Madhav Bhole articles
I have mentioned some of the interesting articles I have written many places.
Sunday, November 15, 2026
अराजकता, डीप स्टेट, नक्की वास्तव काय आहे?
अराजकता, डीप स्टेट, नक्की वास्तव काय आहे?
सध्या फ्रांस मध्ये विद्यार्थ्यांच्या दंगली आणि जाळपोळ सुरू आहे. अनेक लोक अनेक देशामध्ये चाललेल्या अशाच प्रकारच्या आंदोलनांना डीपस्टेटचा पाठिंबा आहे असे बोलून त्या उद्वेगामागील वास्तवाकडे डोळेझाक करीत आहेत.
या सर्व देशांमधील वाढलेला अमर्याद भ्रष्टाचार, वशिलेबाजी, गरिबी आणि श्रीमंती यामधील वाढत चाललेली दरी, सत्तेजवळील माफिया राज, बेरोजगारी आणि त्यामुळे आलेली व्यसनधिता या सर्वांचा परिपाक ह्या आंदोलनात दिसून येतो. राजे गेले, सारंजाम शाही गेली परंतु राज्यकर्त्यांची मानसिकता तशीच आहे.
मान्य आहे की बाहेरील शक्ती त्याला खतपाणी घालत आहेत. मान्य आहे की आंदोलनकारी अहिंसक, दिशाहीन होत आहेत.
परंतु सत्ताधिश आणि त्यांच्या चेल्याचपाट्याकडे कमी वेळात आलेली आर्थिक सुबत्ता, हजारो एकर सरकारी जमीन कवडीमोल भावात आपल्याच ओळखीमध्ये बिना टेंडर वर्ग करणे, विरोधकांवर ईडी, मात्र दलबदलू गुन्हेगारांना अभय, पेपर फुटी, वशिले बाजी, मेरिटचा अवमान, न्यायाधीश आणि राजकारणी यांच्याकडे नोटांची पोतीच्या पोती भरलेली आहेत मात्र सामान्य शेतकऱ्याला २ वेळच्या भाकरीची मोदात आहे, निरढावलेले उद्योगपती लाखो करोडोचा घोटाळा करुन, बँकाना डुबवून पालायन करतात पण सामान्य माणसाचा किंवा गरीब शेतकऱ्याचा एक हप्ता चुकला की नोटीस येतात, दलाल बंगले माड्या बांधत आहेत आणि शेतकरी भाव मिळत नाही म्हणून पिकावर नांगर फिरवत आत्महत्या करत आहे, आपल्या बापाची जमीन आपल्या नावावर करायला अधिकाऱ्याला लाच द्यायला लागत आहे, मंदिरातील पूजा पाळीसाठी लिलाव होत आहेत तर मंदिरावर ट्रस्टी बनायला राजकीय आश्रय हवा आहे, सहकार क्षेत्रात भागधारक शेतकरी सभासद राजकारणी हितचिंतकांच्या निवडणुक चढाओढीकडे बघत हातचोळत बसला आहे, अशा अनेक गोष्टी या उद्वेगाला कारणीभूत आहेत.
जेथपर्यंत प्रशासन जनतेवर हवी होत आहे, जेथपर्यंत राजकारणी अन्याय, अत्याचार आणि भ्रष्टाचारात डुबले आहेत आणि त्याला अप्रत्यक्ष पाठिंबा देत आहेत तेथपर्यंत अशी आंदोलने होतच राहणार मग डीप स्टेट मदत करुंदे अथवा न करुंदे.
म्हणतात ना राजा कालस्य कारणम.
रोम जळत असताना राजा व्हायोलीन चा आनंद घेत होता, म्हणून त्याला फाशी दिली गेली.
माधव भोळे
सोन्याचांदीचा देव, त्याला चोराचा भेव
"सोन्याचांदीचा देव, त्याला चोराचा भेव" — राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज म्हणतात 🙏🙏🙏
राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांचे हे एक छोटेसे वाक्य आहे; पण त्यामागे संपूर्ण समाजाला आरसा दाखवणारे गहन तत्त्वज्ञान दडलेले आहे. "सोन्याचांदीचा देव, त्याला चोराचा भेव" म्हणजे ज्या देवाला आपण सर्वशक्तिमान, विश्वाचा निर्माता आणि रक्षणकर्ता मानतो, त्यालाच जर सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांनी सजवून कुलूपबंद करावे लागत असेल, सीसीटीव्ही लावावे लागत असतील, पोलीस बंदोबस्त ठेवावा लागत असेल, तर तो देव लोकांचे रक्षण कसे करणार? हा प्रश्न तुकडोजी महाराजांनी अत्यंत मार्मिकपणे समाजासमोर ठेवला.
महाराजांचा उद्देश देवाचा अवमान करणे नव्हता. उलट, त्यांनी अंधश्रद्धा, दिखाऊ भक्ती आणि धर्माच्या नावावर चालणारा आडंबर यावर प्रहार केला. देव हा सोन्या-चांदीत नसतो; तो सत्य, प्रेम, दया, करुणा, प्रामाणिकपणा आणि सेवेमध्ये असतो. पण आज अनेक ठिकाणी देवापेक्षा देवाच्या दागिन्यांना जास्त महत्त्व दिले जाते. मंदिरांमध्ये कोट्यवधी रुपयांचे दागिने असतात; पण त्याच मंदिराबाहेर गरीब, भुकेले, आजारी आणि शिक्षणापासून वंचित लोक दिसतात. हा विरोधाभास समाजाने ओळखण्याची गरज आहे.
आज मंदिरांमध्ये दानपेट्या फोडल्या जातात, देवांचे मुकुट चोरीला जातात, दागिने लंपास होतात. मग प्रश्न पडतो की, जर देवाला स्वतःचे दागिनेही वाचवता येत नसतील, तर भक्तांनी देवाकडून चमत्कारांची अपेक्षा का ठेवावी? तुकडोजी महाराज याच मानसिकतेवर प्रहार करतात. ते सांगतात की देवाला सोन्याची गरज नाही, माणसाला माणुसकीची गरज आहे.
खरी भक्ती म्हणजे मोठमोठे हार अर्पण करणे, महागडे दागिने चढवणे किंवा लाखो रुपयांचे दान देणे नव्हे. खरी भक्ती म्हणजे एखाद्या भुकेल्याला अन्न देणे, गरिबाला शिक्षण देणे, रुग्णाला औषध देणे, शेतकऱ्याच्या घामाचा सन्मान करणे आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे. अशा ठिकाणी देव स्वतः वास करतो.
संतांनी नेहमीच सांगितले आहे की, "देव दगडात नाही, तो माणसाच्या अंतःकरणात आहे." ज्या हातांनी दुसऱ्यांचे अश्रू पुसले, तेच हात देवाची खरी पूजा करतात. ज्या मनात दया आहे, तिथेच देवाचे खरे मंदिर उभे असते.
आज धर्माच्या नावावर प्रचंड पैसा खर्च केला जातो; पण समाजातील मूलभूत प्रश्न अजूनही कायम आहेत. जर या संपत्तीचा काही भाग शिक्षण, आरोग्य, शेती, पर्यावरण आणि गरिबांच्या कल्याणासाठी वापरला गेला, तर तोच देवाला अर्पण केलेला सर्वात मोठा नैवेद्य ठरेल.
तुकडोजी महाराजांचा संदेश आजही तितकाच समर्पक आहे. त्यांनी समाजाला सांगितले की श्रद्धा ठेवा, पण विवेक गमावू नका. देवावर विश्वास ठेवा; पण माणुसकी विसरू नका. दागिन्यांनी देव मोठा होत नाही; तर माणसाच्या सदाचाराने, सेवाभावाने आणि सत्यनिष्ठेने देवत्व प्रकट होते.
"सोन्याचांदीचा देव, त्याला चोराचा भेव" हे वाक्य देवावरील श्रद्धेचा अपमान नसून, दिखाऊ धार्मिकतेवर केलेला कठोर प्रहार आहे. देवाला सोन्या-चांदीच्या साखळदंडात अडकवण्यापेक्षा, त्याला आपल्या विचारांत, कृतीत आणि माणुसकीत जिवंत ठेवणे हीच खरी भक्ती आहे.
कारण— देवाला सोन्याची नाही, तर स्वच्छ मनाची गरज आहे. देवाला दागिन्यांची नाही, तर दयाळू हृदयाची गरज आहे. आणि देवाचे सर्वात सुंदर मंदिर म्हणजे माणसाचे सद्सद्विवेकबुद्धीने भरलेले अंतःकरण होय.
मामासाहेब दांडेकर उर्फ सोनोपंत दांडेकर
गुरुवर्य ह.भ.प. वैकुंठवासी श्री शंकर वामन तथा मामासाहेब दांडेकर उर्फ सोनोपंत दांडेकर : मामासाहेबांचा जन्म २० एप्रिल १८९६ वैशाख शुद्ध सप्तमीचा. मामा दीड वर्षाचे असताना त्यांचे मातृछत्र हरपले. त्यांचे वडील आणि बहिणी यांनी मामासाहेबांना मातृछत्राची उणीव भासणार नाही,याची दक्षता घेतली. जून 1905 ला नूमविच्या शाळेत इंग्रजी पहिली इयत्तेत प्रवेश घेतला. मामा मॅट्रिक होण्याच्या अगोदर त्यांचे पितृछत्र हरपले. मामांनी मॅट्रिकनंतर फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये नाव दाखल केले. गुरुदेव रानडे,प्राध्यापक भाटे यांच्यासारखे प्राध्यापक त्यांना लाभले. जोग महाराज यांचे देखील अपूर्व सहाय्य त्यांना मिळाले.
गुरुदेव रानडे यांच्या सांगण्यावरून तत्वज्ञान हा विषय त्यांनी घेतला. मामा 1919 मध्ये एम.ए.झाले. तीन मार्च 1920 रोजी ते शिक्षण प्रसारक मंडळींचे आजीव सभासद झाले. ते होताना मामांनी दोन अटी घातल्या होत्या त्यातली पहिली अट मामा पंढरीचे वारकरी होते,त्यामुळे वारीला जायला महाविद्यालय रजा देईल आणि दुसरी अट मामांना जेव्हा निवृत्त व्हायचे असेल तेव्हा निवृत्त होता येईल. जोग महाराजांची सेवा त्यांनी केली. शेवटच्या काळात ते म्हणाले, " सोन्या माझ्या गळ्यात हा ब्रह्मचर्याचा ताईत आहे. कोणाला देऊ?" क्षणाचाही विलंब न होता सोनोपंत म्हणाले, "माझ्या गळ्यात घाला " आणि जोग महाराज निश्चिंतपणे गेले. त्यावेळी मामांचे वय अवघे 23 वर्ष होते.
जोग महाराजांनी स्थापन केलेल्या वारकरी शिक्षण संस्थेचे काम त्यांनी स्वतःचे समजून पुढे केले. सकाळी लवकर उठून ध्यानधारणा ते करत. दोन वेळेला संध्या, गायत्री जप करत. सोवळ्याने जेवत. मोजके जेवत. शिस्त आणि वक्तशीरपणा हे त्यांचे अभिजात गुण होते. किर्तन प्रवचने आणि त्याकरता बाहेरगावी जाणे सतत चालू असे. वेशही अगदी साधा म्हणजे धोतर,पांढरा अंगरखा,डोक्याला पांढरा फेटा किंवा टोपी आणि वर खादीचा सौम्य रंगाचा पांढराकोट आणि त्यावर उपरणे असा वेश असे.
मी चौथी,पाचवीत असेल. नाशिकला माझ्या मातुल घराण्याच्या आजी-आजोबांकडे यायचो. तेव्हा रुंगठा हायस्कूलमध्ये मामांची प्रवचने असायची. तेथे मामांचे दर्शनही घडले आहे आणि प्रवचनही ऐकले आहे. तेथे कैलासवासी बस्तीरामजी सारडा स्मृति महोत्सव होत होता. आजोबांबरोबर मी तेथे जायचो.मामा तेथे अनेक वर्ष यायचे. त्यामुळे मामासाहेब गेल्यानंतर माझे जेष्ठ स्नेही कैलासवासी देवकिसनजी सारडा यांनी मराठा विद्या प्रसारक समाजाला सिन्नर महाविद्यालयाला मामासाहेबांचे नाव देण्याकरता मोठी देणगी दिलेली आहे. नाशिकला मामांची प्रवचने होण्याअगोदर सिन्नर येथे होत होती. योगायोग असा की या महाविद्यालयापासून शिकवण्याचे काम मी सुरू केले. नंतर गोखले एज्युकेशन सोसायटीमध्ये लागलो.
जोग महाराजांच्या नंतर दरवर्षी चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला ज्ञानेश्वर माऊलींच्या समाधीपुढे ते कीर्तन करत. ज्ञानदेवांच्या पालखी सोहळ्यात सामील होत. न्यू पूना कॉलेजचा एक आदरणीय प्राध्यापक हातात टाळ घेऊन दिंडीमध्ये सामील होतो याचे लोकांना फार कौतुक असे. अनेक जण मामांच्या पाठीमागून या ज्ञानदेव पालखी सोहळ्यात सामील होऊ लागले. मामांच्या वर्गाला अन्य कॉलेजातले तत्त्वज्ञान आणि तर्कशास्त्राचे प्राध्यापक येऊन बसत. 1934 मध्ये नूमवीचे म्हणजे ज्या शाळेत ते शिकले त्या शाळेचे ते मुख्याध्यापक झाले.
1940 मध्ये माटुंगा येथील राम नारायण रुईया कॉलेजचे ते उपप्राचार्य होते. पहिल्याच दिवशी मामा बी.ए. च्या वर्गावर गेले त्यांचा पोशाख पाहून मुलांनी मोठ्याने," पुंडलिक वरदा हरी विठ्ठल, ज्ञानदेव तुकाराम" अशी मोठी गर्जना केली मुले थांबताच मामा म्हणाले, " अगदी प्रारंभालाच तुम्ही देवाचे नाव घेतले. त्यामुळे तुमचा अभ्यास फारच चांगला होणार." मुले शांत झाली, निःशब्ध झाली. मामांबद्दलचा आदर एकदम वाढला. नोकरी करताना त्यांनी आपल्या तत्त्वांना आणि मूल्यांना समर्थपणे जपले. त्यासाठी कोणतीही तडजोड स्वीकारली नाही. श्रेष्ठ पदावर राहूनही त्यांची साधी राहणी व उच्च विचारसरणी कायम राहिली.
मुंबईला असताना माधवबागेत आणि अन्यत्र मामांची कीर्तन,प्रवचने होत.1945 मध्येस.प.विद्यालयात आले आणि प्राचार्य देखील झाले. विद्यार्थी वर्गात मामांच्या साधेपणाची आणि विद्वत्तेची प्रखर छाप पडत असे.मामा संसारिक नव्हते परंतु संसारीकांच्या सुखदुःखाची ते समरस होत असत.अनेक गरजू विद्यार्थ्यांची फी माफ करणे,अर्धी फी माफ करणे असे काम ते करीत.
मामांनी वैकुंठवासी जोग महाराजांच्या आज्ञेवरून कीर्तन करण्यास प्रारंभ केला. मामांचे कीर्तन 'वारकरी पद्धतीचे कीर्तन' असे. कीर्तनकाराच्या पायाला हात लावून नमस्कार करण्याची प्रथा आहे पण त्याला मामा हे अपवाद होते. आपल्याला नमस्कार करणे म्हणजे ज्ञानदेवांचा अपमान आहे असे मामांना वाटे.त्यामुळे मामांना नमस्कार केला तर दुःखच होत असे. शिक्षण आणि परमार्थ यांचा सुरेख संगम मामांच्या ठाई झाला होता. संपत्तीचा लोभ मामांच्या मनाला कधीही शिवला नाही. हजारो प्रवचने व कीर्तने करून मामांनी जनसेवा आणि ईश सेवा केली, ती ही कोणत्याही प्रकारे बिदागी न स्वीकारता केली.असा निस्वार्थी परमार्थिक अपवादानेच जन्माला येतो.
मामांनी अनेक प्रवचने पण दिली . ज्ञानदेव आणि प्लोटो हे व्याख्यान अजूनही काही जणांच्या स्मरणात आहे. मामासाहेबांनी ज्ञानेश्वरीला लिहिलेली 145 पानांची प्रस्तावना ही असामान्य कृती होती. या ज्ञानेश्वरीची छाप जेथे जेथे म्हणून मराठी माणूस आहे तेथे तेथे आजही आहे. मामांनी अनेक ग्रंथांना प्रस्तावना लिहिल्या. 1947 मध्ये मामा प्रसाद मासिकाचे संपादकही झाले. मामांचे मराठी आणि इंग्रजीवरती प्रभुत्व होते.
1918 पासून मामांनी खादीचे कपडे घालायला सुरुवात केली होती. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर 1951 मध्ये मामांनी महाविद्यालयातून सेवानिवृत्ती घेतली. 1951 मध्ये अखिल भारतीय तत्त्वज्ञान परिषदेचे अध्यक्ष झाले. एकंदर स्वतंत्र बारा ग्रंथ. तीन संपादित ग्रंथ. आणि अनेक लेख त्यांनी लिहिले. 1945 ते 1951 या काळात सप महाविद्यालयात प्राचार्य त्यांनी भूषवले. महाराष्ट्र सरकारने ज्ञानेश्वरीची देखील संशोधित आणि स्वस्त वृत्ती काढण्याकरता एक समिती नियुक्त केली त्याचे अध्यक्ष सोनोपंत दांडेकर हेच होते. मामांच्या चाहत्यांनी त्यांचा सत्कार घडवून आणला. डॉक्टर धनंजय राव गाडगीळ यांच्या अध्यक्षतेखाली सत्कार झाला. त्यावेळी 35 हजार रुपयांची थैली देण्यात आली पण मामांनी त्यातला एकही पैसा घेतला नाही. विश्वस्त निधी स्थापून त्यांच्याकडे ही रक्कम सोपवण्यात आली या मंडळाच्या द्वारा गेल्या 30 वर्षात बहुमोल ग्रंथांचे प्रकाशन करण्यात आले आहे.
पिंपळनेर येथील निळोबारायांचे मंदिर,नेवासे येथील ज्ञानरायांचे मंदिर इत्यादी मंदिराच्या उभारणीत मामांचे हात लागले आहेत. यासारखी कितीतरी अज्ञात कार्य मामांच्या हातून घडली. मामा येरवड्याच्या तुरुंगात कैद्यांना शिकवायला जात. वाणीच्या प्रभावाने अनेक व्यक्तींचा मनपालट आणि कायापालट मामांनी केला. ह.भ. प.धुंडा महाराज यांच्या ज्ञानेश्वरी सेवेच्या समारंभाचा सोहळा मामांच्या आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे त्यावेळचे प्रमुख गोळवलकर गुरुजी यांच्या प्रमुख उपस्थितीत झाला. स.प. महाविद्यालयाचा सुवर्ण महोत्सव 13 जानेवारी 1967 रोजी झाला त्यात मामांनी कविताही केली होती.
जोग महाराजांचे चरित्र मामांनी लिहले. नऊ जुलै 1968 रोजी मामांनी आपला देह ठेवला. 10 जुलैला पुणे ते आळंदी अशी अपूर्व अंतयात्रा निघाली. मामांचे मोठेपण यात होते की मामांनी वारकऱ्यांचे नेतृत्व तर केलेच पण शहरी विभागात सुशिक्षित मध्यमवर्गाला संत वाङ्मयाकडे आकर्षित केले. महाराष्ट्रात चमत्कार म्हणता येईल अशा व्यक्ती होऊन गेल्या, त्यामध्ये मामासाहेबांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यायला लागेल ------
मिलिंद मधुकर चिंधडे.
१४ नोव्हेंबर
१४ नोव्हेंबर
आज अचानक नेहरुंच्या चांगल्या वाईट आठवणी, स्पष्टीकरण, खोटे आणि खरे नरेंटिव्ह फेसबुकवर वाचायला मिळाले. नंतर लक्षात आले की आज बाल दिन म्हणजे चाचा नेहरुंचा वाढदिवस आहे.
लहानपणी आम्हाला या दिवसाबद्दल खूप अप्रूप आणि कुतूहल वाटायचे कारण शाळेत या विषयावर कार्यक्रम व्हायचे. भाषणे व्हायची. पण त्यावेळी काही समज नव्हती.
जसे मोठे झालो, वाचन सुधारले तसें नेहरुंच्या चांगल्या आणि वाईट दोन्ही बाजू हळूहळु समजायला लागल्या. अतिशय दूर दृष्टी असलेले नेहरू देशाच्या विकासाचा अजेंडा घेऊन काम करत होते पण त्याचबरोबर आपला गांधीजीबरोबर असलेला संबंध त्यांनी आपल्या प्रगतीसाठी वापरून आपल्या हातात सत्तेचे केंद्रिकरण करण्यात कसूर केली नाही. त्यासाठी त्यांनी पटेल, बोस या सारखे तितकेच देशप्रेमी आणि हुशार नेते खड्यासारखे बाजूला केले.
भले कितीही चूक असले तरी गांधीजींना दुःख होईल अशी कोणतीही गोष्ट करायची नाही कारण सत्तेच्या चाव्या गांधीजींकडे होत्या हे नेहरुंना ठाऊक होते. अनेक प्रश्नावर मान्य नसताना सुद्धा त्यांनी गांधीजींच्या हा ला हा मिळवली आणि आपले सत्तास्थान बळकट केले. हा त्यांचा लवचिक स्वभाव सत्तेच्या समीकरणामध्ये त्यांची ताकद बनला.
या उलट सत्तेमध्ये आल्यानंतर जीं गोष्ट त्यांनी निर्धारित केली त्याविरुद्ध जों आला त्याला ते बाजूला सारत गेले. भले ते आपले मित्र असतील किंवा देशातील महत्वाचे विरोधी पक्ष नेते असतील. बाबासाहेब आंबेडकर, चिंतामणराव देशमुख, श्यामा प्रसाद मुखर्जी सारखे पहाडाएव्हडी उंची असलेले नेते अशा राजकारणात टिकू शकले नाहीत आणि त्यामुळे नेहरू गांधी घराणे प्रस्थापित झाले. याला हल्ली लोक कणखर नेतृत्व म्हणतात. इंदिरागांधींनी याचे पुरेपूर बाळकडू नेहरुंकडून घेतले होते.
पण देशाच्या विकासाबद्धल त्यांच्या संकल्पना, त्यांनी घेतलेले परिश्रम, जागतिक संबंध, त्यातील चुका, जागतिक अलिप्त चळवळ, देशाचा खजिना खाली असताना सुद्धा भाकरा नांगल, आई आय टी, आय आय एम्स, एम्स सारख्या जागतिक स्थरांवरच्या संस्था, घटनात्मक संस्थांची उभारणी त्यांनी केली. देशाचे संरक्षण, खनिज, तेल आणि ऊर्जा, टेलिकॉम, विमान वाहतूक, सागरी वाहतूक आणि रेल्वे सारखी दळण वळण साधने खाजगी उद्योजकांच्या हाती एकवटू नयेत म्हणून तयार केलेला परंतु पुढे व्यवस्थापनाच्या स्वार्थीपणा मुळे सुस्त झालेले आणि भ्रस्टाचारामुळे बदनाम झालेले सार्वजनिक उपक्रम, मिश्र अर्थव्यवस्था, आणि प्लॅनिंग कमिशन या सारख्या गोष्टीमध्ये त्यांची दूरदृष्टी दिसून येते.
मोठमोठाली धरणे, जागतिक संस्था, सार्वजनिक उपक्रम यांना नेहरू नेहमी आधुनिक मंदिरे म्हणत. या उलट आता मोठमोठाली धार्मिक मंदिरे बांधून धर्माच्या नावाखाली ध्रुवीकरण करून मते मिळवण्याचा आटोकाट प्रयत्न होत आहे.
आजच्या विकासपुरुषाच्या प्रगतीची मुळे, नेहरुंच्या मूळ संकल्पनांवर आधारित आहेत. स्वतः मोदीजींनी कधी नेहरुंना नांवे ठेवताना मी कधी ऐकले नाही. आणि तशी ती ठेवली असतील तर त्यांचे नेहरुंबद्धलचे आकलन कमी पडते.
लोक नेहरुंच्या सार्वजनिक जीवनातील भरीव कामगिरीपेक्षा त्यांच्या खाजगी आयुष्यातील प्रसंगाबद्धल जास्त टीका करताना दिसतात. आता ज्याची जशी सोच तशी त्याची टीका.
प्रत्येक देश प्रगती करीत असताना काही चुका करत असतो तर काही सुधारणा सुद्धा करीत असतो. नेहरूंनी सुद्धा एकदा कबूल केले की भलीमोठी धरणे बांधून पर्यावरणाचा ऱ्हास होण्यापेक्षा आणि तेथील जन जातींच्या आयुष्याची वाट लागण्यापेक्षा छोटी धरणे बांधणे जास्त उपयुक्त ठरेल.
असो नेहरुंच्या आठवणी परत काँग्रेस काढायला लागले आणि सोशल मीडियावर सोनिया गांधीच्या पुस्तकाचा परिचय जोरात व्हायला लागल्यावर समजून जा, राहुल गांधीना पंतप्रधान बनवण्यासाठी आणखी एक प्रयत्न सुरू झाला आहे. जीं उंची नेहरुंना मिळाली ती पुढे त्यांच्या घराण्यातील सर्वांनां मिळेल असे नाही.
माधव भोळे
Friday, October 30, 2026
जेव्हा हिंदुस्थान आपलेच शास्त्र आणि विज्ञान विसरतो!!.
जेव्हा हिंदुस्थान आपलेच शास्त्र आणि विज्ञान विसरतो!!.
जेव्हा युरोपमध्ये फक्त मध होता, तेव्हा भारतात उसाची साखर तयार केली जात होती. 'शुगर' हा शब्द स्वतः संस्कृत आहे आणि त्याचा पहिला ग्रीक अहवाल अलेक्झांडरच्या स्वतःच्या सेनापतीने दिला होता.
इ.स.पूर्व ३२६. अलेक्झांडरचे सैन्य सिंधू नदीजवळ पोहोचते. त्याचा सेनापती, निआर्कस, भारतातील विचित्र गोष्टींबद्दल घरी अहवाल देतो. त्यापैकी एकाला ग्रीक भाषेत कोणतेही नाव नाही. तो म्हणतो, हा एक असा बांबूसारखी वनस्पती आहे जो मधमाश्यांच्या मदतीशिवाय मध तयार करतो.
भूगोलतज्ज्ञ स्ट्रॅबोने त्याचे शब्द जतन करून ठेवले आहेत. काही शतकांनंतर, प्लिनीने याच गोष्टीचे वर्णन केले आहे: भारतातून येणारा 'सॅकरॉन' (saccharon) नावाचा एक पांढरा पदार्थ, जो बांबूसारख्या वनस्पतीपासून मिळवला जातो आणि दातांखाली धरल्यावर तो तुटतो... रोममध्ये हा पदार्थ इतका दुर्मिळ होता की, तो औषध म्हणून वापरला जात असे.
त्या सेनापतीची साखरेशी भेट झाली होती.
युरोप आणि जगातील बहुतेक भागांत गोडव्यासाठी मधाचा वापर केला जात असे. भारताने मात्र उसाचा रस काढून तो उकळण्याची आणि त्यापासून स्फटिकयुक्त साखर तयार करण्याची कला आत्मसात केली होती.
मौर्यकालीन राज्यव्यवस्थेवरील ग्रंथ 'अर्थशास्त्र'मध्ये साखरेच्या विविध प्रकारांची नोंद आढळते: 'गुड' (गूळ), 'खंड' (साखरेचे खडे) आणि 'शर्करा' (शुद्ध केलेली साखर).
आता शब्दांचा मागोवा घ्या.
संस्कृत 'शर्करा' म्हणजे खडी, वाळू. स्फटिकांमुळे या शब्दाचे पर्शियन 'शकर', अरबी 'सुक्कर', लॅटिन 'सुकारम', फ्रेंच 'सुकर' आणि इंग्रजी 'शुगर' असे शब्द झाले.
संस्कृत 'खंड' याचे पर्शियन 'कंद' झाले आणि नंतर इंग्रजी शब्द 'कँडी' (candy) आला.
हे तंत्रज्ञानही त्याच मार्गाने पुढे गेले. सहाव्या शतकात जुंदिशापूर येथील पर्शियन वैद्य शुद्धीकरण शिकले. अरबांनी ऊस इजिप्त, सिसिली आणि स्पेनमध्ये नेला. धर्मयुद्ध करणाऱ्यांनी लेव्हंटमध्ये त्याची चव घेतली. १४९३ मध्ये कोलंबसने ऊस कॅरिबियनमध्ये नेला.
आज जगभरात दरवर्षी सुमारे १८ कोटी टन साखरेचे उत्पादन होते.
या साखरेच्या प्रत्येक कणाचा उगम प्राचीन भारतीयांपर्यंत जाऊन पोहोचतो—ज्यांनी अलेक्झांडरच्या एका अधिकाऱ्याला थक्क केले होते—आणि 'खडा' किंवा 'कण' (grit) दर्शवणाऱ्या एका संस्कृत शब्दाशीही याचा संबंध जोडला जातो.
स्रोत: स्ट्रॅबो, 'जिओग्राफी' १५.१.२० (निआर्कसचा संदर्भ, ३२६–३२५ ख्रिस्तपूर्व) — ज्यात मधमाश्यांशिवाय मध देणाऱ्या बांबूसारखी (reeds) वनस्पतींचा उल्लेख आहे; प्लिनी, 'नॅचरल हिस्टरी' १२.३२ — ज्यात भारतीय 'सॅकरॉन' (saccharon) बद्दल माहिती आहे; कौटिल्य, 'अर्थशास्त्र' २.१५ (गुडा, खंडा, शर्करा); जे. एच. गॅलोवे, 'द शुगर केन इंडस्ट्री' (१९८९).
मूळ इंग्रजी चा गुगल मराठी अनुवाद
माधव भोळे
Monday, October 26, 2026
नाना - नाना पाटेकर
नाना!
आज सकाळी ५.२० वाजता प्रसिद्ध नाट्य सिने कलाकार श्री नाना पाटेकर यांचे ह्रिदयघाताने ( heart attack ) त्यांच्या गोव्यातील घरी निधन झाले. अतिशय खेळकर आणि मस्तीखोर व्यक्तीमत्व. कामात तगडा.
त्यांना मी प्रथम पहिले ते आमच्या सुहास वीरकर बरोबर छबीलदास हायस्कूल, दादर येथे. त्यावेळी जीनची पॅन्ट आणि मरून रंगाचा बुश शर्ट घातलेला नाना अविष्कार ह्या अरविंद देशपांडे आणि सुलभा देशपांडे ह्यांच्या प्रायोगिक रंगमंचला वाहिलेल्या संस्थेमध्ये तुघलक ह्या नाटकाची तालीम करताना. त्या वेळी तेथे रोहिणी ओक ( लग्नानंतर हट्टगडी ) आणि जयदेव हट्टगडी, अरविंद आणि सुलभा देशपांडे तसेच त्यांचे नातेवाईक बापू लिमये उपस्थित होते. सुहासचे सर्वांशी चांगले संबंध होते त्यामुळे तालीम झाल्यावर त्याने माझी सर्वांशी भेट घालून दिली.
त्या नंतर त्याचे अनेक चित्रपट बघितले पण माझ्यामते सर्वात चांगले काम बघितले ते परिंदा सिनेमातील. ॐ पुरी, अमरेश पुरी, नासिरूद्धीन शहा, नासिरूद्धीन सिद्दीकी सारखेच खूप आधी नाना ने सिद्ध केले की फिल्म इंडस्ट्रिमध्ये नांव कमवायला चेहऱ्या पेक्षा तुमची मेहनत, तुमचे कौशल्य आणि भूमिकेला तद्रूप होण्यासाठी लागणारी एकाग्रता ह्या तीन गोष्टी जास्त महत्वाच्या ठरतात.
त्यांच्या आत्म्यास सदगती लाभो हीं प्रार्थना.
माधव भोळे
Monday, October 5, 2026
अंबानी आणि चंद्राबाबू नायडू
अंबानी आणि चंद्राबाबू नायडू
( हा काही राजकीय लेख नाही )
काल २ ऑक्टोबरला गांधी जयंतीचे दिवशी, आंध्र प्रदेश मधील अन्नमाया जिल्ह्यातील मदनपल्ले येथे राज्याचे मुख्यमंत्री श्री चंद्रबाबू नायडू यांच्या उपस्थितीमध्ये रिलायन्स इंडस्ट्रिजचे पूर्णकाळ कार्यकारी निर्देशक ( व्होलटाईम एक्सिक्यूटीव डायरेक्टर ) श्री अनंत अंबानी यांच्या हस्ते आंध्र मधील प्रसिद्ध अशा इंडियन स्कुल ऑफ बिझिनेसच्या ( ISB) धर्तीवर, इंडियन स्कुल ऑफ अग्रीकलचर ( ISA) ह्या मॅनेजमेंट कॉलेजची पायाभरणी झाली. सार्वजनिक आणि खाजगी भागीदारी पद्धतीने हे करण्याची मूळ कल्पना असलेल्या चंद्राबाबू नायडू यांनी रिलायन्स इंडस्ट्रिला या कॉलेजमध्ये भागीदार घेतले आहे.
शेती क्षेत्रामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), ड्रोनचा वापर, अनेक नवनवीन तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, वापर आणि संशोधन करणे, शेतीविषयक स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन देणे आणि मार्गदर्शन करणे, शेतकऱ्यांना अन्नदाता बरोबर ऊर्जादाता बनवणे आणि त्यासाठी बायोएनर्जी, बायोफ्युएल ह्या विषयात काम करणे आणि शेती हा घरगुती उद्योग न समजता त्याचे कॉर्पोरेटप्रमाणे व्यवस्थापन करत त्या कॉलेज मार्फत शेतकरी सीईओ तयार करणे हा ह्या मॅनेजमेंट कॉलेजचा उद्देश आहे.
रिलायन्सने त्यांच्या जिओ आभासी वर्गाच्या ( virtual classrooms) साहाय्याने, AI, आणि अग्रीकल्चर ह्या विषयात ज्ञानार्पण करत तरुण शेतकऱ्यांना नफ्याची शेती करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हा त्यातील एक भाग आहे.
श्री अनंत अंबानीनी अतिशय आत्मविश्वासाने उदघाटनाचे भाषण करतेवेळी व्यासपिठावर अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन, चंद्राबाबू नायडू, उपमुख्यमंत्री पवन कल्याण, चंद्राबाबुंचा मुलगा नारा लोकेश उपस्थित होते. अशा वेळी भाषणात आपल्या नेहमीच्या शैलीमध्ये आपल्या नम्रपणाची झलक दाखवली. एका ठिकाणी अनंत अंबानी म्हणाले "मला आपल्या आंध्रप्रदेशचा मुलगा समजा, आणि आपण सर्वांनी मला मार्गदर्शन करा की मी आणि रिलायन्स इंडस्ट्रिज आंध्रप्रदेशच्या विकासासाठी आणि शेतकऱ्यांच्या प्रगतीसाठी काय करू शकतो?".
रिलायन्स इंडस्ट्रिजने आंध्र प्रदेशमध्ये पशुपालन, प्राण्यांचे शेण, शेतीतील चिपाडे, ऑरगॅनिक वेस्ट यांचे साहाय्याने कम्प्रेस्ड बायोगॅस, हरित ऊर्जा ( ग्रीन एनर्जी ) आणि शेतीविषयक सुधारणा या विषयात एकंदर १ लाख कोटी गुंतवणूक करण्याची तयारी दाखवली आहे असे अनंत अंबानी म्हणाले.
त्या आधी, त्याच दिवशी आंध्र प्रदेशने त्यांच्या रायलसीमा ह्या दुष्काळग्रस्त भागामध्ये अनंतपूर, अन्नमाया, चित्तूर, कर्नूल, नांद्याल, श्री सत्य साई , तिरुपती, कडाप्पा, प्रकाशम, मार्कांपुराम ह्या जिल्ह्यात एक जागतिक फळबाग केंद्र ( ग्लोबल हॉर्टिकल्चर हब ) स्थापन केले आहे. त्याची पायाभरणी भारताच्या अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांच्या हस्ते झाली. हे केंद्र मुख्यत्वे आंबा, केळी, टोमॅटो, डाळिंब, ड्रॅगन फ्रुट, अवोकडो, वेगवेगळ्या बेरी, आणि स्ट्रॉबेरी ह्या सारख्या फळानच्या उत्पादना पासुन ते विक्री आणि निर्यातीवर भर देण्यासाठी तयार केले आहे. ह्या प्रकल्पाला रायलसीमा रायझिंग असे नांव दिले असून हा प्रकल्प ३ भागात १० जिल्ह्यामध्ये प्रस्थापित होणार आहे. ह्या साठी राज्य सरकार रु ४०,००० कोटी तर खाजगी गुंतवणूकदार रु. ६०,००० कोटी गुंतवणूक करणार आहे.
हा उपक्रम १० जिल्हे आणि २०१ क्लस्टर्समध्ये राबविला जाणार असून, २०३० पर्यंत फलोत्पादन क्षेत्राचा विस्तार ८.४१ लाख हेक्टरवरून १४.४१ लाख हेक्टरपर्यंत वाढवणे, उत्पादन दुप्पट करून ते ४३५ लाख टनांपर्यंत नेणे आणि सुमारे ९.६ लाख शेतकऱ्यांना त्याचा लाभ मिळवून देणे ही याची उद्दिष्टे आहेत.
आपण कल्पना करू शकत एव्हढे चंद्राबाबू नायडू हे अतिशय दूरदर्शी नेते आहेत. जानेवारी २०१५ मध्ये त्यांनी दावोस, स्वीझरलंड येथे जागतिक आर्थिक मंच ( World Economical forum ) ह्या परिषदेमध्ये पेप्सीको ह्या जागतिक शीतपेय कंपनीच्या सीईओ इंदिरा नुई ह्यांना आंध्र प्रदेश मध्ये पेप्सीकोची शीतपेय फॅक्टरी टाकण्याचा आग्रह केला. त्यानंतर एप्रिल २०१५ मध्ये त्या भारतात आंध्र प्रदेशमध्ये आल्या. त्यावेळी त्यांनी सांगितले की पेप्सीला दरवर्षी २५ कोटी टन एव्हडा आंबागर (पल्प) लागतो परंतु आंध्र प्रदेश जास्तीजास्त ७ कोटी टन एव्हढाच आंबा पल्प देऊ शकते. त्या नंतर पेप्सीने तो सर्व आंबा पल्प खरेदी करण्याची तयारी दर्शवली आणि पेप्सीने श्री सिटी इंडस्ट्रियल पार्क येथे १२०० कोटी रुपये खर्च करून ८६ एकर वर बसवलेला पेप्सीचा पहिला प्लांट उभा केला.
त्याचवेळी चंद्राबाबू नायडूनी ३३,००० शेतकऱ्यांना अर्थ सहाय्य करून पुढील ७ वर्षात नवीन झाडें लावून आंबा उत्पादन दुप्पट करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले.
या आधी रिलायन्सने कॅम्प्पाकोला हीं बंद पडलेली कंपनी विकत घेऊन बेव्हरेजिस व्यवसायात पदार्पण केले आहे. कदाचित रायलसीमा रायझिंग ह्या ग्लोबल हॉर्टीकल्चर हबचा उपयोग पुढे रिलायन्स इंडस्ट्रिज ज्यूस, ड्रिंक्सस, फूड प्रोसेसिंग इत्यादी उद्योग उभारण्यासाठी नक्कीच करेल यात शंका नाही.
निसर्गाच्या जवळ राहण्याच्या अनंत अंबानी यांच्या वेगळ्याच विचारसरणीमूळे रिलायन्स इंडस्ट्रिने आपल्या व्यवसायाचा मोर्चा हरित ऊर्जा आणि शाश्वत निरंतर उत्पादने ( Sustainability) याकडे वळवला आहे. श्री अनंत अंबानीना त्यांच्या वनतारा ह्या वन्यजीव बचाव केंद्र ( wildlife rescue centre) आणि हरित ऊर्जा प्रोजेक्टचा तसेच रिलायन्स इंडस्ट्रिजचा जीवाष्म ऊर्जा ( fossile energy ) वरून हरित ऊर्जेकडे ( सोलार, ग्रीन हाईड्रॉजन इत्यादी ) वळवलेला मोर्चा यातील अनुभव लक्षात घेऊन प्रोफेसर ऑफ प्रॅक्टिस म्हणून न्यू कॅसल विद्यापीठ, युके, मध्ये दिनांक १४ सप्टेंबर २०२६ त्यांची मानद प्रोफेसर म्हणून नियुक्ती केली.
न्यू कॅसल विद्यापीठामध्ये ह्या विषयावर एक स्वतंत्र विभाग असून त्या विषयात अभ्यास आणि संशोधन केले जाते.
बाकीची राज्ये शेतकऱ्यांच्या भवितव्याचा विचार वेगळ्या पद्धतने करून भारताची शेतकरी केंद्रित अर्थव्यवस्था जिवंत ठेवण्यासाठी प्रयत्न करीत असताना महाराष्ट्र मात्र पर्यावरण घातक प्रकल्पाना पायघड्या घालत आहे हे दुर्दैवी आहे.
माधव भोळे
Subscribe to:
Posts (Atom)