारख्या देशांनी समुद्रामध्ये डेटा सेंटर चालवण्याची अनोखी कल्पना काढली जेणेकरून समुद्रातील पाणी डेटा सेंटर थंड करेल. परंतु ते खर्चीक आहे कारण समुद्राच्या पाण्याचे प्रेशर, खारेपण आणि त्याला लागणारा मेंटेनन्स हा जास्त खर्चिक आहे, शिवाय तो त्याचे आयुष्मान कमी करतो. या साठी इलोन कडे एक नवीन विचार आहे ( कीं स्वप्न आहे?). तो अंतराळामध्ये डेटा सेंटर स्पेस स्टेशनवर चालवायचे म्हणतो. अंतराळा मध्ये सूर्य प्रकाश भरपूर असल्याने डेटा सेंटरला लागणारी वीज तो सोलार विजेतून घेईल आणि अंतराळ थंड असल्यामुळे तेथे पाण्यासारख्या कुलिंग एजन्ट ची गरज नाही. शिवाय अंतराळातील रिसॉर्स भरपूर आणि मोफत आहेत. त्यातील डेटा सेंटर चालवण्यासाठी त्याच्याकडे स्टार लिंकचे हाय स्पीड इंटरनेट सुद्धा आहे. म्हणजे तो सर्व AI प्रॉब्लेम पृथ्वीवरून अंतराळातील डेटा सेंटर मध्ये स्टार लिंकच्या इंटरनेटने तेथे नेईल, ते प्रश्न अंतराळात डेटा सेंटर मध्ये सोडवले जातील आणि परत स्टारलिंक च्या इंटरनेट मार्फत परत पृथ्वीकडे पाठवले जातील. शिवाय ह्या AI चा उपयोग तो कृतिम उपग्रहाची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी सुद्धा करणार आहे. अर्थात हे जरी सर्व सायन्स फिक्शन सारखे वाटतं असले तरी अशक्य नाही. त्यामुळे त्याच्या AI सर्व्हिसेस सर्वात स्वस्त असतील असा त्याचा दावा आहे. याच कारणासाठी डेटा सेंटरला आणि AI ला लागणाऱ्या परंतु अंतराळात टिकू आणि काम करू शकतील अशा कॉम्पुटर चिप्स बनवायची ऑर्डर सुद्धा त्याने युरोपमधील ASML ह्या कंपनीकडे दिली आहे.

जरी आताच्या घडीला spaceX हीं एवढी नफा असलेली कंपनी नसली तरी इलोन मस्कचे याआधीचे सर्व कर्तृत्व बघता, तो वरील सर्व उद्दीष्ट्ये पूर्ण करू शकेल अशी गुंतवणूक दारांना खात्री आहे. आणि म्हणूनच SpaceX चा पब्लिक इस्यू एव्हडा मोठ्या व्हाल्यूएशनला विकला गेला आहे. SpaceX हीं आता जगातील ६ वी मोठी कंपनी झाली आहे.

एका analyst ने यावर पोस्ट टाकली होती. तो म्हणाला कीं जेव्हा संपुर्ण युरोपमध्ये एक रेल्वेलाईन टाकण्याचा विचार झाला तेव्हा त्या रुळानची किंमत हीं त्या लोखंडाची किंमत नसून त्या रेल्वेद्वारे निर्माण होणाऱ्या संधी, त्यामुळे किती शहरे आणि उद्योग धंदे तयार झाले, किती खाणीपर्यंत ती रेल्वे पोचली आणि त्यातून किती व्यापार तयार झाला ह्यावर अवलंबून असते. तसेच इलोन मस्कच्या कंपनीची किंमत हीं त्याच्या पृथ्वीवरून अंतराळासाठी तयार केलेल्या अंतराळ हायवे साठी आहे. पृथ्वीवरील संसाधने हीं मर्यादित आहेत पण अंतराळातील साधने अमर्यादित आहेत. आणि त्याची उपलब्धता करून देण्यासाठी मिळालेली किंमत हा SpaceX चा महसूल असेल.

शेवटी कंपनीच्या शेयरची किंमत, हीं तुम्ही या आधी काय केले आहे आणि तुमचे पुढील प्लॅन काय आहेत आणि ते तुम्ही कसे पूर्ण करणार ह्या दाव्यावरच अवलंबुन असते. निदान गुंतवणूकदार तरी आशादाई आहेत. 

माधव भोळे 

कौशल्य विकास आणि व्यवसाय

कौशल्य विकास आणि व्यवसाय.

माझ्या मित्राच्या ऑफिससमोर एक नवीन ऑफिस आलेले बघितले. E-waste cycling and refurbishment. मी मित्राला विचारले हीं कंपनी काय करते? 

तो म्हणाला भारतात आता ई-वेस्ट ( इलेक्ट्रॉनिक भंगार वस्तू आणि पार्टस ) ठराविक पद्धतीनेच नष्ट करता येते. मोठ मोठ्या कंपन्या लॅपटॉप कॉम्पुटरचे नवीन व्हर्जन आले कीं जुने व्हर्जन भंगारमध्ये काढतात. समोरची कंपनी अशा कंपन्यामधील जुने किंवा उपयोगात नसलेले लॅपटॉप कॉम्पुटर अत्यल्प दरात विकत घेते. त्यातील बिघडलेला पार्ट दुरुस्त करून ते चालू स्थितीमधील लॅपटॉप नवीन किमतीच्या ३५% ते ४०% कमी करून विकते. ग्रामीण भागात किंवा गरीब वस्तीमध्ये अशा कॉम्पुटरला मागणी असते. 

५०० रुपया मध्ये विकत घेतलेला लॅपटॉप, त्यावर हजार / दोन हजार खर्च करून तो १२ ते २० हजाराला विकते. त्यामुळे त्यांचा खूप फायदा होतो. अगदी जे लॅपटॉप दुरुस्ती करण्यापलीकडे आहेत किंवा त्याला खर्च जास्त आहे ते लॅपटॉप हीं मंडळी ई वेस्ट म्हणून निकालात काढतात. हीं कंपनी एक तरुण मुस्लिम चालवतो. गेल्या चार वर्षात त्याने हा समोरील गाळा १ कोटी २० लाखाला विकत घेतला आहे. मुस्लिम मंडळीचे एक वैशिष्ट्य आहे, भंगार जमा करुन त्यातील योग्य वस्तू दुरुस्त करुन योग्य किमतीत गरजूना विकणे. मग ते फर्निचर असो, कीं आणखी काही. वाटायला व्यवसाय शुल्लक वाटला तरी ह्या मध्ये खूप फायदा आहे ( अर्थात मेहनत सुद्धा ). ह्या लाईन मध्ये तसेच मोबाईल रिपेयरिंग लाईन मध्ये जास्त करून मुस्लिम तरुण आहेत. 

त्याचबरोबर टीव्ही रिपेयरिंग आणि वॉशिंग मशीन रिपेरिंग, एसी सर्व्हिसिंग अँड रिपेयरिंग, कार सर्व्हिसिंग, प्लम्बिंग इत्यादी मध्ये अनेक मंडळी आहेत. ह्यांचे मुख्य भांडवल म्हणजे इलेक्ट्रॉनिक्सचे / मशीनरीचे तांत्रिक प्रॅक्टिकल ज्ञान. उदा. आज प्रत्येकाकडे लॅपटॉप आणि मोबाईल आहे. तो बिघडणारच आणि बिघडला कीं दुरुस्तीला येणार.

त्यांच्या मते जेव्हडा पैसा नवीन वस्तू विक्री मध्ये आहे त्या पेक्षा जास्त दुरुस्ती आणि सेवा या विषयात आहे. ह्या मंडळीना हीं गोष्ट चांगलीच समजली आहे.

पुढील काळ हा कौशल्य विकास आणि त्याचा प्रॅक्टिकलं उपयोगाचा आहे. तुमच्याकडे काही कौशल्य असेल तर तुम्ही चांगला व्यवसाय करू शकता. नोकरींच्या मागे लागण्यापेक्षा असा कौशल्यावर आधारीत व्यवसाय करणे केव्हाही चांगले. यात जागरूक असाल तर भरपूर ज्ञान आणि पैसा कमवाल.

असाच एक व्यवसाय ई सेवा, डॉक्युमेंट रजिस्ट्रेशन. आजकाल भारतातील अनेक कामे इंटरनेटच्या साहाय्याने होतात. सर्व सामान्य माणसाला जरी इंटरनेटचे ज्ञान असले तरी सरकारी प्रोसिजरचे नसते. अशा वेळी ह्या ई सेवा उपयोगात येतात. या साठी काही मोठ्या कंपन्या फ्रंचाईझ सुद्धा देतात.

कोणी म्हणेल असेल माझा हरी तर देईल खाटल्यावरी तर वाट बघत बसावे. 

माधव भोळे