गोमूत्र तज्ज्ञ

 गोमूत्र तज्ज्ञ

१९८० च्या उन्हाळ्यात, मैलापूर ( कर्नाटक ) मधील एका साध्याशा घराच्या अंगणात सातवीत शिकणारा एक अस्वस्थ मुलगा उभा होता आणि तो आपल्या वडिलांना आपली क्रिकेटची बॅट एका खोल विहिरीत फेकून देताना पाहत होता. एका स्थानिक सामन्यादरम्यान वेगाने आलेल्या 'बाउन्सर' चेंडूमुळे त्या मुलाचा चष्मा फुटला होता आणि त्याचे वडील—जे संस्कृत विषयातील एक नामवंत तर्कशास्त्रज्ञ होते—आपल्या मुलाच्या दृष्टीबद्दल अत्यंत चिंतेत व भयभीत झाले होते.

"तुझे क्रिकेटचे दिवस संपले," त्याच्या वडिलांनी त्याला व्हायोलिन हातात देऊन घोषित केले. "तुला अचूकता मिळवायची असेल, तर यात प्रभुत्व मिळव."

मुलाने आकांड तांडव केले नाही. त्याने आपले लक्ष व्हायोलिनवर केंद्रित केले, संगीत दिग्गजांच्या बरोबरीने सादरीकरण होईपर्यंत प्रशिक्षण, अगदी भारतरत्न एम.एस.सुब्बुलक्ष्मी कडून थेट सुधारणा घेतल्या.

पाच वर्षांनंतर त्याला आणखी एक धक्का बसला: तो आयआयटी-जेईई (IIT-JEE) परीक्षा उत्तीर्ण होऊ शकला नाही.

तरीही त्याने हार मानली नाही. त्याने एका प्रादेशिक अभियांत्रिकी महाविद्यालयात प्रवेश घेतला आणि तिथे शांतपणे 'कॉम्प्युटर सायन्स'मधील 'लॉजिक गेट्स'चे (logic gates) सखोल ज्ञान आत्मसात केले. पुढे, आपल्या मेहनतीच्या जोरावर त्याने आयआयटी मद्रासमध्ये पदव्युत्तर संशोधक म्हणून प्रवेश मिळवला आणि पीएचडी पूर्ण केली, प्राध्यापक म्हणून रुजू झाला आणि अखेरीस त्याच संस्थेचा संचालक बनला जिने एकेकाळी त्याला प्रवेश नाकारला होता.

२०११ पर्यंत, जेव्हा जगभरात ग्राहकांसाठी मोबाईल ॲप्स विकसित केले जात होते, तेव्हा हे प्राध्यापक एका अशा राष्ट्रीय कमतरतेचा विचार करत होते जी कोणाच्याही लक्षात आली नव्हती: भारतातील प्रत्येक रडार, लढाऊ विमान, बँकिंग सर्व्हर आणि संरक्षण प्रणाली ही परदेशी बनावटीच्या मायक्रोप्रोसेसरवर चालत होती.

त्याच्या मनात एकच प्रश्न होता: "परदेशी चिप आपल्याला अपेक्षित असलेलीच कामे करते, याची आपण खात्री करू शकतो. पण युद्ध सुरू असताना ती अशी काही कृती करणार नाही जी आपल्याला *नको* आहे, याची हमी आपण देऊ शकतो का?"

त्यांनी पूर्णपणे स्वदेशी आणि औद्योगिक दर्जाचा मायक्रोप्रोसेसर अगदी सुरुवातीपासून विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडला. जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रातील बड्या कंपन्यांचे म्हणणे होते की, अब्जावधी डॉलर्सची पायाभूत सुविधा आणि मोठ्या प्रमाणावरील परदेशी पेटंट्सशिवाय हे काम करणे शक्य नाही.

त्याची त्याला पर्वा नव्हती. अरुंद प्रयोगशाळांमध्ये दीर्घकाळ काम करत असताना, त्यांनी आणि त्यांच्या टीमने 'ओपन सोर्स RISC-V इन्स्ट्रक्शन सेट'चा स्वीकार केला. त्यांनी 'लॉजिक गेट्स'चे कोडिंग स्वतः केले, सिलिकॉन लेआउट्स तयार केले आणि अब्जावधी 'इन्स्ट्रक्शन सायकल्स'ची पडताळणी केली.

जुलै २०१८ मध्ये, 'राईसक्रीक' (Risecreek) असे सांकेतिक नाव असलेला १६ चौरस मिलीमीटर (16mm²) आकाराचा सिलिकॉनचा एक छोटा तुकडा प्रयोगशाळेत आला. टीमने त्याचे जोडणीचे काम पूर्ण केले, बटण चालू केले आणि मॉनिटरवर लुकलुकणारे दृश्य पाहत राहिले; कारण इतिहासात पहिल्यांदाच पूर्णपणे भारतीय बनावटीच्या सिलिकॉनवर 'लिनक्स' (Linux) ऑपरेटिंग सिस्टम सुरू होत होती.

आज, त्याचे SHAKTI प्रोसेसर आर्किटेक्चर संरक्षण संप्रेषणांपासून ते ISRO च्या सहकार्याने तयार केलेल्या स्पेस ग्रेड कंट्रोलर्सपर्यंत सर्व गोष्टींना सामर्थ्य देते.

तो तरुण मुलगा ज्याच्या वडिलांनी क्रिकेटची बॅट विहिरीत फेकली...
1985 मध्ये जेईई लिस्ट चुकलेला विद्यार्थी...
आपल्या कौटुंबिक घरी राहण्यासाठी आणि आपल्या दिवंगत वडिलांच्या संस्कृत ग्रंथालयाचे संरक्षण करण्यासाठी अधिकृत आयआयटी संचालकांच्या हवेलीला नकार देणारा व्हायोलिन वादक...
त्याचे नाव प्रा. वीझीनाथन कामकोटी.
ते आय. आय. टी. मद्रास चे संचालक आहे. निट परीक्षेच्या घोटाळ्यानंतर  सरकारने सार्वजनिक परीक्षा पद्धती सुधारण्यासाठी तयार केलेल्या विशेष कार्यकारी समितीचे ते सहा पैकी एक सदस्य आहेत.

त्याला आपल्या देशाच्या MA in Buddhism  शिकलेल्या खासदार भर संसदेत "गोमूत्र तज्ज्ञ" म्हणाल्या.

हीं आपल्या संशोधकांची किंमत. कोणीही उठतो आणि नांवे ठेवतो.

माधव भोळे

गोमूत्र महती

 बुद्धीझम शिकून बुद्धी येतेच असे नाही. 

आढ्यात नसले तर पोहोऱ्यात कुठून येणार?

अर्थात शास्त्रज्ञाला गोमूत्र तज्ञ म्हटल्याने नां गोमूत्राची महती कमी होते नां शास्त्रज्ञाची. दोन्ही महान आहेत.

गोमूत्राची महती एका मेडिकल जर्नल मध्ये आली ती खाली देत आहे.

J Intercultural Ethnopharmacology. 2015 Mar 7;4(2):180–186. doi: 10.5455/jice.2015022210032

गोमूत्राची कर्करोग-उपचारक क्षमता: एक आढावा

गुरप्रीत कौर रंधावा 1,✉, राजीव शर्मा 2

PMCID: PMC4566776 PMID: 26401404

मानवी वैद्यकशास्त्रात प्रचंड प्रगती झाली असूनही, संसर्गजन्य रोग सार्वजनिक आरोग्यासाठी एक मोठा धोका बनून राहिले आहेत. सध्या उपलब्ध असलेल्या प्रतिजैविक औषधांना मोठ्या प्रमाणावर प्रतिकार निर्माण होणे ही एक गंभीर चिंतेची बाब आहे. रुग्णालयात होणाऱ्या संसर्गांपैकी एक मोठा भाग हा मेथिसिलिन-प्रतिरोधक स्टॅफिलोकोकस ऑरियस किंवा बहु-औषध-प्रतिरोधक (MDR) ग्रॅम-निगेटिव्ह जिवाणूंसारख्या अत्यंत प्रतिरोधक जिवाणूंमुळे होतो. अमेरिकेत दरवर्षी सुमारे २० लाख लोकांना प्रतिजैविक-प्रतिरोधक जिवाणूंचा संसर्ग होतो आणि या संसर्गामुळे दरवर्षी किमान २३,००० लोकांचा मृत्यू होतो.

प्रतिजैविक-प्रतिरोधक संसर्गामुळे गुंतागुंत वाढलेल्या इतर आजारांमुळे आणखी बरेच लोक मरतात [1]. २०१२ मध्ये, एमडीआर क्षयरोगाची सुमारे ४५०,००० नवीन प्रकरणे होती. ९२ देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर औषध-प्रतिरोधक क्षयरोग आढळून आला आहे. एशेरिचिया कोलायमुळे होणाऱ्या मूत्रमार्गाच्या संसर्गासाठी तोंडावाटे घेतल्या जाणाऱ्या पसंतीच्या औषध फ्लोरोक्विनोलोन्सच्या प्रतिकारशक्तीचा विकास खूप व्यापक आहे, अनेकदा संवेदनशीलता फक्त इंजेक्शनद्वारे दिल्या जाणाऱ्या औषधांपुरतीच मर्यादित राहते [2]. प्रतिरोधक सूक्ष्मजीवांमुळे होणारे संक्रमण अनेकदा प्रमाणित उपचारांना प्रतिसाद देत नाहीत, ज्यामुळे आजारपण लांबते, आरोग्यसेवेवरील खर्च वाढतो आणि मृत्यूचा धोका अधिक वाढतो.

सूक्ष्मजीवांविरुद्ध आपली प्रभावी कार्यक्षमता (संवेदनशीलता) कायम राखणाऱ्या नवीन 'अँटीमायक्रोबियल' (सूक्ष्मजीव-विरोधी) घटकांच्या विकासाची अत्यंत गरज आहे [३,४]. उपचारास कठीण असलेल्या या संसर्गांवर मात करण्यासाठी पारंपरिक औषधांपासून नवीन औषधांची शास्त्रशुद्ध पद्धतीने निर्मिती करणे, ही आधुनिक आरोग्यसेवेसाठी एक नवी संधी उपलब्ध करून देते.

आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये (सुश्रुत संहिता, अष्टांग संग्रह आणि भावप्रकाश निघंटू) गोमूत्राचे वर्णन प्राण्यांपासून मिळणारा एक प्रभावी औषधी पदार्थ म्हणून केले आहे, ज्याचे असंख्य उपचारात्मक उपयोग आहेत. भारतात गाईला (कामधेनू) पवित्र प्राणी मानले जाते. ऋग्वेदात (१०/१५) गोमूत्राची तुलना अमृताशी केली आहे. सुश्रुत (४५/२२१) आणि चरक (श्लोक-१००) या ग्रंथांमध्ये गोमूत्राचे अनेक औषधी गुणधर्म सांगितले आहेत; यामध्ये वजन कमी करणे, हृदय व मूत्रपिंडाशी संबंधित काही आजार बरे करणे, तसेच अपचन, पोटदुखी, अतिसार, सूज (एडिमा), कावीळ, अशक्तपणा (ॲनिमिया), मूळव्याध आणि कोड (विटिलिगो) यांसारख्या त्वचेच्या आजारांवरील उपचारांचा समावेश आहे.

गोमूत्र हे ग्रॅम-निगेटिव्ह आणि ग्रॅम-पॉझिटिव्ह बॅक्टेरियांच्या विस्तृत श्रेणीविरुद्ध तसेच काही औषध-प्रतिरोधक बॅक्टेरियाविरुद्ध एक प्रभावी अँटीबॅक्टेरियल एजंट आहे. हे काही अँटीमायक्रोबियल औषधांचे बायो-एन्हान्सर म्हणून कार्य करते. यात अँटीफंगल, अँथेलमिंटिक, अँटीनिओप्लास्टिक क्रिया आहे, हे अतिसंवेदनशीलता प्रतिक्रियांमध्ये आणि व्यक्तीचे आयुष्यमान वाढवण्यासह इतर अनेक रोगांमध्ये उपयुक्त आहे. अलीकडील संशोधनांनी असे दाखवले आहे की गोमूत्र हे एक इम्युन-एन्हान्सर देखील आहे [7-9].

 गोमूत्र शरीरातील सर्व असंतुलन दूर करण्यास सक्षम आहे आणि अशा प्रकारे ते सामान्य आरोग्य टिकवून ठेवते [५]. गोमूत्रामध्ये ९५% पाणी, २.५% युरिया, खनिजे, २४ प्रकारचे क्षार, संप्रेरके (हार्मोन्स) आणि २.५% विकरे (एंझाइम्स) असतात. तसेच, यात लोह, कॅल्शियम, फॉस्फरस, कार्बोनिक ॲसिड, पोटॅश, नायट्रोजन, अमोनिया, मँगनीज, गंधक (सल्फर), फॉस्फेट्स, पोटॅशियम, युरिया, युरिक ॲसिड, अमिनो ॲसिड्स, विकरे, सायटोकाइन्स आणि लॅक्टोज यांचाही समावेश असतो [६].

गोमूत्राचे उपचारात्मक गुणधर्म आधुनिक विज्ञानानेही प्रमाणित केले आहेत.

 

आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून

आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून 

आज गार्डीयन ह्या जगप्रसिद्ध वृत्तपत्राच्या हानाथ एलीस पीटर्सन ह्या पत्रकाराने म्हटले कीं "मोदींना कोणी पुरस्कार देणार असतील तर ते त्या देशात धावत जातील". शिचेलीस मध्ये त्यांना पर्यावरणा संबंधि दिलेल्या एका पुरस्कारामध्ये काही स्पेलिंग मिस्टेक होत्या त्यावर त्या पत्रकाराने हीं टर उडवली. तिचे म्हणणे कीं एव्हड्या घाईघाईत हा पुरस्कार समारंभ अखला गेला त्याचे हे परिणाम.

प्रथम म्हणजे मोदी हे भारताचे सर्वातजास्त काळ काम करणारे निवडून आलेले पंतप्रधान आहेत. ( नेहरू सुद्धा जास्तीतजास्त काळ काम करणारे पंतप्रधान होते पण स्वातंत्र्यानंतर पहिली काहींवर्षं ते निवडणुकीशिवाय पंतप्रधान झाले होते ). त्यांचा सन्मान हा भारताचा सन्मान आहे. ते ज्या प्रकारची परराष्ट्र नीती करतात त्यामुळे ते आणि भारत जगाच्या सर्व गटा तटा मध्ये समावले गेले आहेत. त्यांच्यामते लहानातला लहान आणि मोठ्यातला मोठा देश भारतासाठी मित्र आहे. इराण अमेरिका युद्ध सुरू असताना त्यांनी दाखवलेल्या मुत्सदिपणामुळे बाकी देशामध्ये इंधन टंचाईचे रूप भायानक झाले पण त्यांनी भारतीयांना त्याची झळ पोचू दिली नाही.

ज्या गार्डीयन वृत्तपत्राची ती पत्रकार आहे त्याची स्थापना इंग्लंड मध्ये झाली त्या देशाचा पंतप्रधान गेल्या १० वर्षात ७ वेळा बदलला गेला. इंग्लंडचे प्रश्न एव्हढे गंभीर आहेत कीं ते सोडवण्यासाठी त्यांच्याकडे योग्य नेता नाही. असे असताना दुसऱ्या देशाच्या पंतप्रधानावर खालच्या भाषेत टिका करणे म्हणजे आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून.

माधव भोळे 

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस ११

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस ११ २९/०६/२०२६

गोऱ्या साहेबांना लागली हापूसची चटक! मँगो फिव्हर!

काल आपण शनिवार वाड्यातील आंब्याची शाही मेजवानी पाहिली. १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे पाय भारतात घट्ट रोवले जात होते, तेव्हा इंग्रज अधिकाऱ्यांचा संबंध मराठ्यांच्या दरबाराशी आणि कोकणच्या किनारपट्टीशी आला. युरोपमध्ये फक्त सफरचंद, बेरीज आणि सुकी फळे खाणाऱ्या इंग्रजांना जेव्हा भारताचा राजा 'हापूस' भेटला, तेव्हा ते या फळाच्या प्रेमात वेडे झाले!

त्या काळातील अनेक ब्रिटिश गव्हर्नर्स, डॉक्टर आणि प्रवाशांनी आपल्या रोजनिशींमध्ये (Journals) हापूसची स्तुती करताना शब्दांची उधळण केली आहे.

"जगातील सर्वात परिपूर्ण फळ!"

ब्रिटिश भारतातील वनस्पतीशास्त्रज्ञ आणि ईस्ट इंडिया कंपनीचे अनेक अधिकारी दरवर्षी उन्हाळ्यात मुंबई आणि पुण्यातून खास हापूस मागवत असत. एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याने आपल्या रोजनिशीत लिहून ठेवले आहे:

"मी जगात अनेक देशांची सफर केली आणि तिथली फळे चाखली. पण बोटीने कोकणातून मुंबईला येणारा 'अल्फान्सो' नावाचा आंबा म्हणजे निसर्गाचा चमत्कार आहे. त्याची साल सोलताच जो सुगंध खोलीभर पसरतो, तो स्वर्गीय आहे. त्याच्या गरामध्ये एकही रेशा (Fiber) नाही आणि त्याची चव म्हणजे मध, केशर आणि ताज्या फळांचे अद्भूत मिश्रण आहे. हे या पृथ्वीवरील सर्वात परिपूर्ण फळ आहे!"

मुंबई ते लंडन... हापूसचा प्रवास!

इंग्रज अधिकाऱ्यांना हापूसची एवढी चटक लागली होती की, ते फक्त भारतातच आंबे खाऊन थांबले नाहीत. मुंबईचे जे ब्रिटिश गव्हर्नर असायचे, ते इंग्लंडमध्ये राहणाऱ्या आपल्या नातेवाईकांना आणि थेट ब्रिटनच्या राजा-राणीला खूश करण्यासाठी जहाजातून कच्चे हापूस आंबे पाठवण्याचे धाडस करत असत.

त्या काळी जहाजाचा प्रवास खूप मोठा असायचा, त्यामुळे अनेकदा आंबे वाटेतच सडून जायचे. पण तरीही, "या मोसमात लंडनला किमान काही आंबे जिवंत पोहोचलेच पाहिजेत," असा इंग्रज साहेबांचा अट्टाहास असायचा. ज्या जहाजातून आंबे सुखरूप लंडनला पोहोचायचे, त्या कॅप्टनला विशेष बक्षीस दिले जाई!

'मँगो पार्ट्यांची' सुरुवात

इंग्रजांनी भारतात आल्यावर अनेक क्लब्स सुरू केले होते. मे आणि जून महिन्यात या ब्रिटिश क्लबांमध्ये खास 'मँगो पार्ट्या' (Mango Parties) आयोजित केल्या जायची. या पार्ट्यांमध्ये मोठे ब्रिटिश अधिकारी, लेडीज आणि लष्करी कर्नल एकत्र येऊन हापूस आंब्याचा आस्वाद घेत असत. हापूस खाणे हे ब्रिटिशांच्या उच्चभ्रू वर्तुळात प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जाऊ लागले.

जे इंग्रज भारताला लुटायला आले होते, त्यांना शेवटी कोकणच्या या राजाने आपल्या गोडव्याने जिंकून घेतले होते!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस १

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA मँगोएस दिवस १ ०८/०६/२०२६

 'हापूस' नावाचा उदय! 

​"आंब्यांचा राजा" म्हणून ज्याने जगभरातल्या रसिकांच्या जिभेवर आणि मनावर अधिराज्य गाजवलं आहे, तो आपला लाडका 'हापूस'! पण आपण कधी विचार केला आहे का, की कोकणच्या या अस्सल मातीतल्या फळाला 'हापूस' हे नाव कसं मिळालं? हा प्रवास एखाद्या रंजक ऐतिहासिक कथेपेक्षा कमी नाही.

​या नावाचा संबंध थेट जोडला जातो तो तब्बल ५०० वर्षांपूर्वीच्या पोर्तुगीज साम्राज्याशी!

​अफॉन्सो डी अल्बुकर्क (Afonso de Albuquerque)

​इ.स. १५०९ च्या सुमारास भारतामध्ये पोर्तुगीज सत्तेचा विस्तार करण्यासाठी 'अफॉन्सो डी अल्बुकर्क' हा व्हाइसरॉय (गव्हर्नर) म्हणून गोव्यात आला. पोर्तुगीज खलाशांना भारतातील स्थानिक 'रायवळ' आंबे खूप आवडायचे, पण त्या आंब्यांमध्ये फायबर (तंतू/केस) खूप असायचे आणि ते लवकर सडायचे.

​यावर उपाय म्हणून पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी आणि वनस्पती तज्ज्ञांनी ब्राझीलमधून आणलेल्या उत्कृष्ट कलमी तंत्रज्ञानाचा वापर करून गोव्यात एक नवीन, बिनरेषांचा, घट्ट आणि सुगंधी आंबा तयार केला. हा नवा आंबा त्यावेळचा गव्हर्नर 'अफॉन्सो' (Afonso) याच्या काळात लोकप्रिय झाला, म्हणून पोर्तुगीज लोकांनी या वाणाला त्याचेच नाव दिले - 'अल्फान्सो' (Alfonso)!

​ 'अल्फान्सो'चा झाला 'हापूस'!

​पोर्तुगीजांकडून हा आंबा जेव्हा हळूहळू सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीच्या किनारपट्टीवर, म्हणजेच आपल्या कोकणात आला, तेव्हा इथल्या स्थानिक बोलीभाषेने या परदेशी नावाचे आपल्या मातीशी नाते जोडले.

​युरोपियन उच्चाराचा 'अल्फान्सो'...

​पुढे गोव्याकडे जाताना 'आपोस' (Afoos) झाला...

​आणि शेवटी कोकणी माणसाच्या जिभेवर रेंगाळताना त्याचे रूपांतर 'हापूस' मध्ये झाले!

​शब्दाचा उच्चार बदलला, पण कोकणच्या जांभ्या दगडाने आणि खऱ्याखुऱ्या मातीने या फळाला जी चव, रंग आणि सुवास दिला, त्याने या 'अल्फान्सो'ला खऱ्या अर्थाने जगाचा राजा बनवले.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

शनिवार वाड्यातील आंब्याची मेजवानी आणि रसाची पारंपरिक पद्धत!

मागील भागात आपण पाहिले की पेशव्यांसाठी कोकणातून घोड्यांवरून आंबे पुण्यात यायचे. पण हे आंबे शनिवार वाड्यात पोहोचल्यानंतर पुढे काय व्हायचे? पेशवे घराण्यात आंबा खाण्याची आणि त्याचा 'आमरस' बनवण्याची एक खास, साग्रसंगीत पारंपरिक पद्धत होती. आजच्यासारखी मिक्सर-ब्लेंडरची साधनं नसताना, त्या काळी शनिवार वाड्याच्या स्वयंपाकघरात आंब्याची मेजवानी कशी रंगायची, इतिहास डोकावून पाहूया!

गंगाजळात आंबे थंड करणे.

कोकणातून उन्हातानातून प्रवास करून आलेले आंबे थेट खाल्ले जात नसत. आंबा उष्ण असतो, त्यामुळे त्याची उष्णता (चीक आणि गरमपणा) कमी करण्यासाठी वाड्यातील पटांगणात किंवा खाजगी विहिरीच्या थंडगार पाण्यात हे आंबे काही तास बुडवून ठेवले जायचे. पेशवे दप्तरात उल्लेख आहे की, खास प्रसंगी आंबे धुण्यासाठी आणि थंड करण्यासाठी स्वच्छ पाण्याचे मोठे रांजण भरून ठेवले जात.

हाताने रस काढण्याची 'ती' कला.

त्या काळी आमरस बनवण्यासाठी आजच्यासारखी कोणतीही यंत्रे नव्हती. वाड्यातील सुवासिनी आणि आचारी अत्यंत सोवळ्याने आणि स्वच्छतेने रस काढायला बसायचे.

प्रथम आंबा हाताने अलगद दाबून मऊ केला जायचा.

त्यानंतर त्याचे देठ काढून, हाताने दाबून त्याचा पिवळाधमक रस तांब्या-पितळाच्या किंवा चांदीच्या मोठ्या परातींमध्ये (ज्याला 'भोगणी' म्हटले जायचे) काढला जाई.

कोयीला आणि सालीला राहिलेला गर काढण्यासाठी सुती कापडाचा वापर केला जायचा, जेणेकरून रसात एकही रेशा (तंतू) राहणार नाही.

सुंठ, केशर आणि म्हशीचे साजूक तूप!

आज आपण आमरसात फक्त साखर घालतो, पण पेशवेकालीन आमरसाची रेसिपी काहीतरी वेगळीच आणि शाही होती. आंब्याचा रस बाधू नये (पचन नीट व्हावे) म्हणून त्यात 'सुंठ पावडर' आणि 'वेलची' प्रामुख्याने घातली जायची. रस आणखी सुगंधी आणि राजेशाही करण्यासाठी त्यात 'केशर' विरघळवून टाकले जाई.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हा आमरस जेव्हा चांदीच्या वाट्यांमध्ये वाढला जायचा, तेव्हा त्यावर साजूक कढवलेल्या तुपाची धार सोडली जायची!

पंगती आणि आंब्याचा आग्रह

शनिवार वाड्यात जेव्हा आंब्याचा मोसम असायचा, तेव्हा ब्राह्मण भोजन आणि खास पाहुण्यांसाठी पंगती उठायच्या. केळीच्या पानावर मऊ सुवासिक भात, पुरी, मसालेदार भाजी आणि चांदीच्या वाटीत भरलेला हा शाही आमरस! "अजून एक वाटी घ्या..." असा आग्रह करत पाहुण्यांना तृप्त केले जाई. पेशव्यांच्या या आंबा प्रेमामुळेच पुढे पुणेकरांमध्येही आंबा खाण्याची एक वेगळी संस्कृती आणि चोखंदळपणा तयार झाला.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

​

पेशव्यांचे आंबा प्रेम आणि शनिवार वाड्यातील मेजवान्या!

​मागील भागात आपण पाहिले की छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आंब्याच्या झाडांना 'पोटच्या पोरासारखं' जपण्याचा आदेश दिला होता. शिवछत्रपतींचा हाच वारसा पुढे पेशवेकाळात अत्यंत राजेशाही थाटात बहरला. १८ व्या शतकात शनिवार वाड्यात राहणाऱ्या पेशव्यांना आंब्याची, विशेषतः कोकणातील उत्तम दर्जाच्या आंब्यांची एवढी प्रचंड आवड होती की, त्यांच्यासाठी आंबा हे केवळ एक फळ नव्हते, तर तो प्रतिष्ठेचा आणि मुत्सद्देगिरीचा (Diplomacy) एक भाग बनला होता!

​'पेशवे दप्तरातील' जुनी पाने चाळली, तर आंब्याविषयीचे अनेक रंजक किस्से समोर येतात.

​

कोकणातून पुण्यासाठी खास 'आंबा एक्सप्रेस'!

​थोरले बाजीराव पेशवे आणि त्यांचे सुपुत्र नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात दरवर्षी उन्हाळ्याची चाहूल लागताच शनिवार वाड्यावरून कोकणातील सुभेदारांना, मामलतदारांना आणि अधिकाऱ्यांना तातडीची पत्रे पाठवली जायची.

​पत्रांमधील मजकूर असायचा: "उत्कृष्ठ प्रतीचे आंबे, जे चांगले पिकतील आणि वाटेत खराब होणार नाहीत, ते तातडीने पुण्यास रवाना करावेत."

​त्या काळी आजच्यासारख्या वेगवान गाड्या किंवा रस्ते नव्हते. मग काय केले जायचे? कोकणातून कच्चे आंबे (पाड लागलेले) गोणपाटात आणि गवताच्या पेंढ्यात अत्यंत काळजीपूर्वक रचले जायचे. हे आंबे लाकडी पेट्यांमध्ये किंवा करंड्यांमध्ये भरून, वेगवान घोड्यांवर आणि हत्तींवर लादले जात आणि 'खास डौलदार आंबा पथक' ते घेऊन घाटमाथा ओलांडून पुण्याच्या दिशेने धाव घेत असे.

​

पेशवे दप्तरातील तो रंजक हिशोब!

​नानासाहेब पेशवे स्वतः बागाईतदार होते. त्यांनी पुण्याच्या पर्वती आणि हिराबागेच्या परिसरात स्वतः आंब्यांच्या अनेक बागा तयार केल्या होत्या आणि तिथे कोकणातून कलमे मागवून लावली होती. एका ऐतिहासिक नोंदीनुसार, नानासाहेबांनी एका हंगामात कोकणातून तब्बल १ लाख आंबे मागवल्याचा उल्लेख आढळतो!

​शनिवार वाड्यात येणाऱ्या या आंब्यांचे रीतसर हिशोब ठेवले जायचे. कोणते आंबे 'सरकारात' (म्हणजे पेशव्यांच्या खाजगी वापरासाठी) जाणार, कोणते आंबे इतर मानकऱ्यांना भेट म्हणून दिले जाणार आणि कोणते आंबे देव्हाऱ्यात देवापुढे ठेवले जाणार, याचे कडक नियम होते.

​'मँगो डिप्लोमसी' (आंबा मुत्सद्देगिरी)

​पेशवे केवळ स्वतःच आंबे खात नव्हते, तर दिल्लीचे राजे, हैदराबादचे निजाम आणि दूरवर असणाऱ्या इंग्रज अधिकाऱ्यांशी मैत्रीचे संबंध टिकवून ठेवण्यासाठी कोकणचा हाच राजा आंबा 'भेट' (Gift) म्हणून पाठवला जायचा. ज्याला आंबे पाठवले, त्याला पेशवे दरबाराकडून विशेष मान मिळाला, असे त्या काळी मानले जाई.

​थोडक्यात काय, तर आज आपण जो कॉर्पोरेट गिफ्टिंगसाठी किंवा जवळच्या लोकांना आब्यांची पेटी पाठवतो, तिची सुरुवात पेशव्यांनी १८ व्या शतकातच केली होती!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ८

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ८

​काल आपण हापूसचा कोकणाशी जडलेला स्नेह पाहिला. आज आपण इतिहासामध्ये थोडे मागे जाऊन पाहणार आहोत की, ज्या कोकणच्या भूमीत हापूस डोलतोय, तिथे फळझाडांच्या आणि आंब्याच्या लागवडीची सुरुवात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात कशी झाली. महाराजांचे दूरदृष्टीपण केवळ गडकिल्ले आणि युद्धनीतीपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते स्वराज्याच्या पर्यावरणाचे आणि शेतीचेही रक्षणकर्ते होते.

​याचा सर्वात मोठा पुरावा मिळतो तो शिवकाळातील ऐतिहासिक **'आज्ञापत्रा'**मध्ये!

​

आज्ञापत्रातील सक्त नियम: "झाडे प्रजेची, ती पोटच्या पोरासारखी जपा!"

​छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आदेशावरून रामचंद्रपंत अमात्य यांनी लिहिलेल्या 'आज्ञापत्र' या ग्रंथात झाडांच्या कत्तलीविषयी अत्यंत कडक नियम दिले आहेत. त्या काळात जहाजांचे लाकूड किंवा इतर कामांसाठी झाडे तोडावी लागायची, पण महाराजांचा आंब्याच्या झाडांबाबत एक विशेष नियम होता. आज्ञापत्रात लिहिले आहे:

​"रयतेने ही झाडे लावून, लेकरांसारखी संगोपन करून वाढविली. ती तोडल्याने रयतेचे दुःख काय होईल? एकाचे दुःख करून जे कार्य करीन म्हणेल, ते कार्य करणारासहित बुडून नाहीसे होईल... याकरिता आंब्याची किंवा फणसाची झाडे जी असतील, ती प्रजेची, ती मुळीच तोडू न देणे."

​महाराजांचा स्पष्ट आदेश होता की, जर एखाद्या सरकारी कामासाठी आंब्याचे झाड तोडणे अत्यंत गरजेचे असेल, तर आधी त्या शेतकऱ्याला योग्य मोबदला (पैसे) द्या, त्याचे मन राजी करा आणि मगच झाड तोडा, तेही जबरदस्तीने नाही!

​

सिंधुदुर्गातील आंबा लागवडीला प्रोत्साहन

​१७व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा महाराजांनी मालवणचा सिंधुदुर्ग आणि विजयदुर्ग सारखे जलदुर्ग उभारले, तेव्हा किनारपट्टीच्या सुरक्षेसोबतच तिथल्या स्थानिक अर्थकारणाला बळ देण्यासाठी फळझाडांच्या लागवडीला प्रोत्साहन दिले गेले. रायवळ आंब्यांच्या राई (बागा) पद्धतशीरपणे कशा लावल्या जातील, याकडे लक्ष दिले गेले.

​हापूस आंबा तेव्हा अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यात गोव्यापुरता मर्यादित असला, तरी कोकणातील माती आंब्यासाठी सुवर्णभूमी आहे हे शिवकाळानेच आधी ओळखले होते. महाराजांच्या याच पर्यावरणपूरक धोरणामुळे पुढे मराठा साम्राज्यात आंब्याच्या बागा मोठ्या प्रमाणावर बहरू शकल्या.

​थोडक्यात सांगायचे तर, आज कोकणात जी आंब्याची समृद्धी आपल्याला दिसते, तिचा पाया शिवछत्रपतींच्या त्याच दूरदृष्टीमध्ये दडलेला आहे!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ७

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ७ : 

एका 'परदेशी पाहुण्याचा' 'कोकणचा राजा' होण्याचा अद्भूत प्रवास! 

​गेल्या ६ दिवसांपासून आपण 'हापूस' नावाच्या एका अद्भूत महाकाव्याची पहिली काही पाने चाळत आहोत. आज या पहिल्या आठवड्याच्या शेवटी, आपण एका अशा प्रवासाची उजळणी करणार आहोत, ज्याने भारताच्या, विशेषतः कोकणच्या कृषी संस्कृतीचा इतिहास कायमचा बदलून टाकला.

​पोर्तुगाल ते ब्राझील, ब्राझील ते गोवा आणि गोव्याहून आपला कोकण... हा एका परदेशी फळाचा 'कोकणचा राजा' बनण्याचा प्रवास थक्क करणारा आहे!

​गोषवारा:

​नावामागचा माणूस: आपण पाहिले की, हापूस हे नाव कोणी मराठी माणसाने ठेवलेले नाही. १५०९ मध्ये गोव्यात आलेल्या 'अफॉन्सो डी अल्बुकर्क' या पोर्तुगीज गव्हर्नरच्या नावावरून पोर्तुगीजांनी याला 'अल्फान्सो' म्हटले. पुढे कोकणी माणसाने आपल्या लाघवी भाषेत त्याचे रूपांतर 'हापूस' मध्ये केले.

​थरारक समुद्रसफर: दक्षिण अमेरिकेतील ब्राझीलमधून लाकडी जहाजांमध्ये खाऱ्या हवेपासून आणि वादळांपासून वाचवत, स्वतःच्या पिण्याचे पाणी वाचवून खलाशांनी ही नाजूक कलमे जिवंत गोव्यात आणली.

​पाद्र्‍यांची जादू: गोव्यातील सेंट पॉल कॉलेजच्या बागांमध्ये युरोपियन पाद्र्‍यांनी भारतातील बलवान 'रायवळ' (गावरान) आंब्याच्या रोपावर ब्राझीलच्या सुगंधी आंब्याची फांदी जोडून 'ग्राफ्टिंग' (कलम) केले आणि बिनरेषांच्या, रसाळ हापूसचा जन्म झाला.

पण तो 'कोकणचाच' राजा का झाला?

​हापूस गोव्यात जन्माला आला, त्याचे पूर्वज ब्राझीलचे होते, मग त्याला जगभरात ओळख 'कोकणचा हापूस' म्हणूनच का मिळाली?

​याचे उत्तर दडले आहे कोकणच्या निसर्गात आणि कोकणी माणसाच्या अफाट मेहनतीत! जेव्हा हे कलम गोव्याच्या सीमा ओलांडून सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत आले, तेव्हा इथल्या जांभ्या दगडाने (Laterite Rock) आणि तांबड्या मातीने त्याला असं काही जवळ केलं की, आंब्याची चव आणि सुवास कित्येक पटीने वाढला. समुद्राची खारी हवा आणि कोकणच्या उन्हाने त्याला तो गडद केशरी-पिवळा रंग दिला, जो जगात कुठेही मिळत नाही.

​कोकणी बागायतदारांनी या झाडाला केवळ पोटापाण्याचे साधन मानले नाही, तर आपल्या संस्कृतीचा, सणांचा आणि जगण्याचा भाग बनवले. याच प्रेमामुळे हा 'परदेशी पाहुणा' इथलाच होऊन गेला आणि आज सातासमुद्रापार कोकणचे नाव अभिमानाने मिरवत आहे.

​पहिला आठवडा संपला... पण हापूसचा प्रवास अजून खूप मोठा आहे!

​पुढच्या भागांमध्ये : छत्रपती शिवाजी महाराज, पेशवे आणि इंग्रजांच्या काळात हापूसने इतिहास कसा घडवला? 'पेशवे दप्तरातील' आंब्याच्या रंजक नोंदी! उद्यापासून नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ६

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ६

जगातील पहिल्या हापूस झाडाचा 'तो' ऐतिहासिक पत्ता! 

मागील भागात आपण पाहिले की पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी 'ग्राफ्टिंग'ची जादू वापरून हापूसचे पहिले यशस्वी कलम तयार केले. पण हे विज्ञानाचे प्रयोग नेमके कुठे झाले? जगातील ते पहिले अधिकृत हापूसचे झाड कुठे लावले गेले होते? चला, आज इतिहासामध्ये डोकावून त्या पहिल्या झाडाचा पत्ता शोधूया!

हा इतिहास आपल्याला घेऊन जातो गोव्यातील एका अत्यंत प्रतिष्ठित आणि ऐतिहासिक ठिकाणी.

 'सेंट पॉल कॉलेज' (College of Saint Paul, Goa)

१६व्या शतकात गोव्यातील 'जुने गोवा' (Old Goa) भागात 'सेंट पॉल कॉलेज' नावाचे जेसुइट पाद्र्‍यांचे एक अवाढव्य केंद्र होते. हे केवळ धार्मिक केंद्र नव्हते, तर तिथे आशियातील सर्वात मोठी लायब्ररी, औषधोपचार केंद्र आणि वनस्पतींवर प्रयोग करण्यासाठी विस्तीर्ण बागा होत्या.

इतिहासकारांच्या मते, इ.स. १५०० च्या उत्तरार्धात याच कॉलेजच्या प्रयोगाशाळेत आणि बागेमध्ये हापूस आंब्याचे पहिले यशस्वी कलम लावले गेले. वनस्पती तज्ज्ञ असणाऱ्या पाद्र्‍यांनी या बागेत शेकडो कलमे तयार केली आणि ती संपूर्ण गोव्यात वाटली.

देवगडचे 'ते' जुने झाड आणि कान्होजी आंग्रे यांचा काळ!

गोव्यातून हा आंबा पुढे कोकणात कसा आला, याबद्दल आणखी एक रंजक ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. मराठा साम्राज्याचे आरमारी प्रमुख कान्होजी आंग्रे यांच्या काळात, म्हणजेच १७व्या शतकाच्या शेवटी आणि १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला, सिंधुदुर्गातील विजयदुर्ग आणि देवगड परिसरामध्ये हापूसची पद्धतशीर लागवड सुरू झाली.

देवगड जवळील एका जुन्या वाड्याच्या आवारात आणि काही मंदिरांच्या परिसरात १८व्या शतकात लावलेली काही झाडे आजही जुनी जाणती लोक दाखवतात. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत तिथे अशी झाडे होती, ज्यांचे वय १५० ते २०० वर्षांपेक्षा जास्त होते आणि तरीही त्यांना मधुर आंबे लागत होते!

झाडांचे आयुष्य आणि इतिहास

आंब्याचे झाड सहसा १०० ते १५० वर्षे सहज जगू शकते, जर त्याची योग्य काळजी घेतली तर. गोव्यातील ते पहिले मूळ झाड आज काळाच्या पडद्याआड गेले असले, तरी त्याचे वंशज (DNA) आज कोकणातील लाखो झाडांच्या रूपाने जिवंत आहेत. आपण आज जो देवगड किंवा रत्नागिरी हापूस खातो, त्याची मूळ पूर्वज फांदी कधीकाळी याच ऐतिहासिक बागांमध्ये डोलत होती!

जगातील पहिल्या हापूस झाडाने लावलेले ते छोटे पाऊल आज अब्जावधी रुपयांच्या जागतिक उद्योगात रूपांतरित झाले आहे.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ५

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ५: १३/०६/२०२६

पाद्र्‍यांचे ते 'गुप्त' प्रयोग... ज्याने हापूसला जन्म दिला!

मागील भागात आपण पाहिले की कोकणात शेकडो प्रकारचे 'रायवळ' आंबे होते. पण या गावरान आंब्यांमध्ये एक मोठी समस्या होती— त्यांची चव खात्रीशीर नसायची आणि त्यांच्या गरात भरपूर रेषा (तंतू) असायच्या. मग यावर उपाय म्हणून गोव्यातील पोर्तुगीज जेसुइट पाद्र्‍यांनी (Jesuit Priests) १६व्या शतकात विज्ञानाचा एक अद्भूत प्रयोग केला, ज्याला आपण 'ग्राफ्टिंग' (Grafting) म्हणजेच 'कलम करणे' म्हणतो!

चला जाणून घेऊया, एका झाडाच्या फांदीने आंब्याचा इतिहास कसा बदलला.

चर्चचे पाद्री आणि वनस्पती शास्त्र

त्या काळी भारतात आलेले युरोपियन पाद्री केवळ धर्मप्रसारक नव्हते, तर ते उत्तम डॉक्टर, खगोलशास्त्रज्ञ आणि वनस्पती तज्ज्ञही होते. युरोपमध्ये सफरचंद, चेरी आणि नाशपाती या फळांची उत्तम दर्जाची झाडे तयार करण्यासाठी 'ग्राफ्टिंग'चे तंत्रज्ञान आधीपासूनच वापरले जात होते. गोव्यात आल्यावर त्यांनी पाहिले की येथील रायवळ आंब्याची झाडे इथल्या मातीत मजबूत रुजतात, पण फळ मात्र हवे तसे येत नाही.

त्यांनी विचार केला: "जर युरोपियन तंत्रज्ञान आणि भारतीय माती एकत्र आली तर?"

'रूटस्टॉक' आणि 'सायाॅन'ची अद्भूत युती!

पाद्र्‍यांनी सेंट पॉल कॉलेज (गोवा) च्या बागांमध्ये प्रयोग सुरू केले. त्यांनी काय केले?

१. त्यांनी जमिनीतून नैसर्गिकरीत्या उगवलेले, मजबूत आणि रोगप्रतिकारक असलेले गावरान (रायवळ) आंब्याचे रोप निवडले. याला विज्ञानात 'रूटस्टॉक' (Rootstock) म्हणतात.

२. दुसरीकडे, ब्राझील किंवा इतर देशांतून आणलेल्या उत्कृष्ट, बिनरेषांच्या आणि सुगंधी आंब्याची एक फांदी निवडली. याला 'सायाॅन' (Scion) म्हणतात.

३. या गावरान रोपाचा वरचा भाग कापून, तिथे या परदेशी आंब्याची फांदी अत्यंत अचूकपणे जोडली (कलम केली) आणि ती घट्ट बांधून ठेवली.

काही दिवसांतच, गावरान रोपाच्या मुळांनी जमिनीतून अन्न गोळा करून त्या परदेशी फांदीला पुरवले. त्या जोडलेल्या फांदीला नवीन पालवी फुटली आणि जगातील पहिले 'कलमी हापूसचे झाड' तयार झाले!

एकाच झाडावर १००% तीच चव!

या प्रयोगाचा सर्वात मोठा फायदा काय झाला? पूर्वी आंब्याची कोय लावली की त्यातून येणारा आंबा आई-वडिलांसारखाच गोड निघेल याची गॅरंटी नसायची. पण 'ग्राफ्टिंग'मुळे मूळ झाडाचे गुणधर्म (DNA) १००% नवीन झाडात उतरू लागले. म्हणजेच, एका गोड हापूसच्या फांदीपासून तयार केलेली पुढची हजारो झाडे अगदी तशीच आणि तितकीच गोड आंबे देऊ लागली!

या पाद्र्‍यांनी शोधून काढलेल्या विज्ञानाच्या जादूमुळेच, आज आपण एकाच पेटीतल्या सर्व आंब्यांची एकसारखीच अप्रतिम चव चाखू शकतो.

पुढील भागात: जगातील पहिले हापूसचे झाड नक्की कुठे लावले गेले? त्या ऐतिहासिक जागेचा शोध! नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ४

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ४: १२/०६/२०२६

आज आपण बाजारात गेलो की फक्त 'हापूस' किंवा 'पायरी' शोधतो. पण जरा विचार करा, ५०० वर्षांपूर्वी जेव्हा पोर्तुगीजांनी हापूसची कलमे आणली नव्हती, तेव्हा कोकणात आंबे नव्हते का? होते! आणि ते एक-दोन नव्हे, तर शेकडो प्रकारचे होते. त्या अस्सल गावरान आणि नैसर्गिक आंब्यांना आपण म्हणतो— 'रायवळ आंबे'!

चला तर मग, आज हापूसच्या या 'पूर्वजांची' सफर करूया.

रायवळ' म्हणजे नक्की काय?

'रायवळ' हा शब्द 'राई' (म्हणजे दाट जंगल किंवा आंब्याची बागाईत) या शब्दावरून आला असावा. हे आंबे कोणी कलमे करून लावले नव्हते, तर पक्षांनी किंवा प्राण्यांनी खाऊन टाकलेल्या कोयींमधून निसर्गतः उगवलेले हे आंबे होते. म्हणूनच, प्रत्येक रायवळ झाडाच्या आंब्याची चव, आकार, रंग आणि सुवास एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळा असायचा!

एकाच रानातल्या दोन झाडांचे आंबे कधीच सारखे नसायचे— एक गोड असेल, तर दुसरा आंबट-गोड!

चवीनुसार पडलेली मजेशीर नावे!

कोकणी माणसाने या रायवळ आंब्यांच्या वैशिष्ट्यांवरून त्यांची अत्यंत रंजक आणि मजेशीर नावे ठेवली होती:

शेपू आंबा: ज्या आंब्याला शेपूच्या भाजीसारखा विशिष्ट सुवास असायचा.

खोबऱ्या आंबा: ज्याची कोय एकदम कडक आणि आतील गर खोबऱ्यासारखा घट्ट असायचा.

साखऱ्या आंबा: जो आकाराने लहान पण चवीला साखरेसारखा गोड असायचा.

चिंच आंबा: नावाप्रमाणेच अत्यंत आंबट, ज्याचा वापर फक्त डाळीत किंवा आमटीत केला जायचा.

पोपटी आंबा: ज्याचा रंग पोपटाच्या पंखांसारखा हिरवागार असायचा.

दूधपेढा आंबा: अत्यंत मऊ आणि तोंडात टाकताच विरघळणारा इत्यादी.

चोखून खाण्याची आणि पन्ह्याची मजा!

हापूससारखा हा आंबा सुरीने कापून खाल्ला जात नसे. रायवळ आंबा खाण्याची खरी पद्धत म्हणजे तो हाताने मऊ करायचा, त्याचे देठ काढायचे आणि मग 'चोखून' खायचा! आंबा चोखून खाताना हाताच्या कोपरापासून वाहणारा रस आणि चेहऱ्यावर उडणारे तुषार... हा आनंद आजच्या पिढीला मिळणे दुर्मिळ झाले आहे.

याच रायवळ आंब्यांच्या रसाची 'आंबापोळी' (साटं) अप्रतिम व्हायची, आणि उन्हाळ्यात उकाड्यापासून वाचवण्यासाठी याच कच्च्या गावरान कैऱ्यांचे 'पन्हे' घरोघरी उकळले जायचे.

हापूस आला अन्...

हापूस आल्यानंतर त्याच्या व्यावसायिक गणितांमुळे आणि आंतरराष्ट्रीय मागणीमुळे या रायवळ आंब्यांची झाडे हळूहळू कमी झाली. पण आजही कोकणातल्या जुन्या घरांच्या अंगणात किंवा विहिरीच्या काठावर एखादे जुने अवाढव्य रायवळ झाड उभे असते, जे आपल्याला आपल्या मूळ संस्कृतीची आठवण करून देते.

उद्याच्या भागात: युरोपियन पाद्र्‍यांनी गोव्याच्या मातीत 'ग्राफ्टिंग' (कलम करण्याचे) पहिले प्रयोग नेमके कसे केले? ते विज्ञानाचे गुपित! नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA mangoes दिवस ३

हापूस आंबा लेखमाला by SONA mangoes दिवस ३: ११/०६/२०२६

गोव्याहून कोकणात प्रवास... आणि हापूस झाला 'कोकणी'! 

काल आपण पाहिले की ब्राझीलहून आलेली आंब्याची कलमे गोव्याच्या बंदरात उतरली आणि तिथल्या पोर्तुगीज बागांमध्ये (ज्याला ते 'क्विंटा' म्हणायचे) रुजली. पण गोवा ही तर फक्त सुरुवात होती. हापूसचे खरे नशीब आणि त्याचे भव्य साम्राज्य लिहिलं गेलं ते शेजारच्या 'कोकण' च्या भूमीत!

परंतु, पोर्तुगीजांनी अत्यंत गुप्त ठेवलेले हे कलमी तंत्रज्ञान गोव्याच्या सीमा ओलांडून आपल्या सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत कसे पोहोचले?

 शेजाऱ्याची 'गुपित' नजर!

१६व्या आणि १७व्या शतकात गोव्यात पोर्तुगीज सत्ता होती, तर शेजारच्या सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत मराठ्यांचे आणि स्थानिक सावंतांचे राज्य होते. त्या काळी दोन्ही राज्यांच्या सीमांवरून लोकांची, व्यापाऱ्यांची आणि मजुरांची ये-जा सतत असायची.

गोव्यातील ख्रिश्चन पाद्री आणि पोर्तुगीज अधिकारी ज्या खास आंब्याची चव चाखत होते, त्याची कीर्ती हळूहळू कोकणातील स्थानिक बागायतदारांच्या कानावर पडू लागली. "एक असा आंबा आलाय, ज्याला अजिबात रेषा (फायबर) नाहीत आणि ज्याचा सुवास मैलोन् मैल सुटतो!" हे ऐकून कोकणातील चाणाक्ष शेतकऱ्यांनी आणि राजघराण्यातील कारभाऱ्यांनी गोव्यातून ही कलमे चोरून किंवा छुप्या मार्गाने आपल्याकडे आणण्याचे प्रयत्न सुरू केले.

जांभा दगड आणि तांबड्या मातीची 'जादू'

जेव्हा हापूसची पहिली कलमे वेंगुर्ला, मालवण आणि पुढे देवगड-रत्नागिरीच्या भागात आणून लावली गेली, तेव्हा निसर्गाने एक अद्भूत चमत्कार घडवला.

गोव्याची माती वेगळी होती, पण कोकणात पाया ठेवताच हापूसला लाभली 'तांबडी माती' आणि 'जांभा दगड' (Laterite Rock).

या जांभ्या दगडाची पाणी धरून न ठेवण्याची आणि उष्णता टिकवून ठेवण्याची जी विशिष्ट क्षमता आहे, ती हापूसच्या मूळ चवीला अधिकच गहिरी करून गेली.

सम

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस २:

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस २: १०/०६/२०२६

ब्राझील ते गोवा... हापूसने केलेली पहिली थरारक समुद्रसफर!

काल आपण पाहिले की 'अफॉन्सो' नावावरून 'हापूस' शब्द कसा आला. पण हा आंबा थेट युरोपमधून आला नाही, तर त्याचा प्रवास झाला जगाच्या पाठीवर असलेल्या दक्षिण अमेरिकेतील 'ब्राझील' या देशातून! विचार करा, १५व्या-१६व्या शतकात, जेव्हा विमाने नव्हती, आधुनिक शीतगृहे (Cold Storage) नव्हती, अशा काळात एका झाडाचे नाजूक कलम हजारो मैल दूर समुद्रमार्गे जिवंत भारतात पोहोचणे म्हणजे एक चमत्कारच होता.

ही कथा आहे त्या अद्भूत आणि थरारक समुद्रसफरीची!

'कोलंबस'च्या मार्गाने कलमांचा प्रवास

१४९८ मध्ये वास्को-द-गामाने भारताचा शोध लावला आणि पोर्तुगीजांची जहाजे जगभर फिरू लागली. पोर्तुगीजांची सत्ता जशी भारतात होती, तशीच ती ब्राझीलमध्येही होती. ब्राझीलच्या उष्णकटिबंधीय हवामानात झाडांवर वेगवेगळे प्रयोग चालू होते. तिथे त्यांनी युरोपीय ग्राफ्टिंग (कलम करण्याची पद्धत) वापरून आंब्याची काही उत्तम कलमे तयार केली होती.

गोव्यात असणाऱ्या पोर्तुगीज अधिकाऱ्यांना आणि पाद्र्‍यांना (Jesuit Priests) भारतातल्या रायवळ आंब्यांपेक्षा काहीतरी दर्जेदार हवे होते. म्हणून त्यांनी थेट ब्राझीलमधून आंब्याची जिवंत कलमे जहाजातून गोव्यात आणण्याचे धाडस केले.

लाटांशी झुंज आणि जहाजावरची कसरत

लांब पल्ल्याच्या लाकडी जहाजांमधून (Caravels) प्रवास करणे अत्यंत धोक्याचे असायचे. अटलांटिक महासागर आणि हिंदी महासागरातील अजस्र लाटा, वादळे आणि महिन्यान् महिन्यांचा प्रवास! या प्रवासात माणसांना पिण्यासाठी पाणी कमी पडायचे, तिथे या नाजूक कलमांना जिवंत ठेवणे हे फार मोठे आव्हान होते.

खारे पाणी आणि हवा: समुद्रातील खाऱ्या हवेमुळे झाडांची पाने जळू नयेत म्हणून त्यांना जहाजाच्या आत सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जायचे.

पाण्याचे काटेकोर नियोजन: जहाजावरील खलाशी स्वतःच्या पिण्याच्या पाण्यातून थोडे थोडे गोड पाणी वाचवून या रोपांना घालत असत, जेणेकरून ती वाळून मरणार नाहीत.

गोव्याच्या बंदरात ऐतिहासिक आगमन!

अनेक महिन्यांचा थरारक प्रवास करून, वादळांशी आणि रोगांशी झुंज देत ही पोर्तुगीज जहाजे अखेर गोव्याच्या बंदरात (किंवा जुन्या गोव्याच्या घाटावर) नांगरली गेली. जेव्हा ती लाकडी पेटी जहाजातून खाली उतरवली गेली, तेव्हा कुणालाही कल्पना नव्हती की, ते केवळ एक झाड नाही, तर भारताच्या फलोत्पादनाचा इतिहास बदलणारे एक सुवर्ण पाऊल आहे.

गोव्याच्या मातीत हे ब्राझीलहून आलेले कलम रुजवले गेले आणि तिथून पुढे खऱ्या अर्थाने 'हापूस'च्या युगाची सुरुवात झाली!

पुढील भागात: गोव्यात आलेलं हे परदेशी कलम आपल्या शेजारच्या कोकणात कसं आलं? कोकणच्या मातीने या पाहुण्याला कसं आपलंसं केलं? नक्की वाचा!

उदयपूर, राजस्थानचे एक सांस्कृतिक पर्यटन केंद्र

उदयपूर, राजस्थानचे एक सांस्कृतिक पर्यटन केंद्र 

लेख क्रमांक १

काही दिवसापूर्वी उदयपूर येथे जाण्याचा योग आला. संध्याकाळची वेळ रिकामी होती म्हणून येथे चौकशी केली कीं जवळ काय बघण्यासारखे आहे?. हॉटेल वाला म्हणाला बागोर कीं हवेली येथे म्युझियम आहे आणि संध्याकाळी तेथे राजस्थानी संस्कृती दाखवणारे एक थेट सादरीकरण ( Live performance ) असते. लेक पिचोलाला लागून असणारी हीं जागा अगदीच अरुंद बोळाची आहे. तेथपर्यंत गाडी जात नाही परंतु ऑटो जातात. 

तेथे गेलो आणि प्रथम म्युझियम बघितले ( वेळ ९.३० ते ५.३०, तिकीट माणशी ६० रुपये ) या मध्ये राजस्थानी राजा महाराजे, छत्रपती शिवाजी महाराज, ग्वालेरचे महाराज असे अनेक पुतळे होते. तेथून पहिल्या मजल्यावर पपेट म्युझियम होते. पपेट म्हणजे हालचाल करणाऱ्या बाहुल्या ( येथे अनेक वेशभूषा असलेले प्रकारचे पपेट होते), त्यानंतर राज घरण्याची नित्यउपयोगी स्नानोपयोगी भांडी , शैया, दरबार गादी इत्यादी वस्तू होत्या, त्यानंतर विविध संगीत वाद्ये, मूर्तिद्वारे शाहीविवाह पद्धती विविध देखावे, विविध युद्धात वापरली गेलेली शस्त्रे इत्यादी अनेक दालने होती. संपूर्ण म्युझियम बघायला एक तास लागला. त्यानंतर जवळच्या लेक पिचोलाच्या घाटावर मजा घेतली. या घातला गणगौर घाट असे म्हणतात. चैत्र शुद्ध प्रतिपदे पासून चैत्र कृष्ण तृतिया ह्या काळात या घाटावर गण गौरी उत्सव साजरा केला जातो. गण म्हणजे शंकर आणि गौरी अशा दोन देवांची वाजत गाजत मिरवणूक काढतात. 

त्यानंतर जवळच महाराणा जगतसिंग १ यांनी ई. १६५१ साली बांधलेल्या जगदीश (श्री विष्णु ) मंदिरामध्ये गेलो. तेथून बाजूलाच असलेल्या बांके बिहारी मंदिरात गेलो. 

त्यानंतर पेटपूजा करून परत संध्याकाळी ७ वाजता सुरू होणाऱ्या धरोधर लोककला थेट सादरीकरणाचे तिकीट काढण्यासाठी ६ वाजता लाईन लावली. ( ऑनलाईन तिकिटे सुद्धा मिळतात ). तिकीट माणशी रु. १२५. जर सादरीकरणाचे फोटो किंवा विडिओ शूटिंग करायचे असेल तर १२५ रुपयाचे आणखी एक तिकीट घ्यायला हवे. अंदाजे २५० माणसे खाली बैठकीवर चिडीचूप बसली होती. तरुण वर्ग जास्त प्रमाणात होता. बरोबर ७ वाजता सादरीकरण सुरू झाले. एका कोपऱ्यात चिपळ्या, हार्मोनियम, मृदूंग, तबला, डफली वाजवणारे कलाकार बसले होते. त्यातीलच दोघे तिघे गाणारे होते. प्रथम त्यांनी वक्रतुंड महाकायने सुरवात करून स्वागतपर नृत्य केले. त्यानंतर डोक्यावर ज्वाला असलेले हांडे घेऊन नाचणाऱ्या ६ स्त्रिया समोर आल्या. त्यांनी राजस्थानी पद्धतीचे नृत्य केले. त्यानंतर, विविध नृत्य झाली, त्यामध्ये पायाला झान्जेची एक बाजू असलेल्या पट्या बांधून दुसऱ्या हातामध्ये झान्जेचा दुसऱ्या बाजूने त्या वाजवत श्री कृष्णाचे भजन म्हणत नाचणाऱ्या स्त्रिया होत्या, त्या नंतर पपेट शॊ झाला. एका पपेटने तर जमिनीवर असलेली नोट उचलून दाखवली. पपेट शॊ सुद्धा अप्रतिम होता. त्या नंतर सर्वात शेवटी भवई नाच झाला हा जवळजवळ २० मिनिटे चालला. या मध्ये नृत्यानगना डोक्यावर मडकी घेऊन नाचायला लागली, हळूहळू मडकी वाढत चालली. सुरवातीला तीन मडकी होती, थोड्यावेळाने त्यावर दोन छोटी मडकी चढवली त्यानंतर काही नृत्य झाल्यावर आणखी चार छोटी मडकी चढवली गेली. जवळजवळ एकंदर ९ मडकी असावीत. खाली सर्वात मोठे आणि वरती सर्वात छोटे. ह्या नाचात वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रयोग होते. कधी जमिनीवर बसत, तर कधी काचेवर नाचत तर कधी डोक्यावर ९ मडकी असताना जमिनीवरील फुलदाणीमधील नोट ओठात पकडत नृत्य सुरू होते. शेवटच्या प्रयोगात एका पितळी थाळीला पायाच्या तळव्याच्या दोन बोटांमध्ये पकडत ती थाळी खालच्या खाली फिरवत वर नृत्य केले ते अतिशय अप्रतिम आणि कलाकारीने ओतोप्रद भरलेले होते. 

एकंदर २५० चे आसपास प्रेक्षक असून सुद्धा कोणताही हल्लागुल्ला न करता शेवटला दमादम मस्त कलंदर ह्या गाण्यावर मडक्यानंशिवाय तुफान नाच झाला आणि कार्यक्रम समाप्त झाला. तेथपर्यंत ८ वाजले होते. खाली आलो तर आणखी २५० माणसे ८ ते ९ च्या सादरीकरण बघण्यासाठी तिकीट काढून उभी होती. ह्या कार्यक्रमाची लोकप्रियता विशेषत: तरुण वर्गात बघून आनंद वाटला. हा कार्यक्रम दररोज साजरा केला जातो.

या आधी गुजरात सरकारने सापुतारा येथे दररोज मोफत ठेवलेले वारली नृत्य सापुतारा तलावाजवळ बघायला मिळाले. 

अनेक राज्यामध्ये आपापल्या राज्यातील प्रमुख नृत्याविष:कार आणि लोककलेचे सादरीकरण केले जाते. पण महाराष्ट्रात फक्त काही उत्सव सोडले तर पर्यटकांसाठी विशेष लोक कला साजरी केलीजाते का? मला तरी माहिती नाही. आपणांस माहिती असेल तर सांगा.

माधव भोळे 

हळदीघाट, राजस्थानचे एक पर्यटन केंद्र.

हळदीघाट, राजस्थानचे एक पर्यटन केंद्र.

लेख क्रमांक २

राजस्थान मधील मेवाड संस्थानाचे १२ वे महाराणा उदयसिंग-२ यांचा जन्म १५२२ साली चितोडगड येथे झाला. उदयसिंगांच्या पिताजींच्या पश्चात उदयसिंगाचे काका बनवीरसिंग धोक्याने मेवाड संस्थानाचा राजा बनल्यानंतर त्यांनी उदयसिंग यांना झोपेत ठार मारण्याची योजना १५३७ मध्ये आखली. याची कुणकुण त्यांची लहानपणीची दाई पन्ना हिला लागली. तिने आपला मुलगा चंदन ह्याला उदयसिंगाच्या जागी झोपवले आणि उदयसिंगना कुंभलगड येथे लपून छपून पाठवले. बनवरसिंग ह्यांनी उदयसिंग समजून चंदनची हत्या केली. बनवीरसिंग जरी राजघराण्यातील होता तरी त्याच्या जन्माबद्दल काही शंका असल्यामुळे त्याला मेवाडमधील सरदारांनी आणि मोठया घराण्यानी पाठिंबा दिला नाही. पुढे १५४० मध्ये उदयसिंगाने मावलीच्या युद्धात बनवीर सिंगला ठार मारले आणि उदयसिंग मेवाडचे राजे झाले. १५५९ मध्ये मुघलं आक्रमाणापासून सुरक्षित अश्या आरवली पर्वत राजीच्या, गेरवा दऱ्या खोऱ्यात, मेवाडमधील पाण्याचे दुर्भीक्ष लक्षात घेता तलावांची नगरीं असलेल्या उदयपूरची महाराजा उदयसिंग यांनी स्थापना केली. १५६८ मध्ये मुघल बादशहा अकबराकडुन मेवाडची राजधानी असलेल्या चितोडगडचा पाडाव झाल्यानंतर मेवाडची राजधानी उदयपूर बनली. 

उदयसिंगला १८ राण्यांपासून २४ मुले झाली. त्यातील सर्वात मोठी महाराणी जयवंतीबाई सांगोरा हींच्या पासून १८ मे १५४० साली अतिशय पराक्रमी महाराणा प्रताप हा सर्वात मोठा मुलगा झाला.

२८ फेब्रुवारी १५७२ रोजी पिता उदयसिंग-२ यांच्या पश्चात महाराणा प्रताप यांचे मेवाडचे महाराणा म्हणून राज्याभिषेक झाला. महाराणा प्रताप अतिशय शूर आणि धाडसी होते. एकदा कुंभळगडच्या जंगलात महाराणा प्रताप यांनी बिबट्या वाघाला साध्या बिचव्याने यमसदनास पाठवले होते.

नाथद्वारा वरून उदयपूरच्या रस्त्यावर हळदीघाट लागतो. चारही बाजूला आरवली पर्वतरांगा आहेत. त्यावेळी राजस्थान आणि उत्तर भारतातील बहुतेक राजे बादशहा अकबराचे मांडलिक होते. १८ जून १५७६ रोजी अंबरचे राजा मानसिंग-१ ( मिर्झाराजे जयसिंग यांचे आजोबा ) ह्या मुघल बादशहा अकबरच्या मांडलिक सरदाराने हळदी घाटी येथे महाराणा प्रतापच्या सैन्यावर जोरदार हल्ला केला. मानसिंग स्वतः कच्छुवा राजपूत होता. तर महाराणा प्रताप शिशोदिया वंशाचे राजपूत होते. 

त्यावेळी मानसिंगकडे १०,००० सैन्य, प्रचंड शस्त्रसाठा आणि हत्ती घोडे होते तर महाराणा प्रतापकडे ३००० ते ४००० सैन्य होते. राजा मानसिंगने प्रथम महाराणा प्रतापला अकबराला शरण येण्यास सांगितले परंतु महाराणा प्रतापने स्पष्ट नकार दिला. 

जोरदार घमासान युद्ध झाले. महाराणा प्रतापकडे राजपूत, भिल्ल आणि अफगाणि योद्धे होते तर राजा मानसिंगकडे राजपूत, मुघल आणि परदेशीं योद्धे होते. भिल्ल योद्धे धनुष्यबाण वापरून शत्रूला नामोहरम करीत. 

भर युद्धामध्ये राणा प्रतापच्या चेतक नावाच्या घोड्याने थेट राजा मानसिंगच्या हत्तीवर घाला घातला, त्यामुळे राणा प्रतापने आपला भाला थेट अंबारीत बसलेल्या मानसिंगवर फेकला परंतु मानसिंग खाली बसला आणि भाला हत्तीच्या माहूताला लागला. माहूत घायाळ होऊन खाली पडला , त्यामुळे चावताळून हत्तीने आपल्या टोकदार दाताने चेतकच्या एका पायाला जखम केली. अशा वेळी चेतकला खूप वेदना झाल्या. अशाहीं परिस्थितीत चेतकने आपल्या ३ पायांचा वापर करून आपला स्वामीं राणा प्रतापला २२ फूट रुंद असलेल्या नाल्यावरून छलांग मारून जंगलातील सुरक्षित स्थळी नेले. त्यानंतर भयंकर जखमांमुळे चेतक मृत्यू पावला. त्या ठिकाणी चेतकची समाधी राणा प्रतापने बांधली. दोन्ही बाजूला खूप सैनिक मरण पावले. युद्ध इतके भीषण झाले कीं हळदी घाटाजवळील खामनोर जवळील नद्या, नाले, तलाव रक्तरंजित झाले. त्या भागाला पुढे "रक्त तलाई" असे नांव पडले. तलाई म्हणजे तलाव. युद्धात राजा मानसिंगचा विजय झाला परंतु महाराणा प्रतापला पकडून ठार करण्याचा त्याचा मनसुबा धुळीला मिळाला.

त्यानंतर राणा प्रतापने प्रतिज्ञा केली कीं जेथपर्यंत तो आपली स्वभूमी परत जिंकणार नाही तेथपर्यंत मी राजशैयेवर झोपणार नाही आणि सामान्य माणसाचे जीवन जगिन. राणा प्रताप वनवासात जीवन जगू लागला. हळूहळू त्याने जंगलातील भिल्ल तसेच आपल्याशी स्वामींनिष्ठ मंडळींना जमा करून युद्धासाठी परत जमावाजमवी सुरू केली. यावेळी त्याने उघड्या मैदानावरील युद्धनीती बदलून गनिमीकाव्याचा वापर करत मेवाडचा बराचसा भाग जिंकला परंतु अत्यंत मजबूत असा चितोडगड तो त्याच्या शेवटपर्यंत जिंकू शकला नाही. १९ जानेवारी १५९७ रोजीं राणा प्रतापचा शिकारीमध्ये झालेल्या जखमांमुळे मृत्यू झाला. मरतेसमई त्याने आपला सर्वात मोठा मुलगा अमरसिंग १ ह्याचे कडुन वचन घेतले कीं कधीही मोगलाना शरण जायचे नाही आणि आपण हरलेला चितोडगड परत घ्यायचा. 

बादशहा अकबरच्या मृत्यूनंतर जहाँगीर बादशहा झाला त्यानंतर अमर सिंग-१ ने १६१५ मध्ये चितोडगड मेवाड राज्यात परत आणला.

हळदीघाट जवळील छोटयाश्या पर्वतावर महाराणा प्रताप यांचा अश्वारूढ पुतळा आहे. या महायोद्याचा आणि हळदीघाटच्या लढाईचा गौरव आणि स्मरण कायम ठेवण्याच्या ध्येयाने प्रेरित झालेल्या डॉ. मोहनलाल श्रीमाळी ह्या शिक्षकाने आपली वडिलोपार्जित जमीन जुमला विकून, आपली चांगला पगार असलेली नोकरीं सोडून १२ वर्ष झटून महाराणा प्रताप म्युझियम १.५ हेक्टरवर उभारले आहे. हे त्या आश्वारुढ पुतळ्याच्या खालच्या भागात आहे. यामध्ये एक महाराणा प्रतापच्या जीवनावर आधारित १५ मिनिटाचा सिनेमा आणि त्याच्या जीवनातील विविध महत्वाचे प्रसंग ह्यावर सचित्र, समूर्त, लाईट आणि संगीत तसेच हिंदी समलोचन असलेले देखावे आहेत. त्याचे उदघाटन १९ जानेवारी २००३ रोजी झाले.

महाराष्ट्रात तर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आयुष्य,त्यातील विविध लढायांचे प्रसंग अतिशय प्रेरणादायी आहेत. त्याचे चित्रण डेरवण, ता. चिपळूण, रत्नागिरी येथे म्युरल फॉर्म मध्ये आहेत परंतु सचित्र समूर्ती लाईट आणि संगीत, मराठी समलोचन असलेले देखावे कोठे आहेत का मला माहिती नाही. 

माधव भोळे 

चंपतराय आणि SIT

चंपतराय आणि SIT.

चंपत राय बन्सल,  विश्व हिंदू परिषदेचे उपाध्यक्ष,  राष्ट्रीय स्वयंमसेवक संघांचे पूर्णवेळ प्रचारक, एक निस्सीम देशभक्त, एक निष्ठावंत समाज कार्यकर्ता आणि राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र न्यासाचे माजी जनरल सेक्रेटरी. 

सध्या वादाच्या भोऱ्यात सापडलेली राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र न्यासाची दानपेटी आणि त्यामुळे बसलेली SIT या मुळे चंपत राय यांची चौकशी होणे साहजिकच आहे. जरी त्यांचे नांव प्राथमिक माहिती अहवाल ( FIR) मध्ये नसले तरी ज्या व्यक्तीवर राम मंदिर न्यासाची रोजच्या कारभाराची जबाबदारी आहे त्याची चौकशी होणे क्रमप्राप्त आहे. आणि जर त्यांची चौकशी होणार असेल तर त्याना त्यांच्या राम जन्मभूमी न्यासाच्या रोजच्या देखरेखीचा कोणताही नैतिक अधिकार रहात नाही त्यामुळे त्यांनी स्वतःहून राजीनामा दिला किंवा त्यांना तो द्यावा लागला याने काही फरक पडत नाही.

अनेक लोकांचे म्हणणे आहे कीं काही लोक त्यांच्या वाईटावर आहेत आणि त्यामुळे त्यांना कट रचून त्यांचा काटा काढला गेला. पण जीं व्यक्ती आपली जबाबदारी सक्षमपणे पार पाडू शकत नाही त्याला त्या पदावर राहण्याचा अधिकारच नाही मग त्याचे पूर्व चारित्र्य कितीही स्वच्छ असो. येथे प्रश्न चरित्र्याचा आहेच पण क्षमतेचा सुद्धा आहे. एव्हडया मोठ्या कारभारावर लक्ष ठेवण्यास चंपत राय असमर्थ ठरले हे नक्की. तसें नसते तर एव्हडा मोठा घोटाळा राजरोस झाला नसता.

आता राहता राहिला प्रश्न कीं त्यांचा ह्या सर्व घोटाळ्यात आणि लुटीमध्ये थेट किंवा अप्रत्यक्षरित्या सहभाग होता का?  तसेच ह्या लु्टीमुळे त्यांना किंवा त्यांचा परिवार, नातेवाईक किंवा मित्र मैत्रिणी, हित संबंधि यांना लाभ झाला का? आणि तो लाभ त्यांनी मिळवून दिला का? 

तर त्याबाबतीत जेथपर्यंत सखोल चौकशी होत नाही आणि केस चा पूर्ण निकाल लागत नाही, आरोप पत्र निश्चित होत नाहीत तेथपर्यंत कोणालाही दोषी धरणे चूकच.

देव करो आणि चंपत राय ह्या सर्वातून सही सलामत सुटो आणि राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र न्यासाचे कार्य सज्जन विश्वास्तांचे हाती जाओ.

माधव भोळे 

रंगांची वाटणी??

रंगांची वाटणी??

पांढऱ्या रंगाच्या पटट्या मारल्यामुळे भडकलेले वातावरण शांत करण्यासाठी  काही जैन मंडळी राज ठाकरे यांना भेटायला गेली होती. 

खरे म्हणजे रंगाची निर्मिती देवांनी केली. आकाशातील इंद्रधनुष्या पासून ते फुलांतील आणि फुलपाखरातील विविध रंग, विविध रंगांचे पक्षी, पाने, फुले हीं निसंशय निसर्गाची निर्मिती आहे. असे असताना पांढरा रंग जैनांचा, हिरवा रंग इस्लामचा, भगवा रंग हिंदूंचा, निळा रंग आंबेडकरवादी बुद्धांचा, निळा आणि पिवळा रंग शिखांचा अश्या वाटण्या आपणच करून घेतल्या. त्या रंगावरून राजकारण आणि समाजकारण सुरू झाले, आणि त्यातून वाद.

पण इंद्रधनुष्याचे रंग कधी आपसात लढतांना दिसतात का? कधी ते आपला क्रम बदलतात का? जांभळ्या  ( violet ) रंगाने कधी लाल रंगाला म्हटले का कीं तुझ्या आणि माझ्या क्रमात अदलाबद्दल करूया?. 

फुलपाखराचे रंग एकाच पंखावर असताना त्यांची तक्रार आपण कधी ऐकली का? सिताफळ कधी सफरचंदाला म्हणाले का कीं तुझा रंग मला दे. 

मग आपणच आपसात असे का भांडतो? 

आपले धर्मपंडित आपल्याला कधीच सांगत नाहीत कीं शंकराला लाल फुल वाहू नका किंवा कृष्णाला पांढरे फुल वाहू नका. ते फक्त त्या देवतांचे प्रियफुल किंवा प्रिय रंग सांगतात. आमच्या अंबाबाईला आणि गणपतीला लाल रंग, कृष्णाला निळा, तर शंकराला सफेद रंग आवडतो.

आपला धर्म सांगतो कीं जसा भाव तसा देव. तुमच्या कडे अमुक फुल नाही तर तुम्ही दुसरे फुल वापरा, ते सुद्धा नसेल तर अक्षता वहा. त्या सुद्धा नसतील तर हळद पिंजर वहा. आपल्या देवांना कोणताही रंग वर्ज्य नाही. मग आपण फक्त भगव्यालाच का महत्व द्यायचे? बाकीच्या रंगांवरील आपले प्रेम कमी आहे का? 

सर्व रंग आमच्यासाठी समान प्रियतेचे असायला हवेत. व्यक्तिगत प्राध्यान आपले आपण ठरवू शकायला हवे. आम्हाला कोणी एकाच रंगाने बांधायची काय गरज आहे.

विचार करा

माधव भोळे 

कुणाल शहा, व्हाट्सअपचा नवीन ग्लोबल सीईओ.

 उतुंग भरारी 

( कुणाल शहा, व्हाट्सअपचा नवीन ग्लोबल सीईओ.)

कुणाल शहा, मुंबईचा व्यवसायिक विभाग प्रिन्सेस स्ट्रीट, लोहार चाळ येथे राहणारा एक १५ वर्षाचा मुलगा, वडीलांचा औषधांचा व्यवसाय बंद पडल्यामुळे डिलिव्हरी बॉय पासून पडेल ते काम करायला लागला. त्यानंतर त्याने मुंबईतील विल्सन कॉलेजमध्ये सकाळी ८ ते १० वाजेपर्यंत तत्वज्ञान ( philosophy) शिकत त्यामध्ये BA केले. वेगवेगळी आडनड कामे सुरूच होती.

पुढे NMIMS, मुंबई मध्ये MBA साठी प्रवेश घेतला, परंतु त्याने लवकरच तेथून ड्रॉप घेतला आणि स्वतःचे काहीतरी सुरू करायचे म्हणून "FreeCharge" हीं फिन्टेक (तंत्रज्ञानावर आधारित आर्थिक कंपनी ) कंपनी सुरू केली. ह्या मध्ये कोणताही आकार (चार्ज ) न घेता वेगवेगळ्या मोबाईलचे रिचार्ज, टीव्ही अँटीना रिचार्ज किंवा वेगवेगळ्या सभासद वर्गण्या ( subscriptions ) स्वीकारून त्या त्या कंपन्याना पोचवल्या जायच्या. हीं कंपनी स्नॅपडील सारख्या भारतीय इंटरनेट ई कॉमर्स कंपनीच्या नजरेस आली आणि ती त्यांनी २८०० कोटी रुपयाला विकत घेतली. 

खरे म्हणजे त्या पैशावर तो मस्त मजा मारू शकला असता परंतु थोड्याच दिवसात त्याने CRED नावाची कंपनी काढली. CRED, हीं सुद्धा एक फिन्टेक कंपनी असून क्रेडिट कार्ड वापरकर्त्यांना कमीत कमी पैशामध्ये क्रेडिट कार्डचा चांगला फायदेशीर वापर कसा करायचा जेणेकरून कमी व्याज आणि जास्त लाभ होईल, तसेच वेळेवर बिले भरणे, क्रेडिट कार्ड मधील फॅसिलिटी इत्यादी फायदे लोकांपर्यंत पोहोचवणे वगैरे सारखी कामे CRED करते. 

आता फेसबुकची मुख्य कंपनी मेटा यांनी ह्या CRED चे २०% शेयर्स रु. ८५५० कोटीला विकत घेतले असून त्यामुळे CRED ची बाजारी किंमत ४.५ बिलीयन डॉलर्स ( सुमारे रु. ४२,००० कोटी ) झाली आहे. मुख्य म्हणजे कुणाल शहाचे विचार आणि त्याचे व्यवसायिक ज्ञान ऐकण्यासाठी फेसबुकच्या मार्क झुकरर्बर्गने त्याला थेट बंगलोर वरून अमेरिकेत बोलावून घेतले आणि त्यानंतर त्याला व्हाट्सअप ह्या अँप्लिकेशनचा थेट ग्लोबल सीईओ बनवला. विशेष म्हणजे कुणाल कोणत्याही अमेरिकेतील किंवा भारतातील मोठ्या इंजिनियरिंग कॉलेज किंवा मॅनेजमेंट कॉलेजचा विद्यार्थी नसताना असे घडू शकते यावर कोणाचा विश्वास बसेल का? पण हे झाले आहे.

कुणालचा स्टार्टअप प्रवास नेहेमीसारख्या घिसा पिट्या रस्त्यावरून झालेला नाही. कुणाल तत्वज्ञानाचा विद्यार्थी असल्यामुळे लोकांच्या अपेक्षा, आशा आकांक्षा आणि त्यांची वागणूक ( behavior ) या बद्धल त्याला प्रचंड माहिती आहे. मानवी मानसशास्त्र ( human psychology ) आणि समाजकारण ( sociology ) ह्या बद्दल त्याचे स्वतःचे काही ठोकताळे आहेत. तो स्वतः एक एंजल इन्व्हेस्टर असल्यामुळे एखादे स्टार्टअप किंवा प्रोडक्ट आर्थिक दृष्ट्या यशस्वी होईल कीं नाही हे चेक करण्यासाठी त्याने Delta 4 theory नावाची संहिता काढली आहे. 

स्वतः मार्क झुकरबर्गची मूळ कंपनी फेसबुक आणि व्हाट्सअप दोन्ही अँप्लिकेशन मुख्यतहा मानसशास्त्रावरच आधारित आहेत.

नुकतेच ४३ वर्ष पूर्ण केलेला कुणाल व्हाट्सअप चा ग्लोबल सीईओ बनला आणि भारतीयांच्या शिरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा चढला.

कोण म्हणतो भारताची तरुणाई निराशाजनक आहे, त्यांनी डोळ्यावरचा पिवळा चष्मा काढावा.

माधव भोळे 

दुर्दैवी घटना आणि लोक प्रतिक्रिया!

 दुर्दैवी घटना आणि लोक प्रतिक्रिया!

गेल्या आठवड्यात २ धक्कादायक घटना घडल्या. एक पुणे येथील केतन अगरवालचा लोहगडावर दुर्दैवी खून आणि दोन नालासोपारा येथील मयांक लोहार याचा मुंबई लोकल मधील खून. 

यावरून समाज माध्यमावर अतिशय विचित्र आणि निराशादायक प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. चांगले चांगले विचारवंत सुद्धा आताची पिढी आणि या आधीच्या पिढ्या यांची तुलना करत पुढील चित्र किती निराशादायक आणि भयावह आहे, तरुण पिढी कशी वाया गेली आहे वगैरे रंगवून सांगत आहेत.

मुळात म्हणजे १४ करोड लोकसंख्येच्या महाराष्ट्रात किंवा १४० करोड लोकसंख्येच्या भारतात हे घडले हे वानगीदाखल आहे, पण ह्या घटना म्हणजे आपला समाज आहे का? 

एका बाजूला देशामध्ये २२.७९ लाख विद्यार्थी निट परीक्षा, किंवा ५.४९ लाख विद्यार्थी UPSC परीक्षा, १६ लाख विद्यार्थी IIT JEE, ४ ते ६ लाख विद्यार्थी नॅशनल डिफेन्स अकॅडेमी एंट्रन्स सारख्या वेगवेगळ्या आव्हानत्मक परीक्षाची तयारी करत असतात. दुसऱ्याबाजूला २.२३ लाख स्टार्टअप्स रजिस्टर असून त्यातील ५५,२०० हे नुसते गेल्या वर्षभरात नोंदले गेले असताना, तसेच Sarvam AI, krutrim AI, Neysa AI सारखे AI मधील ऍडव्हान्स संशोधन आणि प्रोडक्ट्स तयार होत असताना पुढील चित्र निराशाजनक आहे, पुढील पिढी वाया गेली आहे या सारखे सुर समाज माध्यमातून बडवले जातात ह्यामध्ये त्या लेखकांचे दळभद्री पण दिसून येते. 

वरील दोन घटनांची पार्श्वभूमी अतिशय वेगळी आहे. नालासोपारा येथील मयांक लोहार याला मारणारा रोशन सुवर्णा हा दिवसभर दारू पीणारा एक मजूर होता तर लोहगडावर केतन अगरवाल याला ढकलणारी सिया गोयला हीं बड्या बापाची २० वर्षांची एक मूर्ख मुलगी होती जिने कल्पना पण केली नसेल कीं आपला प्लॅन फेल गेला तर काय होईल. ती तिच्या प्रेमाच्या धुंदीत वहात गेली होती. तिने सिनेमा मध्ये होते तसें केले.

वरील हत्येची दोन उदाहरणे किंवा कोयता गँग किंवा एखादे गँग वॉर म्हणजे संपूर्ण समाज नव्हे. प्रत्येक समाजात चांगली वाईट माणसे असतातच म्हणून संपूर्ण समाजाचे चित्र काळ्या ब्रशने रंगवणे चुकीचे होईल.

पर्वाचीच एक बातमी वाचली. Witkin नावाची एक अमेरिकन युवती भारतात केरळ मध्ये एकटीच फिरायला आली असताना तिचे डेबिट कार्ड ATM मध्ये तसेच राहून गेले आणि ते एका रिक्षा वाल्याला मिळाले. त्या कृष्णा नावाच्या रिक्षावाल्याने, कोणताही मोबदला अपेक्षा न करता १४ तास रिक्षाने जाऊन येऊन प्रवास करत ते कार्ड त्या महिलेला पोहोचवले. या वरून काय लक्षात येते? कीं भारतात अजूनही चांगली माणसे आहेत. 

पूर्वी सुद्धा रामन राघवन, रंगा बिल्ला सारखे खुनी होते पण त्याचवेळी इतरही अनेक मंडळी या समाजाला पुढे नेत होती. पूर्वी रावण सुद्धा होता आणि राम सुद्धा होता. कौरव होते आणि पांडव सुद्धा होते. येशू ख्रिस्त देखील होते आणि त्याला फासावर चढवणारे रोमन साम्राज्य सुद्धा होते. प्रेषित मोहमद पैगंबरांच्या नातवाला हुसैन इब्न अलीला करबला येथे आमंत्रण देऊन पाणी सुद्धा प्यायला न देता त्याची आणि त्याच्या संपुर्ण समूहाची हत्या करणारे सुद्धा होते. म्हणजेच कोणत्याही काळात जगात दुष्ट आणि सुष्ट शक्ती होत्या.

त्यामुळे एक दोन घटनांनी हादरून न जाता, संपुर्ण समाज दलदलित फसला आहे असे न समजता, आशादाई बातम्याची सुद्धा दखल घ्यायला हवी. 

दुर्गंधी लवकर पसरते पण सुगंध दरवळायला वेळ लागतो कारण तो मंद असतो. 

माधव भोळे 

नेमेची येतो पावसाळा ??

नेमेची येतो पावसाळा ??

शाळेत असताना आम्हाला वरील आशयचे निबंध लिहावे लागत. आधीच उल्हास मग त्यात फाल्गुन मांस. कुठूनतरी दोन चार ओळी खर्डायच्या आणि शिक्षकांना दाखवायच्या. बाकीचे विद्यार्थी मात्र ३/४ पानी निबंध लिहायचे. त्यावेळी मात्र मला ज्ञानेश्वरांच नक्कीच हेवा वाटायचा. एवढीशी ७०० श्लोकांची भगवद गीता, त्याच्यावर म्हणे त्यांनी टीका केली, ती सुद्धा १८ अध्याय आणि ९०३४ ओव्यानमध्ये साचेबद्ध केली. काय प्रतिभाशक्ती त्या महानुभावाची. एका एका ओवीचा अर्थ आजसुद्धा वाचकाच्या अनुभवानुसार आणि अनुभतीनुसार पुन्हा पुन्हा वेगळा समजला जातो आणि सांगितला जातो. जे सोपे म्हणून करायला गेले ते परत गहन झाले. 

तर सांगायचा मुद्धा म्हणजे ज्या पावसाची आपण गेले एक महिना आतुरतेने चातकासारखी वाट पहात होतो तो आमच्या मालाडच्या धरतीवर आज सकाळी अवतरला. थोडा थोडका नाही तर चक्क अर्धा तास रीप रीप करीत संपुर्ण अंगण भिजवून गेला आणि त्यामुळे;

"रित्या झाल्या अत्तराच्या कुप्या, कोसळती जलधारा भुवरी, 

चिंब होऊन मन, दूर जाई सागरी,

पेटल्या चेतना, जागृत झाल्या भावना,

आठवता दिवसतो, बांध घाली या मना" ( अर्थात कवी गणेशसूत माधव 🤪).

असेच काहीसे काव्य मनात घोळू लागले. कारण गेले काही दिवस संपुर्ण महाराष्ट्र ज्या क्षणाची वाट आतुरतेने पहात होता तो, "नेमेची येतो पावसाळा" अशी त्या पावसाची इतके वर्ष खिल्ली उडवल्यामुळे इतका नाराज झाला होता कीं त्यामुळे मुळात सध्या तोंडात नसलेले सर्व मुंबईकरांचे तोंडचे पाणी पळाले होते.

असो तर आपण कुठलीही गोष्ट अगदी हलकी फुलकी घेतो. पाण्यासारख्या "जीवन" नांव असलेल्या पदार्थाची किंमतच आपण २० रुपये / बाटली ठरवून त्याला एक कमोडीटी म्हणून वापरतो, त्याचा खरा अर्थ या गेल्या एक महिन्यात आम्हाला समजला. आता तरी आपण त्या पाण्याला आणि त्याचा बाप असलेल्या पावसाला योग्य तो मान देऊन त्याचे स्वागत आणि गौरव करूया. 

सर्वांनां पावसाळ्याच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा. आणि हो कुठे पावसाळी पिकनिक काढणार असाल तर आम्हाला पण बोलवा गरम गरम भजी खायला आणि तोंड भाजेस्तो गरम चहा प्यायला.

माधव भोळे 

पांढऱ्या पटट्या!

पांढऱ्या पटट्या!

गेले काही दिवस पांढऱ्या पटट्या हा विषय महाराष्ट्रातील विशेषत: मुंबईतील समाज माध्यमातून घोळत आहे. अर्थात काही राजकारणी त्याचा पुरेपूर फायदा घेण्याचा प्रयत्न सुद्धा करीत आहेत. 

त्या पांढऱ्या पटट्याचे जेव्हडे म्हणून अन्वयार्थ काढता येत असतील तेव्हढे काढले गेले, जेव्हडे त्या पट्टे काढणाऱ्याला सुद्धा ते काढतांना माहिती नसतील. त्यातील एक अर्थ म्हणजे दोन समूहातील श्रेष्ठता मग ती धर्म, जात, भाषा, रंग आणि आता आर्थिक स्थिती ह्या बद्धल. 

काही लोकांच्या मते मराठी माणूस आर्थिक दृष्ट्या तुलनेने कमी पडतो म्हणून अशी हिम्मत इतर लोक करतात. पण मराठी माणसाला आपली आर्थिक स्थिती सुधारायला किंवा मजबूत करायला ना कायद्याचे किंवा संविधानाचे बंधन आहे. पण आमच्या सर्व मंडळींचा फोकस आणि वेळ नेत्यांच्या समोर ट्रॅक्टर आणून गुलाल उधळणे, त्या नेत्यासमोर उपोषणे करणे आणि सोडणे, आंदोलनासाठी पैसे जमा करणे, गावोगावी शिमगा, गणपती, यात्रा, मंदिरे यासाठी बॅनरवर फोटो झळकण्यासाठी रात्रंदिवस मेहेनत करणे. गावातील जमिनी विकण्यासाठी दलाली करणे आणि पार्ट्या झोडणे. म्हणजे जवानीमध्ये जों वेळ देवाने काहीतरी करून दाखवण्यासाठी दिलेला असतो तो असा मृगजळाच्या पाठी फुकट घालवणे आणि मग वय निघून गेल्यावर आम्हाला कोणी विचारत नाही म्हणून नशिबाला, नातेवाईकांना आणि समाजाला दोष देणे. 

आपल्या राज्यामध्ये अनेक मराठी लोक उत्तम व्यवसाय करतात आणि त्यांच्या गुणावर त्यांनी आपली खूप प्रगती केली आहे, परंतु इतर मराठी मंडळींनी किंवा होतकरू मराठी व्यवसायिकानी व्यवसाय करताना आपल्यातील काही दोष किंवा कमतरता शोधून काढून त्यावर उपाययोजना ते करत नाहीत म्हणून ते पाठी पडतात. 

व्यवसाय करण्याकडे उदासीनता, विवाह जुळण्यामध्ये येत असलेला अडथळा, सातत्य नसणे, शब्दाची किंमत नसणे, ग्राहकाला सांभाळण्यासाठी लागणारी नम्रता असणे, बँक आणि इतर व्यवहार करण्यासाठी लागणारी व्यवहार चातुर्यता नसणे, फाजील आत्मविश्वास, एक घाव दोन तुकडे ( लवचिकतेचा अभाव ) अशा एक ना अनेक कमतरता आपल्यामध्ये असतात. त्या सुधारण्यासाठी लागणारे प्रशिक्षण कोणत्याही शाळेत मिळत नसून ते आपणच निरीक्षणाने किंवा अनुभवाने घेऊ शकतो. पण ते न करता फक्त आणि फक्त दुसऱ्याला दोष देणे एव्हडेच आपण करतो म्हणून आपली आर्थिक स्थिती यथा तथाच असते.

आणि जगाचा नियमचं आहे कीं बळी तो कान पिळी. 

बिरबल आणि अकबराच्या गोष्टीमधून एक गोष्ट आपण शिकलो आहे कीं दुसरी रेषा न पुसता लहान करायची असेल तर तिच्या बाजूला आपण आणखीन एक मोठी रेषा काढायला हवी. त्याचप्रमाणे आपण आपले सर्व कर्तृत्व पणाला लावून आपली आर्थिक स्थिती मजबूत करायला हवी.

मी एक पुस्तक लिहिले आहे "मराठी पाऊल पडते पुढे" त्या मध्ये महाराष्ट्रातील २८ दिग्गज मराठी उद्योजकांच्या यशोगाथा लिहिल्या आहेत परंतु अशा पुस्तकांचा खप महाराष्ट्रात कमी आहे पण स्वामींच्या पोथीची पुस्तके किंवा इतिहास, राजकारण, जातीचा महिमा असलेली इत्यादि विषयावरील पुस्तके महाराष्टात भरपूर खपतात हा अनुभव आहे, त्याला कोण काय करणार. जेथपर्यंत मानसिकता बदलत नाही तेथपर्यंत आपण असेच राहणार.

केल्याने होत आहेरे मग केलेची पाहिजे.

माधव भोळे 

अयोध्या राम मंदिर घोटाळा ( श्रद्देची अवहेलना )

अयोध्या राम मंदिर घोटाळा ( श्रद्देची अवहेलना )

राम मंदिर अयोध्या येथील दानपात्रातील घोटाळा आता जगजाहीर झाला आहे. एक दोन नव्हे हजारो करोडो रुपयाची लूट आता समोर आली आहे. उत्तर प्रदेशाचे मुख्यमंत्री योगि यांनी ( आज तरी मी त्यांना योगीजीं म्हणणार नाही ) या संबंधि SIT स्थापन केली आहे. दररोज नवनवीन खुलासे होत आहेत. आज सिंधी समाज म्हणतो आम्ही २०० किलो चांदी दिली त्याची पावती आम्हाला मिळाली नाही. एक नाही दोन नाही अशा अनेक कथा समोर येत आहेत. सर्व न्यूज चॅनल सांगत आहेत कीं फक्त ४५ दिवसाचेच CCTV फुटेज प्राप्त आहे. 

लोकांकडून एक एक वीट द्या असे मागणारे, देशाच्या प्रत्येक भागातील माती द्या असे सांगणारे, राम मंदिराचा "अक्षत कलश" घराघरामध्ये पोहोचवणारे आणि चंदा जमा करणारे विश्व हिंदू परिषद, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ, भाजप आणि निरमोही आखाडा या सारख्या महाकाय संघटनानी भाविकांच्या मनात निर्माण केलेला विश्वास एका क्षणात धुळीला मिळाला आहे. आता सर्वच चिडीचूप्प आहेत. "विवेक" कुठे आहे समजतच नाही.

SIT च्या प्राथमिक अहवालानुसार यामध्ये मंदिराचे काही ट्रस्टी सुद्धा सामील आहेत. ट्रस्ट ह्या शब्दाचाच मुळी अर्थ विश्वास आणि त्या विश्वासालाच तडा गेला आहे. या सर्व प्रकरणामुळे करोडो हिंदूंच्या भावना दुखावल्या गेल्या आहेत. आज जगात एक गोष्ट जाहीर झाली कीं भारतात कोणत्याही ठिकाणी आणि कधीही भ्रस्टाचार होऊ शकतो.

मा. नरेंद्र मोदीजी यांनी ५ फेब्रुवारी २०२० रोजी, "राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र" हे ट्रस्ट भारत सरकारने स्थापन केल्याची घोषणा लोकसभेमध्ये केली. ट्रस्टचे काम एकच. मंदिर पुनरनिर्माण आणि व्यवस्थापन. काही लोकांनी जबानी दिली आहे कीं ट्रस्टने एकंदर १०४ एकर जमीन आजूबाजूच्या लोकांकडून दाम दुप्पट भावाने खरेदी केली. शिवाय पुनरनिर्माण मध्ये अनेक वस्तू दीड पट भावाने खरेदी केल्या आणि ह्या सर्वात ४०% पर्यंत कमीशन खोरी केली. म्हणजे निर्माण सुरू झाल्यापासून ह्यात घोटाळे झाले आहेत असे साक्षीदार म्हणतात. अनेक आरोपिंच्या मालमत्तेमध्ये १०० पटीनी वाढ झाली आहे. म्हणजे करोडो लोकांनी जीं देणगी श्रद्देने अर्पण केली गेली त्याचे व्यवस्थापन करण्यात भारत सरकार कमी पडले हेच सत्य आहे. 

नुकतेच उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगीं आदित्यनाथ यांचे भाषण ऐकले. ते म्हणतात "श्रद्धालुओंके भावनाओकीं खिलवाड मैं नही करने दूंगा". पण लक्षात घ्या "अब पछताए होत क्या, जब चिड़िया चुग गई खेत". ज्या गोष्टी गेले ६ वर्ष कमी अधिक प्रमाणात सुरू आहेत त्या तुमच्या कंट्रोलच्या बाहेर गेल्यावर तुम्ही जागे झालात. आता सुशासनाचा डंका तुम्ही कसा काय मिरवणार? नुसते बुलडोजर चालवून व्यवस्थापन होत नसते. त्याला इतर पैलू सुद्धा असतात. विरोधी पक्षांनी हा मुद्धा उचलून धरल्यानंतर तुम्ही जागे झाले अहात.आता होणार ते फक्त पोस्ट मार्टेम आणि शिक्षा. पण मूळ प्रश्न राहतोच कीं ह्यांच्यावर विश्वास कसा ठेवायचा? 

राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र ट्रस्ट हे भारत सरकारने स्थापना केल्यामुळे भारत सरकार, उत्तर प्रदेश सरकार हे या विषयाला थेट जबाबदार आहेत.

SIT ने प्राथमिक अहवालमध्ये FIR नोंदवायची शिफारस केली आहे. भारत सरकारने ह्या सर्व गुन्हेगारांना भारतीय न्याय संहिता कलम १११, संघटित गुन्हेगारीची कलमे लावून त्यांच्या मुसक्या बांधायला हवे. आणि शक्य असेल तेव्हडी जास्तीजास्त शिक्षा करण्याची तजवीज करावी.

आज बहुतेक सर्व प्रसिद्ध मोठ्या मंदिरामध्ये व्यवस्थापनात अनागोंदि आहे. कधी प्रसादा मध्ये भ्रस्टाचार तर कधी त्यामध्ये चरबी युक्त प्रसाद. कधी दागिन्यांची चोरी तरी कधी काही. राजकारणीलोकांची आपली वर्णी तेथे लावून घेण्यासाठी चढाओढ सुरू असते. 

खरोखर आपण हिंदू म्हणून घ्यायला लायक राहिलो आहोत का? खरा हिंदू असा आहे का? चोर, भ्रष्टाचारी, भ्रस्टाचार खपवून घेणारा? तुम्हीच उत्तर द्या.

माधव भोळे 

स्वप्नांचा बादशहा Elon Musk ( 1st Trilioner on the earth).

स्वप्नांचा बादशहा Elon Musk ( 1st Trilioner on the earth). 

कामाच्या व्यस्ततेमुळे, गेले काही दिवस मी ठरवत होतो कीं फेसबुकवर कोणतीही पोस्ट टाकायची नाहीं, परंतु कालच्या एका घटनेने मला त्या विचारापासून परावृत्त केले आणि त्याचे कारणहीं तसेच आहे.

काल सकाळी म्हणजे अमेरिकेच्या १२ जुनला अमेरिकन NASDAQ ( अमेरिकेचे टेकनॉलॉजि शेयर्स मध्ये ट्रेडिंग करणारे शेयर मार्केट ) मध्ये इलोन मस्क ह्या अमेरिकन प्रमोटर असलेल्या SpaceX कंपनीचा शेयर बाजारात आला आणि तो लिस्ट झाला तोचमुळी एका शेयरला १३५ डॉलर. प्रत्यक्षात कंपनीने ७५ बिलीयन डॉलर्सचे भांडवल उभारण्यासाठी ५५.५५ कोटी एव्हढे शेयर विक्रीसाठी बाजारात आणले पण लोक त्या शेयर्ससाठी २.१ ट्रिलीयन डॉलर्स द्यायला तयार झाले ( १ ट्रिलीयन म्हणजे एका वर १२ शून्य ). सध्याचा त्याच्या एका शेयरचा भाव १६०.९५ डॉलर्स आहे. त्या मुळे SpaceX हीं जगातली ६ वि ट्रिलीयन डॉलर्स मार्केट व्हॅल्यू असलेली कंपनी ठरली, तर स्वतः इलोनकडे असलेल्या शेयर्सची किंमत बघता तो जगातील पहिला ट्रिलीयनर झाला.

काय आहे असे SpaceX मध्ये आणि कोण आहे इलोन मस्क?

इलोन मस्क हा जगातील एक अत्यन्त गाजलेला आणि नावाजलेला इंजिनियर आहे. खरे म्हणजे तो फिजिक्सचा आणि इकोनॉमिक्सचा विध्यार्थी आहे. आजपर्यंत त्याने टेसला सारखी इलेक्ट्रीक कार जीं ड्रायव्हर शिवाय सुद्धा गाडी चालवू शकते अशी कंपनी स्थापना केली, शिवाय सोलार रुफ टाईल्स, हायपर लुप सारखी कॅप्सूल वाहतूक करणारी कंपनी स्थापन करून त्या त्यांचे काम चांगले करीत आहे. 

SpaceX कंपनीचे आतापर्यंतचे सर्वात मोठे यश म्हणजे ज्या वेळी NASA सारखी स्पेस एजन्सी अंतराळात रॉकेट सोडते त्यावेळी एकदा रॉकेट सोडले कीं ते सर्व फुकट जाते या उलट spaceX ने तयार रॉकेट सोडल्यानंतर परत पृथ्वी येते आणि ते परत वापरता येते. त्यामुळे अंतराळात जाण्याची किंमत १/१० होते. नासाने अनेक वेळा SpaceX चे Falcon 9 हे रॉकेट वापरून आपले अंतराळ प्रोग्राम केले आहेत. ज्या गोष्टीचा शास्त्रज्ञानी कधीही विचार केला नसेल अशी गोष्ट इलोनने करून दाखवली आहे. त्याच्या स्वप्नपूर्तीसाठी तो अक्षरशः रात्रंदिवस काम करीत असतो.

इलोन मस्क याची दुसरी कंपनी आहे स्टार लिंक. स्टार लिंक मार्फत त्याने सॅटेलाईट कम्युनिकेशन सुरू केले. त्याचा एक भाग म्हणजे कृत्रिम उपग्रहा मार्फत हाय स्पीड इंटरनेट सर्व्हिसेस. हीं अतिशय फलदाई कंपनी असून ती ६३% प्रॉफिट देते. स्टार लिंक साठी SpaceX कंपनीने अंतराळात १०,४०० ऍक्टिव्ह कृत्रिम उपग्रह सोडले आहेत. पुढील काही काळात हीं संख्या ४२,००० नेण्याचा कंपनीचा मानस आहे. हे सर्व उपग्रह सोडणे आणि ते मेंटेनन्स करणे हे काम SpaceX चे आहे. अर्थात स्टारलिंक आणि spaceX यांची कामे एकमेकाला पूरक आहेत.

आता तिसरे महत्वाचे स्वप्न. सध्या AI चा बोलबाला आहे. आणि जगाचे भवि्तव्य AI वर अवलंबुन असेल असे म्हणतात. नुकतेच SpaceX ने xAI integration आणि infrastructure कंपनी विकत घेतली. Grok हा ह्या कंपनीचा चॅट बॉट प्रसिद्ध आहे.

AI साठी महत्वाचे असते ते डेटा सेंटर आणि डेटा सेंटर साठी महत्वाचे असते ते वीज आणि पाणी. वीज डाटा सेंटर चालवते तर पाणी, वापरामुळे गरम झालेले डेटा सेंटर थंड करते. वीज आणि पाणी यांचा वापर एव्हडा भयंकर प्रमाणात करावा लागतो कीं ज्या गावात डेटा सेंटर चालते तेथे पाण्याची टंचाई निर्माण होते. यासाठी चीन सारख्या देशांनी समुद्रामध्ये डेटा सेंटर चालवण्याची अनोखी कल्पना काढली जेणेकरून समुद्रातील पाणी डेटा सेंटर थंड करेल. परंतु ते खर्चीक आहे कारण समुद्राच्या पाण्याचे प्रेशर, खारेपण आणि त्याला लागणारा मेंटेनन्स हा जास्त खर्चिक आहे, शिवाय तो त्याचे आयुष्मान कमी करतो. या साठी इलोन कडे एक नवीन विचार आहे ( कीं स्वप्न आहे?). तो अंतराळामध्ये डेटा सेंटर स्पेस स्टेशनवर चालवायचे म्हणतो. अंतराळा मध्ये सूर्य प्रकाश भरपूर असल्याने डेटा सेंटरला लागणारी वीज तो सोलार विजेतून घेईल आणि अंतराळ थंड असल्यामुळे तेथे पाण्यासारख्या कुलिंग एजन्ट ची गरज नाही. शिवाय अंतराळातील रिसॉर्स भरपूर आणि मोफत आहेत. त्यातील डेटा सेंटर चालवण्यासाठी त्याच्याकडे स्टार लिंकचे हाय स्पीड इंटरनेट सुद्धा आहे. म्हणजे तो सर्व AI प्रॉब्लेम पृथ्वीवरून अंतराळातील डेटा सेंटर मध्ये स्टार लिंकच्या इंटरनेटने तेथे नेईल, ते प्रश्न अंतराळात डेटा सेंटर मध्ये सोडवले जातील आणि परत स्टारलिंक च्या इंटरनेट मार्फत परत पृथ्वीकडे पाठवले जातील. शिवाय ह्या AI चा उपयोग तो कृतिम उपग्रहाची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी सुद्धा करणार आहे. अर्थात हे जरी सर्व सायन्स फिक्शन सारखे वाटतं असले तरी अशक्य नाही. त्यामुळे त्याच्या AI सर्व्हिसेस सर्वात स्वस्त असतील असा त्याचा दावा आहे. याच कारणासाठी डेटा सेंटरला आणि AI ला लागणाऱ्या परंतु अंतराळात टिकू आणि काम करू शकतील अशा कॉम्पुटर चिप्स बनवायची ऑर्डर सुद्धा त्याने युरोपमधील ASML ह्या कंपनीकडे दिली आहे.

जरी आताच्या घडीला spaceX हीं एवढी नफा असलेली कंपनी नसली तरी इलोन मस्कचे याआधीचे सर्व कर्तृत्व बघता, तो वरील सर्व उद्दीष्ट्ये पूर्ण करू शकेल अशी गुंतवणूक दारांना खात्री आहे. आणि म्हणूनच SpaceX चा पब्लिक इस्यू एव्हडा मोठ्या व्हाल्यूएशनला विकला गेला आहे. SpaceX हीं आता जगातील ६ वी मोठी कंपनी झाली आहे.

एका analyst ने यावर पोस्ट टाकली होती. तो म्हणाला कीं जेव्हा संपुर्ण युरोपमध्ये एक रेल्वेलाईन टाकण्याचा विचार झाला तेव्हा त्या रुळानची किंमत हीं त्या लोखंडाची किंमत नसून त्या रेल्वेद्वारे निर्माण होणाऱ्या संधी, त्यामुळे किती शहरे आणि उद्योग धंदे तयार झाले, किती खाणीपर्यंत ती रेल्वे पोचली आणि त्यातून किती व्यापार तयार झाला ह्यावर अवलंबून असते. तसेच इलोन मस्कच्या कंपनीची किंमत हीं त्याच्या पृथ्वीवरून अंतराळासाठी तयार केलेल्या अंतराळ हायवे साठी आहे. पृथ्वीवरील संसाधने हीं मर्यादित आहेत पण अंतराळातील साधने अमर्यादित आहेत. आणि त्याची उपलब्धता करून देण्यासाठी मिळालेली किंमत हा SpaceX चा महसूल असेल.

शेवटी कंपनीच्या शेयरची किंमत, हीं तुम्ही या आधी काय केले आहे आणि तुमचे पुढील प्लॅन काय आहेत आणि ते तुम्ही कसे पूर्ण करणार ह्या दाव्यावरच अवलंबुन असते. निदान गुंतवणूकदार तरी आशादाई आहेत. 

माधव भोळे 

कौशल्य विकास आणि व्यवसाय

कौशल्य विकास आणि व्यवसाय.

माझ्या मित्राच्या ऑफिससमोर एक नवीन ऑफिस आलेले बघितले. E-waste cycling and refurbishment. मी मित्राला विचारले हीं कंपनी काय करते? 

तो म्हणाला भारतात आता ई-वेस्ट ( इलेक्ट्रॉनिक भंगार वस्तू आणि पार्टस ) ठराविक पद्धतीनेच नष्ट करता येते. मोठ मोठ्या कंपन्या लॅपटॉप कॉम्पुटरचे नवीन व्हर्जन आले कीं जुने व्हर्जन भंगारमध्ये काढतात. समोरची कंपनी अशा कंपन्यामधील जुने किंवा उपयोगात नसलेले लॅपटॉप कॉम्पुटर अत्यल्प दरात विकत घेते. त्यातील बिघडलेला पार्ट दुरुस्त करून ते चालू स्थितीमधील लॅपटॉप नवीन किमतीच्या ३५% ते ४०% कमी करून विकते. ग्रामीण भागात किंवा गरीब वस्तीमध्ये अशा कॉम्पुटरला मागणी असते. 

५०० रुपया मध्ये विकत घेतलेला लॅपटॉप, त्यावर हजार / दोन हजार खर्च करून तो १२ ते २० हजाराला विकते. त्यामुळे त्यांचा खूप फायदा होतो. अगदी जे लॅपटॉप दुरुस्ती करण्यापलीकडे आहेत किंवा त्याला खर्च जास्त आहे ते लॅपटॉप हीं मंडळी ई वेस्ट म्हणून निकालात काढतात. हीं कंपनी एक तरुण मुस्लिम चालवतो. गेल्या चार वर्षात त्याने हा समोरील गाळा १ कोटी २० लाखाला विकत घेतला आहे. मुस्लिम मंडळीचे एक वैशिष्ट्य आहे, भंगार जमा करुन त्यातील योग्य वस्तू दुरुस्त करुन योग्य किमतीत गरजूना विकणे. मग ते फर्निचर असो, कीं आणखी काही. वाटायला व्यवसाय शुल्लक वाटला तरी ह्या मध्ये खूप फायदा आहे ( अर्थात मेहनत सुद्धा ). ह्या लाईन मध्ये तसेच मोबाईल रिपेयरिंग लाईन मध्ये जास्त करून मुस्लिम तरुण आहेत. 

त्याचबरोबर टीव्ही रिपेयरिंग आणि वॉशिंग मशीन रिपेरिंग, एसी सर्व्हिसिंग अँड रिपेयरिंग, कार सर्व्हिसिंग, प्लम्बिंग इत्यादी मध्ये अनेक मंडळी आहेत. ह्यांचे मुख्य भांडवल म्हणजे इलेक्ट्रॉनिक्सचे / मशीनरीचे तांत्रिक प्रॅक्टिकल ज्ञान. उदा. आज प्रत्येकाकडे लॅपटॉप आणि मोबाईल आहे. तो बिघडणारच आणि बिघडला कीं दुरुस्तीला येणार.

त्यांच्या मते जेव्हडा पैसा नवीन वस्तू विक्री मध्ये आहे त्या पेक्षा जास्त दुरुस्ती आणि सेवा या विषयात आहे. ह्या मंडळीना हीं गोष्ट चांगलीच समजली आहे.

पुढील काळ हा कौशल्य विकास आणि त्याचा प्रॅक्टिकलं उपयोगाचा आहे. तुमच्याकडे काही कौशल्य असेल तर तुम्ही चांगला व्यवसाय करू शकता. नोकरींच्या मागे लागण्यापेक्षा असा कौशल्यावर आधारीत व्यवसाय करणे केव्हाही चांगले. यात जागरूक असाल तर भरपूर ज्ञान आणि पैसा कमवाल.

असाच एक व्यवसाय ई सेवा, डॉक्युमेंट रजिस्ट्रेशन. आजकाल भारतातील अनेक कामे इंटरनेटच्या साहाय्याने होतात. सर्व सामान्य माणसाला जरी इंटरनेटचे ज्ञान असले तरी सरकारी प्रोसिजरचे नसते. अशा वेळी ह्या ई सेवा उपयोगात येतात. या साठी काही मोठ्या कंपन्या फ्रंचाईझ सुद्धा देतात.

कोणी म्हणेल असेल माझा हरी तर देईल खाटल्यावरी तर वाट बघत बसावे. 

माधव भोळे 

असंवेदनशील शमिका रवी

असंवेदनशील शमिका रवी,

शमिका रवी ह्या एक ख्यातनाम अर्थतज्ज्ञ असून पंतप्रधान आर्थिक सल्लागार परिषदेच्या त्या एक सदस्या आहेत.

गेल्या ५ वर्षात १ डॉलर = रु. ७३.२३ वरून १ डॉलर = रु.  ९५.२२ एवढी रुपयाची घसरण झाली आहे. म्हणजे सरासरी वार्षिक ६% नी रुपया घसरला. जुन २०२५ ला १ डॉलर = रु. ८५.८८ एव्हडा होता. हीं घसरण काही अचानक झालेली नाही तर ती सरकारच्या आर्थिक धोरणांचा, कर्ज वाढीचा, बजेट डीफिशीटचा परिणाम आहे.  अशा वेळी शमिका रवी यांना पत्रकारांनी विचारले कीं रुपया एव्हडा खाली घसरला आहे कीं मार्केट मध्ये कुजबुज आहे कीं लवकरच १ डॉलर = रु. १०० एव्हडा घासरण्याची शक्यता आहे तर आपले काय म्हणणे आहे?

त्यावेळी शमिका रवी सांगतात कीं त्यात काय झाले? डॉलर १०० रुपये झाला तर काय विशेष? तो तर एक आकडा आहे. किती असंवेदनशील व्यक्ती आहे हीं,  जीं स्वतःला इकोनॉमिस्ट म्हणवते आणि पंतप्रधान आर्थिक सल्लागार परिषदेत पद भूषवते?. पूर्वी एकदा आर. आर  आबा पाटील म्हणाले होते "असे हादसे तर रोज कुठे ना कुठे होतच असतात" तसेच हे विधान.

डॉलरच्या तुलनेमध्ये रुपया घसरला तर त्याचा परिणाम भारताच्या संपूर्ण अर्थव्यवस्थेवर होत असतो. आयात वस्तू जसे कीं डाळी, खाद्यतेले, इंधन तेल आणि पेट्रोलजन्य पदार्थ ह्या सर्वांच्या किमती आपोआप वाढणार. इंधन तेल वाढले कीं वाहतूक खर्च आणि त्यामुळे कच्चा मालाच्या किमती वाढणार. त्या मुळे बाजारातील वस्तू महागणार.  थोडक्यात महागाई वाढणार आणि महागाई वाढली कीं गरिब लोकांच्या हाल अपेष्टा वाढणार.  संघटित क्षेत्रात त्याचा एव्हडा परिणाम जाणवत नाही परंतु शेतकरी, मजुर, ऊसतोड कामगार अशा असंघटित वर्गाची ससेहोलपट होणार. भारतात दिवसेंदिवस गरीब आणि श्रीमंत यातील दरी वाढतच आहे. श्रीमंत अति श्रीमंत होत आहेत. त्यांनी टॅक्स दिला नाही तर त्या साठी अभय योजना आणल्या जातात. महागाई वाढण्याची आणि रुपया घासरण्याची अनेक कारणे आहेत त्यावर दुरगामी उपाय योजना करण्याचा विचार न करता सरकार खाद्य तेल आयात, सोने खरेदी कमी करा हे तात्पुरते उपाय सांगते. पण मूळ कारणे शोधून त्यावर उपाय योजना करण्यासाठी कोणीही सल्ले देत नाही.

आता खरी गरज आहे ते निव्वळ राष्ट्रीय उत्त्पन्न वाढवण्याची. गेले काही वर्ष GDP मधील वाढ हीं सरकारच्या इन्फ्रा गुंतवणूकीमुळे दिसून येते पण प्रत्यक्षात उत्पादन वाढी मुळे कमी आहे. मोदी सरकारची धरसोड वृत्ती ह्याला कारणीभूत आहे. २०१६ साली मोदी सरकारने २०२२ साला पर्यंत शेतकऱ्यांचे उत्पन्न दुप्पट करण्याची (१००%)  घोषणा केली होती परंतु प्रत्यक्षात हे ह्या ६ वर्षात वार्षिक ४.४५% शेती उत्पन्न वाढले म्हणजे २८.०४% वाढले. इतर उत्पादन क्षेत्रात सुद्धा म्हणावी तशी वाढ नाही. उत्पादनामध्ये वाढ नाही म्हणून रोजगारामध्ये वाढ नाही. सेवा क्षेत्रात चांगली वाढ होत असताना AI चे भूत ह्या मध्ये नोकऱ्या कमी करणार अशी शक्यता दिसते.

रुपयाची घसरण थांबायची असेल तर मोदी सरकारने आता ह्याविषयावर काही तातडीचे निर्णय घ्यायला हवेत. देशाचे वाढते कर्ज आणि बजेट डीफिशीट कमी करायला पाहिजे, सरकारचा प्रशासन खर्च कमी करायला हवा. त्यासाठी एक म्हणजे विकासाच्या नावाखाली जीं उधळपट्टी सुरू आहे त्यावर कडक नियंत्रण ठेवायला हवे. अनावयश्यक इन्फ्रा प्रोजेक्ट काही काळासाठी बासनात गुंडाळायला हवेत. सुरू असलेल्या इन्फ्रा प्रोजेक्टचा आर्थिक रिव्यू घ्यायला हवा. रखडलेले प्रोजेक्ट जास्त इनपुट घालून पूर्ण करायला हवेत जेणेकरून कॉस्ट वाढणार नाही.

ह्या किंवा तत्सम उपाय योजना सांगायच्या सोडून ह्या शमिका रवी रुपयाच्या घसरणीकडे दुर्लक्ष करत आहेत.

माधव भोळे

भारतीय सन्मान आणि यूरोप

भारतीय सन्मान आणि यूरोप 

नुकतेच स्वीतझरडलंड मधील एका हॉटेलने भारतीय पर्यटकांसाठी एक जाहीर नियमावली जारी केली. त्या मध्ये बुफे मधील जेवण खोलीत चोरून नेऊ नका, सार्वजनिक ठिकाणी गोंधळ गडबड करू नका आणि शिस्त पाळा इत्यादी इत्यादी. यावर हर्ष गोयेंका ह्या स्पष्टवक्त्या प्रसिद्ध व्यवसायिकाने भारतीयांना त्या त्या देशाचे सिव्हिक सेन्स पाळण्याचे आव्हान केले. 

ठीक आहे, काही पर्यटक किंवा त्यांचे टूरऑपरेटर चुकलेहीं असतील, पण त्यामुळे सर्व भारतीय पर्यटकांना दोषी धरणे किंवा संशयाने बघणे चुकीचे होईल. 

या आधी सुद्धा जर्मनी मध्ये "Dogs and Indians  are  not allowed" असे बोर्ड रेस्टॉरंट बाहेर लागलेले असत, पण परिस्थिती बदलली आणि भारतीय तंत्रज्ञाना जर्मनी सन्मानाने बोलवायला लागली.

संपुर्ण युरोप आणि अमेरिका हा लुटारुंचा प्रदेश असून त्यांनी भारतीयांना सभ्यता शिकवणे म्हणजे "सौं चुहे खाके बिल्ली चली काशी" म्हणण्यासारखे होईल. युरोपातील बहुतेक देशांनी शस्त्रास्त्र आणि बळाच्या जोरावर आशिया आणि आफ्रिका खंडाला गुलाम बनवले. त्यांच्या सोने, चांदी आणि तांब्याच्या खाणीनवर त्यांनाच गुलाम म्हणून वापरले आणि त्यांना अमानुश छळ करून वागवले. 

अमेरिकेतील आणि ऑस्ट्रेलिया मधील आदिवासी लोकांच्या भयानक कक्तली केल्या, त्यांची घरे दारे लुटून त्यांच्यावर अनन्वित अत्याचार केले. त्यांच्या संस्कृती अक्षरशः पुरुन टाकल्या. वेगळ्या सौरक्षित वसाहतीच्या नावाखाली त्यांना ओपन जेल मध्ये टाकले. त्यांच्या जमिनी हिसकावून घेतल्या. हिटलरने तर मानवतेला काळिमा फसला. 

ब्रिटिश भारतात जन्टलमन व्यापारी म्हणून आले आणि आमच्या राजा राजांमध्ये भांडणे लावून ते भारताचे मालक झाले. भारतीयांचा लाखो कोटींचा कच्चा माल कमी किमतीत परदेशी नेऊन तो परत भारतातच जास्त किमतीला विकला आणि भारताचा पैसा पद्धतशीर पणे भारताबाहेर नेला. नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले यांनीतर ब्रिटिश पार्लमेंटमध्ये पुराव्यानिशी सिद्ध करून दाखवले कीं ब्रिटिश आणि त्यांच्या अधिकाऱ्यांचे पगार आणि लाड पुरवण्यासाठी भारताला गरिबीत ठेवले गेले. आज युरोपच्या कोणत्याही म्युझियम मध्ये गेलात तर तेथे भारतातून स्मगल केलेल्या भारतीय मूर्ती, चित्रकला दिसतील. भारताचा कोहिनुर आणि छत्रपती शिवाजी महाराज्यांची तलवार अजूनही लंडनच्या संग्रहलयात आहे. 

संबंध जगाला लुटणारे हीं मंडळी आज भारतासारख्या महान देशाला सभ्यता शिकवत आहेत हे जगातील आठवे आश्चर्य आहे. 

माधव भोळे 

समाजकार्य आणि देणगीचे महत्व!!

समाजकार्य आणि देणगीचे महत्व!!

एकदा महाराष्ट्रातील एक प्रतिथयश व्यावसायिक विकोवज्रदंतीचे मालक चालक कै. गजाननराव पेंढारकर यांना महाराष्ट्रातील एका दुर्गम भागात शाळाबांधण्यासाठी गजाननराव काही देणगी देतील या आशेने काही मंडळी भेटायला आली होती.

प्राथमिक चर्चा झाल्यानंतर गजाननराव म्हणाले. मी त्या गावातील नाही. मी त्या शाळेत शिकलो नाही. मी कशी काय देणगी देणार? हे सर्व संभाषण त्यांचे वडील आतल्या खोलीत बसून ऐकत होते. त्यांनी गजनानरावांना खूण करून हळूच आत बोलावले.

बाबासाहेब म्हणाले, अरे गजानन, तू म्हणतोस ते खरे आहे, त्या शाळेत तू शिकला नाहीस, ते तुझे गाव नाही, मग तू देणगी का द्यावी? पण एक गोष्ट समजून घे, ज्या शाळेत तू शिकलास ती तूझ्या वडिलांनी किंवा आजोबांनी बांधली नव्हती. मग ती शाळा सुद्धा कोणा दुसऱ्याच्या देणगीवर बांधली असणार ना? समाजचक्र हे असेच असते. कोणी देणगी देतो आणि कार्य पुढे चालू रहाते. तुला शक्य असेल तेवढी देणगी दे. पण त्यांना रिकाम्या हाताने पाठवू नकोस.

गजाननरावांना ते म्हणणे पटले. त्यांनी यथाशक्ती देणगी देऊन पाहुण्यांच्या विनंतीला मान दिला.  म्हणतात ना "संघे शक्ती कली युगे".

माधव भोळे. 

मरावे परी कीर्ती रूपे उरावे (डॉ. आनंद नाडकर्णी.)!

मरावे परी कीर्ती रूपे उरावे (डॉ. आनंद नाडकर्णी.)!

पूर्वी लोक म्हणत, माणसाची लोकप्रियता त्याच्या अंत्ययात्रेला येणाऱ्या लोकसमुदायावर समजली जाते.याबाबत टिळक, गांधी, नेहरू आणि बाळासाहेब ठाकरे यांनी रेकॉर्ड केले आहेत.

आजकाल लोक म्हणतात, माणसाची लोकप्रियता आणि उंची त्याच्या निधनानंतर समाज माध्यमातून आलेल्या मृत्यूलेखानावर समजते. आचार्य अत्रे, एक बिनधास्त स्पष्ट वक्ता. त्यांनी आयुष्यभर काँग्रेस आणि नेहरूना लाखोली वाहिली, पण म्हणतात अत्रे यांनी नेहरू गेल्यावर सतत ८ दिवस त्यांच्यावर अग्रलेख मराठा मध्ये प्रकाशित केले.

माझी आणि डॉ. आनंद नाडकर्णी यांची ओळख नव्हती किंवा त्यांच्याबद्दल मला जास्त माहिती सुद्धा नव्हती. ( अर्थात मानसतज्ञा कडे जाण्याची कधी वेळी आली नाही. 🤪). परंतु गेले ३ दिवस समाज माध्यमातून आलेल्या लेखातून हे निश्चित समजते कीं डॉ. आनंद नाडकर्णी हे अनेकांच्या जीवनात किती थोर होते. तीच गोष्ट आशा ताई भोसले यांचे बाबतीत बघितली.

धन्य ती सर्व मंडळी. म्हणूनच म्हणतात मरावे परी कीर्ती रूपे उरावे.

माधव भोळे 

पितृ ऋण आणि मोक्ष प्राप्ती!

पितृ ऋण आणि मोक्ष प्राप्ती!

जर आपल्याला काही अनपेक्षित अडचणी येत असतील तर आपण ज्योतिषाकडे जातो. अनेक वेळा ज्योतिषी आपल्याला सांगतात, तुमच्या पत्रिकेमध्ये पितृ दोष आहे. 

हिंदू धर्मानुसार, बिहार येथील गया (Gaya) हे पूर्वजांच्या (पित्रांच्या) मोक्षासाठी आणि श्राद्ध विधीसाठी सर्वोच्च आणि अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते. गया येथे एकदा शास्त्रोक्त पद्धतीने 'पिंडदान' केल्यास पितरांना जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्ती मिळून मोक्ष प्राप्त होतो, अशी दृढ श्रद्धा आहे.

गयामध्ये विष्णुपद मंदिर, फाल्गू नदी आणि अक्षयवट या तीन मुख्य ठिकाणी श्राद्ध विधी केला जातो.

१. फाल्गू नदीवर तर्पण: फाल्गू नदीच्या वाळवंटात स्नान करून पूर्वजांना तीळ आणि पाण्याने तर्पण दिले जाते. 

२. विष्णुपद मंदिरात पिंडदान: येथे भगवान विष्णूच्या पादस्पर्शाने पावन झालेल्या शिळेवर पिंड अर्पण केले जातात. 

३. अक्षयवट पूजन: या विधीमध्ये वटवृक्षाची पूजा करून आशीर्वाद घेतला जातो. अक्षयवटावर पिंडदान केल्याने विधी पूर्ण मानला जातो आणि पितरांना अक्षय्य (कायमस्वरूपी) तृप्ती मिळते.

गया श्राद्ध आणि पिंडदानाचे महत्त्वमोक्ष प्राप्ती: गया क्षेत्रात पिंडदान केल्याने ७ पिढ्यांचा उद्धार होतो आणि पितरांना वैकुंठ प्राप्ती होते.

दशरथकृत श्राद्ध: प्रभू श्रीरामांनीही आपले पिता राजा दशरथ यांच्यासाठी येथेच श्राद्ध केले होते.

पितृदोष निवारण: कुंडलीतील पितृदोष निवारणासाठी हे विधी अत्यंत प्रभावी मानले जातात.

सामान्यतः पितृ पक्ष (भाद्रपद महिन्यातील पौर्णिमा ते अमावस्या) हा काळ गया श्राद्धासाठी सर्वोत्तम मानला जातो。 या काळात गया येथे मोठा मेळा भरतो。 असे असले तरी, वर्षभरात कधीही (उत्तरायण किंवा शुभ तिथीला) गया येथे जाऊन हा विधी करता येतो.

विधीसाठी आवश्यक बाबी

गोत्र आणि पूर्वजांची नावे: विधी करताना गोत्र, पूर्वजांची नावे (विशेषतः ज्यांच्यासाठी श्राद्ध करत आहात) आणि त्यांचे निधन झालेले तिथी/वार माहीत असणे आवश्यक आहे.

पुरोहित (पांडा): गया येथे स्थानिक पांडा किंवा पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाखालीच विधी केला जातो.

माधव भोळे

अस्तनितले निखारे

जागरूक व्यवसायिक!

जागरूक व्यवसायिक!

पश्चिम बंगाल मधील नुकत्याच झालेल्या निवडणूक प्रचारा दरम्यान भारताचे पंतप्रधान श्री नरेंद्र मोदी यांनी एका चणे,शेंगदाणे, भेळ विकणाऱ्या दुकानदाराकडून "झालमुरी" हा पदार्थ १० रुपयाला विकत घेतला. झालमूरी म्हणजे कुरमुरे आणि विशिष्ट मसाल्यांचे मिश्रण. त्याचे देश विदेशातील झालेले कव्हरेज लक्षात घेऊन, गुजरात मधील बालाजी वेफर्स ह्या स्नॅक्स बनवणाऱ्या महाकाय उद्योग असणाऱ्या आस्थापनाने लगेचच "झालमूरी" हा पदार्थ रु ५ आणि रु. १० च्या पाकिटात बाजारात विक्री करायला आणला आहे.

संधीचे सोने करणे म्हणतात ते हे.

६५०० कोटी रुपये वार्षिक उलाढाल असलेल्या बालाजी वेफर्स ह्या इंटरप्रिनरवर एक लेख आपल्या "India's Entrepreneurial Journey" या पुस्तकामध्ये आहे.

माधव भोळे 

अनोखी पितृवंदना!

अनोखी पितृवंदना!

२ दिवसापूर्वी अमेरीकेतील नॉर्थ कॅरोलीना विद्यापीठाच्या विल्सन कॉलेज ऑफ टेक्सटाईल मध्ये दीक्षांत समारंभाच्या भाषणात, अचानक एक मोठी घोषणा केली गेली. समारंभाचे पाहुणे भारतीय मूळ असलेले अमेरिकन नागरिक श्री अनिल कोचर होते. 

ते म्हणाले १९४६ साली माझे वडील श्री प्रकाशचंद कोचर, पंजाब मधून याच विद्यापीठात शिकायला आले होते. त्यांनी १९५० साली बॅचलर्स आणि १९५२ साली मास्टर्स पूर्ण करून या देशात आपले आणि आमचे करियर बनवले. त्यांना त्यांच्या भविष्याबद्धल काहीही माहिती नव्हती. आज मी त्यांचा मुलगा, त्यांनी मला दिलेले प्रेम आणि मार्गदर्शन याबद्धल त्यांची कृतज्ञता व्यक्त करतो. त्यांच्या स्मरणार्थ येथे उपस्थित असलेल्या सर्व १७६ बॅचलर्स डिग्री आणि २६ मास्टर्स डिग्रीच्या विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक कर्ज मी आणि माझी पत्नी मेर्लीन भरणार असून या कॉलेजातून बाहेर पडताना तुम्ही कोणतीही आर्थिक जबाबदारी पाठी न ठेवता फक्त डिग्री घेऊन जा आणि पुढील अभ्यास आणि करियर करा.

अनिल कोचर हे एक अमेरिकन व्यवसायिक असून यासाठी त्यांनी सुमारे ६ मिलीयन डॉलर्स खर्च केले. 

लोक केक कापून मदर्स डे, फादर्स डे साजरा करतात, अनिलने अशी केली पितृवंदना.

माधव भोळे 

समर्थ रामदास स्वामीं आणि महाराष्ट्र धर्म

समर्थ रामदास स्वामीं आणि महाराष्ट्र धर्म 

बागेश्वरच्या धर्मेंद्र (शास्त्री) च्या बेताल वक्तव्यामुळे, प्रसिद्धी पासून दूर असलेले श्री समर्थ रामदास स्वामीं यांच्या कार्याला समाज माध्यमातून पुन्हा एकदा उजाळा मिळाला आहे. दासबोधा सारख्या पवित्र ग्रंथाची निर्मिती करणारे, स्वतः संसारी नसताना सुद्धा जगाचा संसार कसा चालावा याचा उपदेश करणारे, छत्रपती शिवाजी महाराज्यांच्या राष्ट्रउभारणीच्या महान कार्यात आपल्या ११०० मठांचा आणि रामदासी परिवाराचा खारीचा पण महत्वपूर्ण वाटा उचलणारे, बाहुबली श्री हनुमानाच्या उपासनेद्वारे शक्तीची उपासना सर्वांनां शिकवणारे, बहिर्जी नाईकांच्या अत्यंत क्लिष्ट अशा हेरगिरीच्या कार्यात पत्र व्यवहाराद्वारे गुप्त संदेशांचे आदान प्रदान करण्याचे कौशल्य दाखवणारे, आणि उतारवायात नैसर्गिकरित्या विरक्तीचे विचार मनात येणाऱ्या महाराजांना, विरक्तीपासून परावृत्त करणाऱ्या समर्थ रामदास स्वामींच्या कार्याचा उजाळा त्यामुळे पुन्हा एकदा झाला. 

छत्रपती शिवाजीमहाराज हे स्वयंभू होते, त्यांना कोणाच्या सल्याची गरज नव्हती, तसेच जिजाऊ माता सोडता इतर कोणाच्या सांगण्यावरून त्यांनी राष्टउभारणीचे कार्य जरी हातात घेतले नसले तरी त्यांच्या तोडीच्या विविध माणसांसोबत ते नेहेमीच सल्ला मसलत करीत असत. लोकांमधील गुण दोष समजून घेऊन त्यांचा योग्य ठिकाणी उपयोग करण्याची कला छत्रपतीच्याकडे पहिल्यापासून अवगत होती. छत्रपती, समर्थ रामदासांना गुरु मानत किंवा नाही हा जरी चर्चेचा विषय असला तरी समर्थांचे ज्ञान, त्यांचा लोकसंग्रह आणि त्यातून आलेले अनुभवाचे शहाणपण याचा वापर छत्रपतीनी नक्कीच केला असावा. 

परंतु प्रत्येक ठिकाणी ब्राह्मण आणि अन्य मंडळीमध्ये वाद लावून आपल्या पोळीवर तूप ओढण्याचा प्रयत्न करणारे काही महाभाग लिहितात की समर्थांचे सर्व कार्य ब्राह्मणांना प्रोत्साहन देण्यासाठी होते. त्यांनी स्थापन केलेले मठ हे ब्राह्मणांची पोटे भरण्यासाठी होती, त्यावेळी मात्र चीड आल्याशिवाय रहात नाही.

जे समर्थ शिवरायांना सांगतात 

"मराठा तितुका मेळवावा, महाराष्ट्र धर्म वाढवावा”

“आहे तितुके जतन करावे, पुढे आणिक मेळवावे”

“महाराष्ट्र राज्य करावे जिकडे तिकडे"

 ते काही फक्त ब्राह्मण वर्गाचीं पोटे भरण्याचा संकुचित विचार करून नव्हे तर परकीय आक्रमणामुळे होत असलेली हिंदू धर्माची विटंबना आणि संस्कृतीचा ऱ्हास, हिंदूंवरील अत्याचार ह्याला पायबंद घालायला छत्रपतींसारखा पराक्रमी आणि धडाडीचा राजाच हे करू शकतो हे ते जाणून होते म्हणून.

पण ज्यांनी डोळ्यावर पटट्या बांधल्या असतील त्यांना उजेड कसा दिसणार?

असो. त्या महान छत्रपती शिवारायांना आणि श्री समर्थ रामदास स्वामींना माझा आदरपूर्वक नमस्कार.

माधव भोळे 

एसटीचे ब्रँड अँबेसेडर

 एसटीचे ब्रँड अँबेसेडर 

आज एसटी महामंडळ आणि वहातूक विभागाचे मंत्री प्रताप सरनाईक यांनी आज रितेश आणि जेनेलिया देशमुख यांना एसटीचे ब्रँड अँबेसेडर, म्हणून नेमणूक केली. 

ब्रँड अँबेसेडर आणि जाहिरातीवर खर्च करण्यापेक्षा ते पैसे एसटीचेचे बस डेपो, स्वछता गृह, एसटी वर्कशॉप सुविधा, तिकीट बुकिंग वेबसाईट, एसटी बसेसचीं कंडिशन अँड तांत्रिक बाबी सुधारण्यात खर्च करायला हवे.

ते म्हणतात की एसटीचीं छबी सुधारण्यासाठी ब्रँड अँबेसेडर हवा. जर प्रॉडक्ट किंवा सेवा खराब असेल तर अगदी टॉप मोस्ट कलाकार किंवा सेलिब्रेटी आणला तरी इमेज सुधारणार नाही. बाहेरचे आवरण ( पॅकेजिंग ) बदलून एकदा दोनदा माणूस वस्तू विकत घेतो पण आतला माल चांगला असेल तर ती वस्तू नेहमीच विकत घेतली जाईल हे सांगायला कोणी मार्केटिंग व्यवसायिक नको.

एसटीला कमी ग्राहक मिळण्याची आणि त्यामुळे एसटी तोट्यात जाण्याची कारणे शोधून त्यावर उपाययोजना करण्याऐवजी मलम पट्टी लावण्याचे हे कृत्य नक्कीच स्वागतार्ह नाही. 

या बाबतीत तत्सम सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था भारतातील इतर राज्यात कशी आहे याचा सुद्धा अभ्यास करायला हवा. 

माधव भोळे 

भारताची परराष्ट्र नीती

भारताची परराष्ट्र नीती 

नुकताच वॉशिंगटनचा दौरा आटपून आल्यानंतर भारतात परतलेले अमेरिकेचे भारतातील राजदूत सेर्जीओ गोर ह्यानी सांगितले की मध्य आशिया मधील तणावपूर्ण वातावरण आणि युद्ध संपवण्यासाठी भारत किंवा अन्य देश मदत करायला तयार असतील तर ती मध्यस्थी स्वीकारायला अमेरिका तयार आहे.

या आधी जेव्हा पाकिस्तान मध्यस्थी म्हणून पुढाकार घेत होते तेव्हा भारताने एक दोन विधाना पलीकडे ह्या विषयात आपले  मत मांडले नव्हते. कारण काश्मीर प्रश्नामध्ये अमेरिकेने सूचित केलेली मध्यस्थी ही भारत पाकिस्तान सिमला करारानुसार द्विपक्षीय बाब मान्य झाल्यामुळे इतर देशांच्या मध्यस्थीला पूर्ण विराम आहे. 

अशा वेळी भारत कशाला अमेरिकेच्या प्रश्नामध्ये स्वतःहून नाक खुपसेल?. या उलट कर्ज बाजारी पाकिस्तानला वेळोवेळी दिलेल्या कर्ज आणि मदतीसाठी अमेरिकेने पुढाकार घेतला होता त्याची अंशत: परत फेड करून आपली पत वाढवण्यासाठी पाकिस्तान अधिर होते. भारताच्या ह्या नरोवा कुंजरोवा भूमिकेमुळे मुळे मोदी विरोधकांनी समाज माध्यमांवर नुसता थयथायाट केला. विनोदाचा भाग म्हणजे  स्वतः रशिया, युक्रेन बरोबरच्या युद्धात असताना सुद्धा रशिया अमेरिकेच्या आणि इराणच्या युद्धात मध्यस्थी करून शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी मध्यस्थी करायला तयार आहे.  किती मोठा जोक आहे.

परंतु अमेरिका आणि इराण युद्धामध्ये पाकिस्तानचीं शिष्टाई असफल झाली आणि अमेरिकेचे उपाध्यक्ष जे. डी. व्हान्स ह्या असफलतेचा दोष पाकिस्तानलाच देऊ लागले. एका ठिकाणी तर असे वाचले की व्हान्स म्हणतात की शस्त्रसंधी करार मसूद्यामध्ये इराणने टाकलेली "इस्रायल ने लॅबॅनॉन वरील आपले हल्ले थांबवावेत" ही अटच पाकिस्तानने हेतूपूर्वक गाळली होती. खरे खोटे देव जाणे. म्हणतात ना उंदराने लोखंडाचे खेळ खेळू नयेत, पण पाकिस्तानला कोण सांगणार?

काल तात्या ट्रम्प नी मोदींना फोन केला आणि भारताच्या मध्यस्थी साठी पार्श्वभूमी तयार केली. तरी आता भारत ह्या निमंत्रणाचा स्वीकार करेल का हे बघायला हवे, कारण युद्ध समाप्त झाले तर भारताचे नुकसान कमी होईल. शिवाय भारत इराण दोस्ती मध्ये नवा अध्याय रचला जाईल. 

पण भारताची निती साधी आणि सरळ आहे की बोलावल्या शिवाय कोणी कोणाकडे जेवायला जाऊ नये. 

मला वाटते इराणला नॉन प्रोलिफिरेशन ट्रेटी वर सही करण्याच्या सवलतीवर युद्ध थांबवण्यासाठी भारत मध्यस्थी करेल. 

बघूया काय होते ते!

माधव भोळे 

सीमांकनाचे ( Delimitation ) भूत की उंटाची तिरकी चाल?

सीमांकनाचे ( Delimitation ) भूत की उंटाची तिरकी चाल?

१६ ते १८ एप्रिल २०२६ दरम्यान महिला आरक्षण विधेयक, सीमांकनाचे ( Delimitation ) १३१ वि घटना दुरुस्ती विधेयक आणि युनियन टेरेटरी लॉ दुरुस्ती २०२६ विधेयक अशी तीन विधेयके मंजूर करण्यासाठी सरकारने संसदेचे एक विशेष अधिवेशन बोलावले होते.

२०२३ मध्ये संविधानाच्या १०६ व्या घटना दुरुस्तीमुळे लोकसभा, राज्य विधानसभा आणि दिल्ली विधानसभा ह्या तीन क्षेत्रात महिलांना १/३ ( ३३% ) आरक्षण मिळाले ( नारी शक्ती वंदना अधिनियम ). परंतु त्यामध्ये त्याची अंमलबजावणी, २०२६ च्या जनगणने नंतर होणाऱ्या सीमांकनानंतर ते लागू होणार असल्यामुळे त्याला आणखी काळ लोटेल (२०३० ते ३२). त्याला त्वरित लागू करण्याच्या दृष्टीने २०११ च्या जनगणनेचा आधार वापरून हे महिला आरक्षण विधेयक लागू करावे यासाठी हे विधेयक लोकसभेच्या सभागृहात मांडले गेले.

विशेष म्हणजे ह्या विषयावर वरील सत्रात चर्चा सुरू असतानाच १६ एप्रिल २०२६ रोजी सरकारने घाईघाईने २०२३ चे नारी शक्ती वंदना अधिनियमाची अधिसूचना काढली. याचे कारण म्हणजे समजा उद्या कोणी सदस्याने विचारले की २०२३ मध्ये जे विधेयक पास झाले ते लागू न करता त्याच्या नियमामध्ये बदल कसा काय करून मागता? त्या मुळे नैतिकतेच्या आधारावर ती अधिसूचना जारी केली गेली. हे जरा उशिरा आलेले "शहा"ण पणच म्हणावे लागेल.

आता सीमांकन विधेयकाचा विचार केला तर लोकसंख्येच्या प्रमाणात लोक प्रतिनिधित्व असावे असे घटना सांगते. त्यामुळे सरकारने वाढीव लोकसंख्येचे कारण देत लोकसभेच्या ५४३ जागांऐवजी ८५० जागा असाव्यात आणि त्यासाठी मतदार विभाग पुनर्गठीत करावे आणि ते सुद्धा २०२६ चीं जनगणना पूर्ण न होता आणि त्याचे परिणाम न बघता २०११ च्या जनगणनेवर अवलंबुन करावी असे ते विधेयक होते. सध्याच्या ५४३ लोकसभा जागा १९७१ च्या जनगणनेवर अवलंबून आहेत, फक्त २००१ साली त्यामध्ये आरक्षणात काही पुनर्गठण झाले पण जागा वाढल्या नाहीत. 

आता एक मजा बघा, एका खासदारापाठी सरकारला ४.१ कोटी रुपये प्रति वर्ष इतका खर्च येतो शिवाय निवृत्ती पेन्शन वेगळे ( ७८८ खासदारांना सर्व मिळून वार्षिक ३३८६ कोटी एवढा खर्च येतो). शिवाय प्रत्येक खासदाराला रु. ५ कोटी आपल्या मतदार संघासाठी विकास निधी मिळतो. म्हणजे ३०७ वाढीव खासदारांसाठी ३०७ x ९.१ = २७९३.७ कोटी एवढा वार्षिक वाढीव बोजा लोकांवर येणार. 

एरवी अनेक विषयात राज ठाकरे आणि माझे एकमत जरी नसले तरी त्यांचे एक म्हणणे मला पटले. ते म्हणजे "लोकसंख्येच्या प्रमाणात लोक प्रतिनिधित्व" हा विचारच मुळी चुकीच्या गोष्टीला महत्व देतो. राज ठाकरे म्हणतात की भारतातील जी राज्ये कुटुंब नियोजनावर कसोशीने भर देतात त्यांची लोकसंख्या नियंत्रणात रहाते आणि त्यामुळे अशा प्रगतीशील राज्यांचे लोकसभेतील प्रतिनिधित्व कमी होते या उलट जी राज्ये कुटुंबनियोजनाचा अवलंब करीत नाहीत त्यांची लोकसंख्या बेसुमार वाढते आणि त्यामुळे त्यांचे संसदेतील प्रतिनिधतीत्व वाढते. म्हणजे जों सुज्ञासारखा वागतो तो नुकसानीत जाईल आणि जों अविचारी आहे त्याला लोकशाहीचा जास्त फायदा मिळेल. 

त्यांच्यामते अशी सुज्ञ राज्ये केंद्र सरकारकडे जास्त टॅक्स भरून सुद्धा त्यांना कमी परतावा मिळतो या विरुद्ध जास्त लोकसंख्या असलेल्या राज्यांना जास्त परतावा मिळतो. त्याचबरोबर ही जास्त लोकसंख्या असलेली राज्ये आपली लोकसंख्या नोकरीं धंद्या निमित्त दुसऱ्या राज्यात पाठवतात आणि त्यामुळे त्या राज्यांवर, त्यांचा जास्त आर्थिक बोजा पडतो.

म्हणजे खस्ता एकाने काढायच्या आणि फळ दुसऱ्यांनी खायचे, हा न्याय कुठला? सध्या उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल, मध्य प्रदेश, राजस्थान ही राज्ये लोकसंख्येत आघाडीवर आहेत तर महाराष्ट्र, कर्नाटका, गुजरात, तामिळनाडू ही राज्ये जी. एस. टी. भरण्यात आघाडीवर आहेत. त्यामुळे सीमांकनाचा हे सूत्र चांगले काम करणाऱ्या राज्यांवर अन्यायकारक आहे तर बेजबाबदार राज्यांना फायद्याचे आहे. अगदी जसे की काहीही काम न करता घरात बसून तूप रोटी खाणारा आणि सुखी रोटी खाऊन कष्ट करून घर चालवणाऱ्या दोन बंधूना आई कायम समान न्याय देते त्यामुळे कष्ट करणारा चीड चीड करतो तसेच काहीसे.

आता प्रश्न राहिला महिला सशक्तीकरणाचा. हे विधेयक सादर करताना भाजपा प्रणित सरकारने महिला सशक्ती करणाचा देखावा केला पण चर्चेच्या वेळी मोदी आणि शहानी स्वतःलाच उघडे पाडले आहे. जों पक्ष किंवा सरकार त्यांच्या हातात असून सुद्धा स्वतःच्या पक्षात किंवा सरकारमध्ये महिलांना पुरेसे प्रतिनिधित्व देत नाही, त्याने महिला गोडवे गाणे म्हणजे धूळफेक आहे आणि हे महिलांना हे चांगलेच माहिती झाले आहे.

जर खरोखरचं महिला सशक्तीकरणं लागू करायचे असेल तर सीमांकन आणि महिला सशक्तीकरण यांचा काहीही संबंध नाही. कारण आहे त्या जागांमध्ये सुद्धा महिलांना ३३% आरक्षण लागू करता आले असते. पण महिला आरक्षणाच्या नावाखाली सीमांकनाचा डाव टाकायचा आणि झाले विधेयक मंजूर झाले तर भाजपाचे प्रतिनिधित्व वाढण्याचा स्कोप वाढवायचा आणि जर मंजूर नाही झाले तर विरोधकांवर खापर फोडायचे.

पण हे सर्व करण्यासाठी संसदेत २/३, एवढे संख्याबळ विधेयकाच्या बाजूने असणे आवश्यक आहे आणि ते होणार नाही याचा अंदाज मोदी शहा यांना होता. पण तरी सुद्धा महिला विधेयकासाठी आम्ही प्रयत्न केला पण विरोधकांचे सहकार्य नाही म्हणून डांगोरा पिटायला हे सरकार मोकळे झाले आहे. या वरून सरकार खरोखरचं महिला सशक्ती करणाच्या बाजूने आहे की यांचे खायचे दात आणि दाखवायचे दात यामध्ये फरक आहे ते महिलाच समजतील.

असो पण काही वेळा हरण्यात सुद्धा जीत असते असे म्हणतात. पण तो जुगार असतो!

माधव भोळे 

VERY important Will and Probate

VERY important.

Is registration of the Will Mandetory ?

No, registration of a will is not mandatory under Indian law. A will is legally valid as long as it is properly signed and witnessed by at least two people and a Doctor. However, registration is highly recommended as it adds authenticity, prevents tampering, and simplifies legal procedures for beneficiaries. 

Key Aspects of Will Registration:

Optional but Recommended: While not legally compulsory, a registered will is harder to challenge in court.

Legal Validity: Both registered and unregistered wills are valid if properly executed.

Benefits: A registered will ensures safe custody in government records, preventing loss, theft, or destruction.

Process: To register, the testator visits the Sub-Registrar's Office with two witnesses to officially record the document.

No Mandatory Stamp Duty: No stamp duty is required for registering a will, only nominal registration fees. 

While registration does not guarantee whether a will is legitimate, it provides stronger legal backing in the event of future disputes. 

***:

Is Probate of the Will Mandatory in cities like Mumbai, Madras, Calcutta for Non Muslims and Non Christians? 

NO, after "The Repealing and Amending Act, 2025 ( Act No. 37 of 2025)" which removed 71 outdated laws, one of which was, repealed section 213 of succession act on 16th December 2025 in Loksabha and on 17th December 2025 in Rajya Sabha and gazetted on 20th December 2025 after President's assent, Probate of the Will is NOT mandatory in Mumbai, Madras, Calcutta. 

Voluntary Probate is still available when there are chances and disputes about Will by their legal heirs to avoid future risk . But it is not Mandatory. 

Probate for Muslim and Christian Wills was not Mandatory even before 2025 because they were governed by their own sucession laws. 

***

टिपिकल xxx.

टिपिकल xxx.

काल एका मराठी नाट्यप्रेमीची पोस्ट वाचली. तो कुठल्याशा नाटकाला गेला होता आणि प्रयोगानंतर तो विंगेत जाऊन सचिन खेडेकर यांना भेटला आणि शेक हॅन्ड वगैरे झाले आणि सचिन आपल्या कामाला निघून गेले. त्यांना ते आवडले आणि सचिन बद्दल त्यांचे मत चांगले झाले, त्या बद्दलचीं ती पोस्ट होती. आणि परत खाली एक किस्सा लिहितात, प्रशांत दामले कसा मन मोकळा आहे ते. आता सांगा सचिनबद्दल लिहिताना प्रशांत बद्दल असे लिहिले तर त्याचा काय अर्थ होतो? ह्याला म्हणतात टिपिकल xxx. 

आमच्याकडे ऑफिसमध्ये एक मराठी मुलगी कामाला होती. तिचे वडील एकदा मला भेटायला आले आणि बोलता बोलता म्हणाले, सर तुमच्या ओळखीत कोणती चांगली नोकरीं असेल तर बघा हिच्यासाठी. मी म्हटले मग ही वाईट आहे का? 

एकजण लाखो रुपये खर्च करून पत्नीला स्वितझरलंडला घेऊन गेला. पत्नी म्हणाली मला तर बुवा आमचे काश्मीरच आवडले. आता सांगा त्या पतीला काय वाटले असेल? कुठून झक मारून एवढे पैसे खर्च करून हिला येथे आणले. हाच तो टिपिकल पणा. आम्हा लोकांना बोलण्याची आणि लिहिण्याची पोचच नाही असे मला नेहमी वाटते. 

कित्येक वेळा, ज्या व्यक्तीकडून आपल्याला एखादे काम करुन घ्यायचे आहे त्याच्या तोंडावरच त्याला दोष देऊन मोकळे होतो. ह्याला हजरजबाबी पणा म्हणाल की आपल्याच पायावर धोंडा पाडून घेणे म्हणाल ते तुम्हीच ठरवा. 

माधव भोळे 

लेखन कला

लेखन कला 

अनेक वेळा अनेक मंडळी इंग्रजी किंवा मराठी पत्रव्यवहार करताना अतिशय बोजड किंवा वापरात नसलेले शब्द किंवा वाक:प्रचार वापरतात. कदाचित ते लेखकाच्या भाषेच्या ज्ञानाचा परिचय करून देण्यासाठी सुद्धा असेल, परंतु त्यामुळे असे पत्रव्यवहार वाचताना किंवा आकलन करताना ज्याला उद्देशून हा पत्रव्यवहार होतो त्याच्या मानसिक स्थितीचा विचार करायला हवा. कारण पत्रव्यवहाराचा उद्धेशच मुळी सरळ आणि सोपा व्यवहार करणे, ना की आपल्या भाषेचे ज्ञान दाखवणे. 

त्यामुळे साधे आणि सोपे पत्रव्यवहार कदाचित लेखकाची छाप पाडत नसतील पण ते सुयोग्य व्यवहार घडवून आणण्यासाठी नक्कीच मदत करतील आणि दोन बाजू मधील गैरसमज असल्यास ते कमी करण्यासाठी मदत करतील.

माधव भोळे 

नेहरू आणि डॉ. होमी भाभा

 नेहरू आणि डॉ. होमी भाभा 

अनेकवेळा फेसबुकवर आणि समाजमाध्यमातून नेहरुंच्या कर्तृत्वापेक्षा त्यांच्या खाजगी आणि व्यक्तिगत जीवनावर आधारित टीकेची झोड उठवली जाते पण काही कार्याचे परिणाम दूरगामी असतात तर काही लगेच परिणाम दाखवतात. 

डॉ. होमी भाभा हे एक जगदविख्यात अणू शास्त्रज्ञ् होते तसेच भारताचे पहिले पंतप्रधान नेहरूंचे ते मित्र होते. अशी अनेक विद्वान माणसे नेहरूंनी जोडली होती.

भारत स्वतंत्र झाल्यावर एप्रिल १९४८ मध्ये डॉ. होमी भाभानी एक प्रस्ताव नेहरुंपुढे मांडला. तो म्हणजे ऍटोमॅटिक एनर्जी कमिशनचीं स्थापना. त्यांच्यामते भारताच्या ऊर्जा समस्या आणि दुरगामी प्रगतीसाठी अणूऊर्जा हा एक चांगला उपाय आहे. परंतु त्यासाठी लागणारे युरॅनियम भारताकडे नाही किंवा असले तरी त्याचे साठे अत्यल्प आहेत. त्यापेक्षा भारताकडे थोरियमचा साठा खूप आहे परंतु त्याच्यापासून अणूऊर्जा तयार करायला वेगळी प्रोसेस आहे आणि त्यावर अजून संशोधन होणे आवश्यक आहे. शिवाय एकदा युरानिम वापरले की ते खर्च होऊन जाते ( त्यापासून नवीन ऊर्जा तयार होऊ शकत नाही ) या उलट थोरियमचे खर्च झालेले इंधन परत रिफायन करून परत ऊर्जा तयार करण्यासाठी इंधन म्हणून वापरता येते. त्यामुळे थोरीयम हे अव्याहत चालणारे मटेरियल आहे. पण हे करताना डॉ. भाभानी एक अट नेहरुंपुढे घातली की ऍटोमॅटिक एनर्जी कमिशनचे स्वतंत्र बजेट असेल. त्याचीं मंजुरी संसदेत न होता थेट राष्ट्रपतींकडुन होईल. म्हणजे संशोधनाची गुपिते संसदेच्या सभागृहात चर्चेला येणार नाहीत आणि ती बाहेर जाणार नाहीत. नेहरूंनी ते मान्य केले.

70 वर्षांपूर्वी होमी भाभा यांनी अणुऊर्जेवर आधारित आत्मनिर्भर भारताची कल्पना केली होती. आज ती दृष्टी प्रत्यक्षात येत आहे.

भारताकडे आता एक अणुभट्टी आहे जी केवळ वीजच नाही तर वापरते त्यापेक्षा जास्त इंधन देखील तयार करते. चेन्नई ( तामिळनाडू ) पासून ८० किलोमीटर दक्षिणेला कल्पक्कम येथे, प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर अणुभट्टी खर्च केलेले आण्विक इंधन वापरत आहे आणि एका अनोख्या प्रक्रियेद्वारे त्याचे ताजे इंधनात रूपांतर करत आहे ज्यामुळे आयात केलेल्या युरेनियमवरील अवलंबित्व कमी होते आणि दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षा मजबूत होते.

काल एक विशेष घटना जगाला सांगितली गेली. भारतातील हा प्रकल्प आता खर्च झालेल्या थोरियम पेक्षा जास्त थोरियम तयार करू शकतो. त्याला तांत्रिक भाषेत achiving criticality असे म्हणतात.

भारताकडे थोरियमचा जगातील सर्वात मोठा साठा आहे, जो देशाला शतकानुशतके सामर्थ्य देऊ शकतो. तथापि, थोरियमचा थेट वापर केला जाऊ शकत नाही आणि त्याची क्षमता अनलॉक करण्यासाठी यासारख्या प्रगत अणुभट्ट्यांची आवश्यकता आहे.

युरेनियम, प्लुटोनियम आणि सरतेशेवटी थोरियम-आधारित उर्जेच्या दिशेने प्रगती करत, भारताच्या तीन-टप्प्यांवरील अणुकार्यक्रमात हे यश एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.

असे म्हणतात की जगाकडे १०० ते १५० वर्ष पुरेल इतकाच युरानियम साठा आहे तर भारताकडील थोरीयम साठा निदान ७०० वर्ष पुरेल. त्यामुळे स्वच्छ आणी आत्मनिर्भर ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने भारताने आणखी एक पाऊल उचलले आहे.

जवाहरलाल नेहरू यांनी १७ वर्षात, भारताची उर्जीतावस्था असताना आणि हातात कमी पैसा असताना ( कारण होते ते सर्व इंग्रजानी लुटून नेले होते ) ७५ पेक्षा जास्त रचनात्मक संस्था तयार केल्या ज्याला ते "आधुनिक भारताची मंदिरे ( "The Temples of Modern India".).

त्यातील काही महत्वाच्या संस्थांची यादी खाली दिली आहे.

Science and Technology:

1. Bhabha Atomic Research Centre (BARC) 

2. Department of Atomic Energy (DAE) 

3. Indian Institutes of Technology (IITs) 

4. Indian Institute of Managements (IIMs) 

5. National Institute of Technologys (NITs) 

6. National Institute of Virology, Pune 

7. Indian Space Research Organisation (ISRO)

Healthcare and Medical Education:

8. All India Institute of Medical Sciences (AIIMS) 

9. Jawaharlal Institute of Postgraduate Medical Education and Research (JIPMER)

Public Sector

10. Life Insurance Corporation of India (LIC) 

11. Oil and Natural Gas Corporation (ONGC) 

12. National Institute of Design (NID)

Higher Education and Research:

13. Jawaharlal Nehru University (JNU) 

14. Indian School of Mines 

15. National Library of India 

16. Jawaharlal Nehru Tropical Botanic Garden and Research Institute

Infrastructure:

17. Bhakra-Nangal Dam 

18. Bharat Heavy Electricals Limited (BHEL)

Others :

19. NDA

20. Indian School of Mines

21. Indian Institute of Virology

22. IMA

23. Kendriya Vidyalayas

24. Khadi Gramodyog

25. CSIR

26. National physical laboratory 

27. National Library of India

28. Chandigarh City

29. Indian Oil Corporation

पण दुर्दैव म्हणजे लोकांना नेहरुंचा एडविनाच्या सिगारेटला लाईटरने पेटवण्याचाच फोटो जास्त दाखवला जातो 😰

माधव भोळे 

पतिव्रतेच्या गळ्यात धोंडा वेश्येला मणिहार

पतिव्रतेच्या गळ्यात धोंडा वेश्येला मणिहार

देवेंद्र अजब तुझे सरकार??

काल महाराष्ट्राचे लाडके मुख्यमंत्री श्री देवेंद्र फडणवीस सरकारने एक मोठा निर्णय घेतला. मुंबई आणि मुंबई उपनगरे सोडून बाकी सर्व महाराष्ट्रात १ जानेवारी २०११ पर्यंत सरकारी जागांवर अतिक्रमण करून ५०० वर्ग फूट पर्यंत बांधलेल्या घरांना विनामोबदला अधिकृत करून देणे तसेच ५०० ते १५०० वर्ग फूट पर्यंत बांधकाम असलेल्या घरांना प्रचलित रेडीरेकनरच्या फक्त १० टक्के रक्कम भरून आणि जर घराचा काही भाग व्यापारी कामासाठी वापरत असाल तर रेडीरेकनरच्या फक्त २५% रक्कम भरून ती बांधकामे अधिकृत केली जातील असा निर्णय घेतला. 

महाराष्ट्रातील लाखो गरिबांना हक्काचे घर असावे ह्या शुद्ध हेतूने असा निर्णय घेतला आहे असे म्हटले जाते. या मध्ये कोठेही दांडात्मक कारवाईचा मागमूस नाही. देवाभाऊंना क्लिनचिट भाऊ म्हणतात ते उगीच नाही. 

प्रथम म्हणजे गावोगावी लोकांनी जमिनी विकत घेऊन ग्रामपंचायत, नगरपालिका, महानगर पालिका यांचे सर्व नियम पाळून केलेली सर्व नियमित बांधकामे, त्यासाठी तयार केलेले नकाशे आणि ते मंजूर करण्यासाठी कष्ट घेतलेले ( आणि कधी कधी केलेली लेन देन ) हे सर्व त्रास घेऊन करणारे प्रामाणिक नागरिक मूर्ख आहेत आणि जों सरकारी जागेवर अतिक्रमण करतो, जों घरासाठी कोणत्याही प्रकारचा नकाशा कोणत्याही सरकारी खात्याकडुन मंजूर करून घेत नाही, तो कायदा मोडणारा आणि कायद्याला धाब्यावर बसवणारा नागरिक हा काहीही खर्च न करता सरकारी म्हणजेच जनतेच्या पैशावर अधिकृत मालक होतो, ही नीती कुठली? जर कायद्यासमोर सर्व समान आहेत मग प्रामाणिक माणसांवर अन्याय का? 

बर ह्या जमिनी लिजवर देणार किंवा काय या बद्धल स्पस्टता नाही. कारण एकदा घर अधिकृत झाले म्हणजे त्या खालच्या जमिनी चीं नक्की स्थिती काय? त्याचा मालक कोण? आणि जर मालक सरकार असेल तर त्या मालकीला काही अर्थ आहे का? सरकारी जमीन फुकट किंवा रेडीरेकनर च्या फक्त १० % किंवा २५% मोबदला घेऊन विकण्याचा अधिकार त्यांना कोणी दिला?

१ जानेवारी २०११ ही तारीख मुद्धाम घेतली आहे कारण १ जानेवारी २०२६ रोजी १५ वर्ष पूर्ण झाल्याने त्या घरात राहणारा मालक महाराष्ट्र निवासी ( डोमिसाईल ) होतो. म्हणजे कोणी परप्रांतीय जरी असेल तरी त्याला हाच लाभ मिळणार. 

वा रे देवाभाऊ. एका बाजूला अनधिकृत बांधकामे पाडण्याची भाषा बोलताना दुसऱ्या बाजूला ती अधिकृत करायचा निर्णयसुद्धा घेता. केजरीवालला हसता हसता आपण ही त्याच मार्गांवर जातं आहात. सरकारी मालमत्ता सरकारची राहायला हवी. 

आता लोक म्हणतील की नाहीतरी पंतप्रधान आवास योजनेअंतर्गत त्यांना काहीतरी मिळणारच होते. मग त्यांच्यावर काही दंड लावून तरी नियमित करा म्हणजे न्यायालयीन चाळणीमध्ये तरी सुटाल.

माधव भोळे