जेव्हा हिंदुस्थान आपलेच शास्त्र आणि विज्ञान विसरतो!!.

जेव्हा हिंदुस्थान आपलेच शास्त्र आणि विज्ञान विसरतो!!. जेव्हा युरोपमध्ये फक्त मध होता, तेव्हा भारतात उसाची साखर तयार केली जात होती. 'शुगर' हा शब्द स्वतः संस्कृत आहे आणि त्याचा पहिला ग्रीक अहवाल अलेक्झांडरच्या स्वतःच्या सेनापतीने दिला होता. इ.स.पूर्व ३२६. अलेक्झांडरचे सैन्य सिंधू नदीजवळ पोहोचते. त्याचा सेनापती, निआर्कस, भारतातील विचित्र गोष्टींबद्दल घरी अहवाल देतो. त्यापैकी एकाला ग्रीक भाषेत कोणतेही नाव नाही. तो म्हणतो, हा एक असा बांबूसारखी वनस्पती आहे जो मधमाश्यांच्या मदतीशिवाय मध तयार करतो. भूगोलतज्ज्ञ स्ट्रॅबोने त्याचे शब्द जतन करून ठेवले आहेत. काही शतकांनंतर, प्लिनीने याच गोष्टीचे वर्णन केले आहे: भारतातून येणारा 'सॅकरॉन' (saccharon) नावाचा एक पांढरा पदार्थ, जो बांबूसारख्या वनस्पतीपासून मिळवला जातो आणि दातांखाली धरल्यावर तो तुटतो... रोममध्ये हा पदार्थ इतका दुर्मिळ होता की, तो औषध म्हणून वापरला जात असे. त्या सेनापतीची साखरेशी भेट झाली होती. युरोप आणि जगातील बहुतेक भागांत गोडव्यासाठी मधाचा वापर केला जात असे. भारताने मात्र उसाचा रस काढून तो उकळण्याची आणि त्यापासून स्फटिकयुक्त साखर तयार करण्याची कला आत्मसात केली होती. मौर्यकालीन राज्यव्यवस्थेवरील ग्रंथ 'अर्थशास्त्र'मध्ये साखरेच्या विविध प्रकारांची नोंद आढळते: 'गुड' (गूळ), 'खंड' (साखरेचे खडे) आणि 'शर्करा' (शुद्ध केलेली साखर). आता शब्दांचा मागोवा घ्या. संस्कृत 'शर्करा' म्हणजे खडी, वाळू. स्फटिकांमुळे या शब्दाचे पर्शियन 'शकर', अरबी 'सुक्कर', लॅटिन 'सुकारम', फ्रेंच 'सुकर' आणि इंग्रजी 'शुगर' असे शब्द झाले. संस्कृत 'खंड' याचे पर्शियन 'कंद' झाले आणि नंतर इंग्रजी शब्द 'कँडी' (candy) आला. हे तंत्रज्ञानही त्याच मार्गाने पुढे गेले. सहाव्या शतकात जुंदिशापूर येथील पर्शियन वैद्य शुद्धीकरण शिकले. अरबांनी ऊस इजिप्त, सिसिली आणि स्पेनमध्ये नेला. धर्मयुद्ध करणाऱ्यांनी लेव्हंटमध्ये त्याची चव घेतली. १४९३ मध्ये कोलंबसने ऊस कॅरिबियनमध्ये नेला. आज जगभरात दरवर्षी सुमारे १८ कोटी टन साखरेचे उत्पादन होते. या साखरेच्या प्रत्येक कणाचा उगम प्राचीन भारतीयांपर्यंत जाऊन पोहोचतो—ज्यांनी अलेक्झांडरच्या एका अधिकाऱ्याला थक्क केले होते—आणि 'खडा' किंवा 'कण' (grit) दर्शवणाऱ्या एका संस्कृत शब्दाशीही याचा संबंध जोडला जातो. स्रोत: स्ट्रॅबो, 'जिओग्राफी' १५.१.२० (निआर्कसचा संदर्भ, ३२६–३२५ ख्रिस्तपूर्व) — ज्यात मधमाश्यांशिवाय मध देणाऱ्या बांबूसारखी (reeds) वनस्पतींचा उल्लेख आहे; प्लिनी, 'नॅचरल हिस्टरी' १२.३२ — ज्यात भारतीय 'सॅकरॉन' (saccharon) बद्दल माहिती आहे; कौटिल्य, 'अर्थशास्त्र' २.१५ (गुडा, खंडा, शर्करा); जे. एच. गॅलोवे, 'द शुगर केन इंडस्ट्री' (१९८९). मूळ इंग्रजी चा गुगल मराठी अनुवाद माधव भोळे

नाना - नाना पाटेकर

नाना! आज सकाळी ५.२० वाजता प्रसिद्ध नाट्य सिने कलाकार श्री नाना पाटेकर यांचे ह्रिदयघाताने ( heart attack ) त्यांच्या गोव्यातील घरी निधन झाले. अतिशय खेळकर आणि मस्तीखोर व्यक्तीमत्व. कामात तगडा. त्यांना मी प्रथम पहिले ते आमच्या सुहास वीरकर बरोबर छबीलदास हायस्कूल, दादर येथे. त्यावेळी जीनची पॅन्ट आणि मरून रंगाचा बुश शर्ट घातलेला नाना अविष्कार ह्या अरविंद देशपांडे आणि सुलभा देशपांडे ह्यांच्या प्रायोगिक रंगमंचला वाहिलेल्या संस्थेमध्ये तुघलक ह्या नाटकाची तालीम करताना. त्या वेळी तेथे रोहिणी ओक ( लग्नानंतर हट्टगडी ) आणि जयदेव हट्टगडी, अरविंद आणि सुलभा देशपांडे तसेच त्यांचे नातेवाईक बापू लिमये उपस्थित होते. सुहासचे सर्वांशी चांगले संबंध होते त्यामुळे तालीम झाल्यावर त्याने माझी सर्वांशी भेट घालून दिली. त्या नंतर त्याचे अनेक चित्रपट बघितले पण माझ्यामते सर्वात चांगले काम बघितले ते परिंदा सिनेमातील. ॐ पुरी, अमरेश पुरी, नासिरूद्धीन शहा, नासिरूद्धीन सिद्दीकी सारखेच खूप आधी नाना ने सिद्ध केले की फिल्म इंडस्ट्रिमध्ये नांव कमवायला चेहऱ्या पेक्षा तुमची मेहनत, तुमचे कौशल्य आणि भूमिकेला तद्रूप होण्यासाठी लागणारी एकाग्रता ह्या तीन गोष्टी जास्त महत्वाच्या ठरतात. त्यांच्या आत्म्यास सदगती लाभो हीं प्रार्थना. माधव भोळे

अंबानी आणि चंद्राबाबू नायडू

अंबानी आणि चंद्राबाबू नायडू ( हा काही राजकीय लेख नाही ) काल २ ऑक्टोबरला गांधी जयंतीचे दिवशी, आंध्र प्रदेश मधील अन्नमाया जिल्ह्यातील मदनपल्ले येथे राज्याचे मुख्यमंत्री श्री चंद्रबाबू नायडू यांच्या उपस्थितीमध्ये रिलायन्स इंडस्ट्रिजचे पूर्णकाळ कार्यकारी निर्देशक ( व्होलटाईम एक्सिक्यूटीव डायरेक्टर ) श्री अनंत अंबानी यांच्या हस्ते आंध्र मधील प्रसिद्ध अशा इंडियन स्कुल ऑफ बिझिनेसच्या ( ISB) धर्तीवर, इंडियन स्कुल ऑफ अग्रीकलचर ( ISA) ह्या मॅनेजमेंट कॉलेजची पायाभरणी झाली. सार्वजनिक आणि खाजगी भागीदारी पद्धतीने हे करण्याची मूळ कल्पना असलेल्या चंद्राबाबू नायडू यांनी रिलायन्स इंडस्ट्रिला या कॉलेजमध्ये भागीदार घेतले आहे. शेती क्षेत्रामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), ड्रोनचा वापर, अनेक नवनवीन तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, वापर आणि संशोधन करणे, शेतीविषयक स्टार्टअप्सना प्रोत्साहन देणे आणि मार्गदर्शन करणे, शेतकऱ्यांना अन्नदाता बरोबर ऊर्जादाता बनवणे आणि त्यासाठी बायोएनर्जी, बायोफ्युएल ह्या विषयात काम करणे आणि शेती हा घरगुती उद्योग न समजता त्याचे कॉर्पोरेटप्रमाणे व्यवस्थापन करत त्या कॉलेज मार्फत शेतकरी सीईओ तयार करणे हा ह्या मॅनेजमेंट कॉलेजचा उद्देश आहे. रिलायन्सने त्यांच्या जिओ आभासी वर्गाच्या ( virtual classrooms) साहाय्याने, AI, आणि अग्रीकल्चर ह्या विषयात ज्ञानार्पण करत तरुण शेतकऱ्यांना नफ्याची शेती करण्यासाठी प्रवृत्त करणे हा त्यातील एक भाग आहे. श्री अनंत अंबानीनी अतिशय आत्मविश्वासाने उदघाटनाचे भाषण करतेवेळी व्यासपिठावर अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन, चंद्राबाबू नायडू, उपमुख्यमंत्री पवन कल्याण, चंद्राबाबुंचा मुलगा नारा लोकेश उपस्थित होते. अशा वेळी भाषणात आपल्या नेहमीच्या शैलीमध्ये आपल्या नम्रपणाची झलक दाखवली. एका ठिकाणी अनंत अंबानी म्हणाले "मला आपल्या आंध्रप्रदेशचा मुलगा समजा, आणि आपण सर्वांनी मला मार्गदर्शन करा की मी आणि रिलायन्स इंडस्ट्रिज आंध्रप्रदेशच्या विकासासाठी आणि शेतकऱ्यांच्या प्रगतीसाठी काय करू शकतो?". रिलायन्स इंडस्ट्रिजने आंध्र प्रदेशमध्ये पशुपालन, प्राण्यांचे शेण, शेतीतील चिपाडे, ऑरगॅनिक वेस्ट यांचे साहाय्याने कम्प्रेस्ड बायोगॅस, हरित ऊर्जा ( ग्रीन एनर्जी ) आणि शेतीविषयक सुधारणा या विषयात एकंदर १ लाख कोटी गुंतवणूक करण्याची तयारी दाखवली आहे असे अनंत अंबानी म्हणाले. त्या आधी, त्याच दिवशी आंध्र प्रदेशने त्यांच्या रायलसीमा ह्या दुष्काळग्रस्त भागामध्ये अनंतपूर, अन्नमाया, चित्तूर, कर्नूल, नांद्याल, श्री सत्य साई , तिरुपती, कडाप्पा, प्रकाशम, मार्कांपुराम ह्या जिल्ह्यात एक जागतिक फळबाग केंद्र ( ग्लोबल हॉर्टिकल्चर हब ) स्थापन केले आहे. त्याची पायाभरणी भारताच्या अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांच्या हस्ते झाली. हे केंद्र मुख्यत्वे आंबा, केळी, टोमॅटो, डाळिंब, ड्रॅगन फ्रुट, अवोकडो, वेगवेगळ्या बेरी, आणि स्ट्रॉबेरी ह्या सारख्या फळानच्या उत्पादना पासुन ते विक्री आणि निर्यातीवर भर देण्यासाठी तयार केले आहे. ह्या प्रकल्पाला रायलसीमा रायझिंग असे नांव दिले असून हा प्रकल्प ३ भागात १० जिल्ह्यामध्ये प्रस्थापित होणार आहे. ह्या साठी राज्य सरकार रु ४०,००० कोटी तर खाजगी गुंतवणूकदार रु. ६०,००० कोटी गुंतवणूक करणार आहे. हा उपक्रम १० जिल्हे आणि २०१ क्लस्टर्समध्ये राबविला जाणार असून, २०३० पर्यंत फलोत्पादन क्षेत्राचा विस्तार ८.४१ लाख हेक्टरवरून १४.४१ लाख हेक्टरपर्यंत वाढवणे, उत्पादन दुप्पट करून ते ४३५ लाख टनांपर्यंत नेणे आणि सुमारे ९.६ लाख शेतकऱ्यांना त्याचा लाभ मिळवून देणे ही याची उद्दिष्टे आहेत. आपण कल्पना करू शकत एव्हढे चंद्राबाबू नायडू हे अतिशय दूरदर्शी नेते आहेत. जानेवारी २०१५ मध्ये त्यांनी दावोस, स्वीझरलंड येथे जागतिक आर्थिक मंच ( World Economical forum ) ह्या परिषदेमध्ये पेप्सीको ह्या जागतिक शीतपेय कंपनीच्या सीईओ इंदिरा नुई ह्यांना आंध्र प्रदेश मध्ये पेप्सीकोची शीतपेय फॅक्टरी टाकण्याचा आग्रह केला. त्यानंतर एप्रिल २०१५ मध्ये त्या भारतात आंध्र प्रदेशमध्ये आल्या. त्यावेळी त्यांनी सांगितले की पेप्सीला दरवर्षी २५ कोटी टन एव्हडा आंबागर (पल्प) लागतो परंतु आंध्र प्रदेश जास्तीजास्त ७ कोटी टन एव्हढाच आंबा पल्प देऊ शकते. त्या नंतर पेप्सीने तो सर्व आंबा पल्प खरेदी करण्याची तयारी दर्शवली आणि पेप्सीने श्री सिटी इंडस्ट्रियल पार्क येथे १२०० कोटी रुपये खर्च करून ८६ एकर वर बसवलेला पेप्सीचा पहिला प्लांट उभा केला. त्याचवेळी चंद्राबाबू नायडूनी ३३,००० शेतकऱ्यांना अर्थ सहाय्य करून पुढील ७ वर्षात नवीन झाडें लावून आंबा उत्पादन दुप्पट करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले. या आधी रिलायन्सने कॅम्प्पाकोला हीं बंद पडलेली कंपनी विकत घेऊन बेव्हरेजिस व्यवसायात पदार्पण केले आहे. कदाचित रायलसीमा रायझिंग ह्या ग्लोबल हॉर्टीकल्चर हबचा उपयोग पुढे रिलायन्स इंडस्ट्रिज ज्यूस, ड्रिंक्सस, फूड प्रोसेसिंग इत्यादी उद्योग उभारण्यासाठी नक्कीच करेल यात शंका नाही. निसर्गाच्या जवळ राहण्याच्या अनंत अंबानी यांच्या वेगळ्याच विचारसरणीमूळे रिलायन्स इंडस्ट्रिने आपल्या व्यवसायाचा मोर्चा हरित ऊर्जा आणि शाश्वत निरंतर उत्पादने ( Sustainability) याकडे वळवला आहे. श्री अनंत अंबानीना त्यांच्या वनतारा ह्या वन्यजीव बचाव केंद्र ( wildlife rescue centre) आणि हरित ऊर्जा प्रोजेक्टचा तसेच रिलायन्स इंडस्ट्रिजचा जीवाष्म ऊर्जा ( fossile energy ) वरून हरित ऊर्जेकडे ( सोलार, ग्रीन हाईड्रॉजन इत्यादी ) वळवलेला मोर्चा यातील अनुभव लक्षात घेऊन प्रोफेसर ऑफ प्रॅक्टिस म्हणून न्यू कॅसल विद्यापीठ, युके, मध्ये दिनांक १४ सप्टेंबर २०२६ त्यांची मानद प्रोफेसर म्हणून नियुक्ती केली. न्यू कॅसल विद्यापीठामध्ये ह्या विषयावर एक स्वतंत्र विभाग असून त्या विषयात अभ्यास आणि संशोधन केले जाते. बाकीची राज्ये शेतकऱ्यांच्या भवितव्याचा विचार वेगळ्या पद्धतने करून भारताची शेतकरी केंद्रित अर्थव्यवस्था जिवंत ठेवण्यासाठी प्रयत्न करीत असताना महाराष्ट्र मात्र पर्यावरण घातक प्रकल्पाना पायघड्या घालत आहे हे दुर्दैवी आहे. माधव भोळे

बॉम्बे शेविंग कंपनी

बॉम्बे शेविंग कंपनी तुम्ही ह्या कंपनीचे नांव कदाचित ऐकले असेल. शंतनू देशपांडे नावाच्या एका मराठामोळ्या तरुणाची हीं यशोगाथा आहे. देशपांडे कुटुंब मूळचे इंदूरचे. वडील किरण देशपांडे हे पूर्वी टाटा कन्सलटन्सीतर्फे अमेरिकेत कार्यरत होते. पुढे ते टेक महिंद्रा कंपनीचे मॅनेजिंग डायरेक्टर आणि सीईओ झाले ( १९९६ ते २००१. याच काळात त्यांनी टेक महिंद्राला IPO साठी तयार केले.) शंतनूचा जन्म अमेरिकेतील टेक्सस मध्ये १९८७ साली झाला. पुढे काही वर्षांनी म्हणजे १९९६ साली देशपांडे कुटुंबीय भारतात पुणे येथे परतले. शंतनू पुण्यातील विखे पाटील शाळेत शिकल्यानंतर पुढे त्यांनी नागपूर येथील प्रसिद्ध विश्वेश्वरैया नॅशनल इन्स्टिटयूट ऑफ टेक्नॉलॉजी मधून बी. टेक. आणि पुढे आय आय एम लखनऊ मधून एम.बी. ए. पूर्ण केले. शिक्षण संपल्यानंतर सुरवातीला जून २०११ ते ऑगस्ट २०१५ पर्यंत इतर विद्यार्थ्याप्रमाणे त्यानी मॅकेंझी आणि कंपनी ह्या जगप्रसिद्ध कन्सलटिंग कंपनीमध्ये काम सुरू केले. पण वडिलांप्रमाणे काहीतरी मोठे आणि वेगळे करायचे हे सतत त्यांच्या डोक्यात घोळत होते. त्यांच्या डोक्यात एक कल्पना आली. बाजारात असलेली सौंदर्य प्रसाधने जास्तीतजास्त स्त्रियाना विचारात घेऊन तयार केलेली असतात. पण अलीकडच्या काळात पुरुषांना सुद्धा अशा प्रसाधनांची गरज आहे. त्वचेची निगा राखणारी उत्पादने, हेअर स्टायलिंगची साधने आणि ग्रूमिंग सेवांचे महत्त्व वाढत असल्याने, पुरुष आपले व्यक्तिमत्त्व अधिक आकर्षक बनवण्यासाठी आणि आत्मविश्वास वाढवण्यासाठी नवनवीन मार्ग शोधत आहेत. आपल्या विचारांना मूर्तरूप देण्यासाठी त्यांनी २०१६ साली आपले सहकारी मित्र दिपू पणिकर, रौनक मुनौत आणि रोहित जैस्वाल यांचे बरोबर बॉम्बे शेविंग कंपनी स्थापन केली. त्याचे रजिस्टर्ड नांव Visage लाईन्स पर्सनल केर प्रायव्हेट लिमिटेड. त्यांनी प्रथम २०१६ सालीच एक ६ रेझरचा पॅक असलेले किट २९०० रुपयाला ऑनलाईन विकायला सुरवात केली. परंतु एवढ्या महाग किमतीला कोणी घ्यायला तयार होईना. मग त्यांनी तीच वस्तू कमी किमतीत आणि एक एक करून सुटी विकायला सुरवात केली. त्यांनी प्रस्थापित डिस्ट्रिब्युटर, डीलर, एजंट, विक्रेता हीं साखळी न वापरता इंटरनेट माध्यमातून डायरेक्ट टू कस्टमर ( D2C) हा मार्ग अवलंबला. त्या नंतर हळू हळू आपल्या प्रॉडक्टसची व्याप्ती वाढवली. दाढी करायच्या साधनापासून सुरवात करून मग इलेक्ट्रॉनिक ट्रिमर्स, हेयर रिमूव्हर्स, त्वचा आणि चेहरा प्रसाधने, सुगंधी पर्फुम्स, बॉडी केयर आणि गिफ्ट किट्स इत्यादी उत्पादने बाजारात आणली. या वेळी त्यांनी डीमार्ट, रिलायन्स रिटेल सारखी मोठ मोठाली रिटेल साखळी दुकानें, तसेच blinkit, zomato सारखे क्वीक कॉमर्स कंपन्या यांच्याशी संधान साधले. २०२१ साली त्याने मॅकेंझी मधील नोकरीं सोडली आणि डिजिटल कॉमर्स ह्या विषयासाठी तो मॅकेंझीबरोबर बाह्य सल्लगार म्हणून काम करू लागले. आर्थिक वर्ष २०२६ मध्ये कंपनीच्या वाढीला लक्षणीय गती मिळाली. कंपनीच्या आकडेवारीवर आणि ट्रॅक्सनवर आधारित एका अहवालानुसार, बॉम्बे शेविंग कंपनीची मूळ कंपनी, व्हिसेज लाइन्स पर्सनल केअर प्रायव्हेट लिमिटेडने मार्च २०२६ मध्ये संपलेल्या वर्षासाठी ₹६३५ कोटींचा परिचालन महसूल नोंदवला, जो आर्थिक वर्ष २०२५ मधील ₹२६६ कोटींच्या तुलनेत १३९% ची वार्षिक वाढ दर्शवतो. त्याच वेळी, कंपनीचा निव्वळ तोटा मागील वर्षातील ₹५८ कोटींवरून ८४.५% ने कमी होऊन सुमारे ₹९ कोटींवर आला. सुरवातीला मार्केट आणि प्रॉडक्ट एस्टाब्लिश होई पर्यंत मार्केटिंग खर्च खूप असतो. बार्बर शॉप विथ शंतनू हा त्याचा पॉडकास्ट चॅनल आहे. बॉम्बे शेव्हिंग कंपनीने आता पर्यंत १४ वेळा वेंचर कॅपिटलच्या मार्फत एकंदर ६९.८ मिलीयन डॉलर्स एव्हडा निधी आपल्या कंपनीच्या विस्तार आणि IPO साठी उभारला असून तिचे सध्याचे व्हाल्यूएशन रु. ८२४ कोटी आहे. सिक्सथ सेन्स वेंचर्स (Lead investor), कोलगेट पालमोलिव्ह, फायरसाईड वेंचर्स, रेकीट बेंकिंसर (RB), मलाबार इन्व्हेस्टमेंट्स , पटणी फॅमिली ऑफिस हे त्यांचे काही प्रमुख गुंतवणुकदार आहेत. आक्रमक जाहिरात आणि मार्केटिंग, प्रॉडक्ट नावीन्य, अभ्यासू बिझिनेस मॉडेल, स्ट्राटीजिक विस्तार अशा पैलू मूळे बॉम्बे शेविंग कंपनी जिलेट सारख्या जागतिक दर्जाच्या कंपनीला टक्कर देत आहे. आणि हो, हे सर्व १० वर्षात. जिलेटला भारतात येऊन ४२ वर्ष झाली तर जगात ती १२५ वर्ष काम करीत आहे. माधव भोळे.

वीर येथे पर्यटनासाठी संधी!

वीर येथे पर्यटनासाठी संधी! लवकरच वीर काजूर्ली पूल मान्य होऊन पुढील २ वर्षात म्हणजे २०२९ चे आधी काम पूर्ण होईल अशी आशा करूया. ह्या पुलामूळे गणपतीपुळे, जयगड आणि कोळीसरे येथील पर्यटक, राई भातगाव पुला मार्गे काजूर्ली जुगाई देऊळ करत वीर बंदर आणि देवपाट मार्गे वहाळ येथे जातील. श्री लक्ष्मी मल्लमर्दन मंदिर आणि देवपाट धबधबा ह्यांचे खूप मार्केटिंग झाले आहे. त्यात श्री संदेश पांडुरंग वीरकर यांनी केलेल्या गणपती डेकोरेशन देखव्या मूळे वीर गावाचे पर्यटन विषयक महत्व अजून अधोरेखित झाले आहे. आता श्री लक्ष्मी मल्लमर्दन मंदिर, वीर देवपाट धबधबा, वीर नौकानयन, कातळ शिल्प, इत्यादी गोष्टीना लोक आवर्जून भेट देतील. त्यांच्यासाठी बौद्ध वाडी सपाटी, ब्राह्मणवाडी सहाण, वर जावळे वाडी कातळ येथे टेन्ट व्य्वस्था करणे शक्य होईल का याचा विचार करायला हरकत नाही. सहाणेवर एक राईस प्लेट खानावळ आणि एक कॉफ़ी शॉप किंवा फास्ट फूड कॉर्नर उभारले जाऊ शकते. तसेच ज्यांना शक्य असेल ते आपली घरे दुरुस्त करून रंग रांगोटी करून तेथे होमस्टे चालवतील.. संधी नेहमी आपल्या समोर असते. पण ती ओळखता आली पाहिजे. माधव भोळे

केल्याने होत आहे रे...

केल्याने होत आहे रे... तो ४३ वर्षांचा असा एक माणूस होता ज्याच्याकडे गमावण्यासारखे काहीच उरले नव्हते; त्याची २० लाख युआनची ( चीनचे नाणे युवान, आताचा दर १ युवान म्हणजे १४ रु. ३० पैसे ) फसवणूक झाली होती आणि त्याला नोकरीवरून काढून टाकण्यात आले होते. त्याचे वैवाहिक आयुष्यही मोडकळीस आले होते. अशा परिस्थितीत, त्याने मित्रांकडून २१,००० युआन उसने घेतले आणि शेन्झेन ( चीन मधील एक शहर ) येथील एका जीर्ण अपार्टमेंटमध्ये एक कंपनी सुरू केली. ती कंपनी आता पृथ्वीवरील सर्वात शक्तिशाली दूरसंचार साम्राज्य बनली आहे. ते आहेत हुआवेईचे (Huawei) संस्थापक रेन झेंगफेई. - जन्म: २५ ऑक्टोबर १९४४, झेननिंग काउंटी ( तालुका सारखा विभाग ) गुईझोऊ प्रांत. - डोंगराळ गावातील एका गरीब रहिवासी; आई-वडील ग्रामीण भागातील शिक्षक होते. - सात भावंडांमध्ये सर्वात मोठे. - कुटुंब अत्यंत गरीब असल्याने त्यांची आई प्रत्येकाला मोजून-मापून जेवण देत असे. - वडील विद्यापीठात शिक्षण घेतलेले एक विचारवंत होते. - 'माओच्या सांस्कृतिक क्रांती'च्या काळात त्यांना छळाला सामोरे जावे लागले. - त्यांनी तरुण रेनला एकच गोष्ट सांगितली: 'ज्ञान हीच शक्ती आहे; अभ्यास कर आणि गर्दीच्या मागे जाऊ नकोस.' - त्यांनी चोंगकिंग युनिव्हर्सिटी ऑफ आर्किटेक्चर अँड इंजिनिअरिंगमध्ये शिक्षण घेतले. - संगणक तंत्रज्ञान, स्वयंचलित नियंत्रण प्रणाली (ऑटोमॅटिक कंट्रोल), प्रगत गणित आणि परदेशी भाषांचे स्वतःहून अध्ययन केले. - १९७४ मध्ये बांधकाम अभियंता म्हणून लष्करात रुजू झाले. - 'लियाओ यांग' येथील रासायनिक तंतू (केमिकल फायबर) प्रकल्पावर काम केले. - पदोन्नती मिळवून तांत्रिक उप-रेजिमेंट कमांडरपदापर्यंत मजल मारली. - १९७८ मध्ये बीजिंग येथील राष्ट्रीय विज्ञान परिषदेत सहभाग घेतला. - १९८२ मध्ये चिनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या १२ व्या राष्ट्रीय अधिवेशनासाठी प्रतिनिधी म्हणून निवड झाली. - १९८३ मध्ये सैन्यातील त्यांची भूमिका संपली आणि त्यांना सेवेतून मुक्त करण्यात आले. - पत्नीसोबत राहण्यासाठी ते शेन्झेनला गेले. - तिथे एका उपकंपनीमध्ये त्यांची 'डेप्युटी मॅनेजर' म्हणून नियुक्ती झाली. - त्यांना व्यवसायाचा कोणताही अनुभव नव्हता; ते एक सैनिक आणि अभियंता होते. - कंपनीसाठी काम करत असताना त्यांची फसवणूक झाली. - एका लबाड व्यापारी कंपनीने २० लाख युआन घेऊन पोबारा केला. - त्या काळी ही एक प्रचंड मोठी रक्कम होती. - ती रक्कम परत मिळवण्यासाठी त्यांनी वर्षभर प्रयत्न केले आणि अखेरीस त्यातील बहुतांश रक्कम वसूल केली. - तरीही कंपनीने त्याला कामावरून काढून टाकले. - त्याच्या पत्नीने त्याला घटस्फोट दिला. - वय ४३ वर्षे, बेरोजगार; आई-वडील आणि भावंडांसोबत एका अरुंद घरात वास्तव्य. - त्या कुटुंबाला बाजारातून केवळ मेलेले मासे आणि कोळंबी विकत घेणेच परवडत असे. - १९८७: २१,००० युआन उसने घेऊन 'हुवावे'ची (Huawei) स्थापना केली. - या नावाचा अर्थ 'चीनमध्ये क्षमता आहे' असा होता. - तीन कर्मचारी; हाँगकाँगवरून टेलीकॉम स्विचेस (switches) आयात करून त्यांची पुनर्विक्री करण्यापासून सुरुवात केली. - त्यांना केवळ मध्यस्थ राहायचे नव्हते. त्यांना स्वतःचे तंत्रज्ञान विकसित करायचे होते. - १९८९: हुवावेचे स्वतःचे स्विच विकसित करण्यास सुरुवात केली. - १९९०: हुवावेने उत्पादित केलेले पहिले स्विच प्रमाणीकरण ( Certification ) प्रक्रियेत यशस्वी ठरले. - चीनमधील प्रमुख शहरांवर वर्चस्व मिळवण्यासाठी परदेशी दिग्गज कंपन्यांमध्ये स्पर्धा सुरू होती. - रेन यांनी 'हुवावे'ला ग्रामीण भागाकडे वळवले आणि अशा बाजारपेठांवर लक्ष केंद्रित केले ज्यांकडे आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनी दुर्लक्ष केले होते. - ही रणनीती यशस्वी ठरली. - १९९७ मध्ये त्यांनी अमेरिकेला भेट दिली आणि 'बेल लॅब्स' (Bell Labs) व 'आयबीएम' (IBM) ला प्रत्यक्ष पाहिले. - खऱ्या अर्थाने आधुनिक उद्योग कसा असतो, हे त्यांनी पाहिले. - परत आल्यावर, 'आयबीएम'च्या सल्लागारांची सेवा घेण्यासाठी त्यांनी प्रचंड मोठी रक्कम खर्च केली. - त्यांनी आपल्या व्यवस्थापकांना अत्यंत कठोर आदेश दिला: पुढील पाच वर्षे सल्लागार सांगतील तंतोतंत तसेच करायचे. कोणतेही बदल नाहीत; - पाच वर्षांनंतर तुम्ही परिस्थितीशी जुळवून घेऊ शकता, तर दहा वर्षांनंतर पुनर्रचना करू शकता. - व्यवस्थापन तत्त्वज्ञान: ग्राहक सर्वात महत्त्वाचा, तर बॉसचा क्रमांक सर्वात शेवटी. - ग्राहकाभिमुख राहा आणि वरिष्ठांकडे पाठ फिरवा. - अशी प्रणाली विकसित केली जिथे 'हुवावे' (Huawei) कोणत्याही एका व्यक्तीवर अवलंबून नाही – अगदी स्वतः त्या व्यक्तीवरही नाही. - 'हुवावे' (Huawei) मधील १ टक्क्यापेक्षा कमी हिस्सा त्यांच्या मालकीचा आहे. - उर्वरित हिस्सा कर्मचाऱ्यांकडे 'व्हर्च्युअल शेअर सिस्टीम'द्वारे (आभासी समभाग प्रणाली) आहे. - त्यांनी याला 'सर्वांची भागीदारी' असे संबोधले. - त्यांची निस्वार्थी वृत्ती हे 'हुवावे'च्या यशामागचे एक कारण होते. - ते त्यांच्या स्पष्टवक्तेपणासाठी ओळखले जातात. - त्यांनी कर्मचाऱ्यांना सांगितले होते की, सर्वात मोठी समस्या म्हणजे खूप जास्त पैसा असणे आणि तो कसा खर्च करावा हे न समजणे. - २००९ मध्ये, हुआवेईने 'फॉर्च्युन ग्लोबल ५००' (Fortune Global 500) यादीत स्थान मिळवले. - २०१८ मध्ये, कंपनीचे उत्पन्न १०७ अब्ज डॉलर्सवर पोहोचले आणि १७० देशांमध्ये तिचे ग्राहक होते. - त्यानंतर जग तिच्या विरोधात गेले. - २०१८ मध्ये, अमेरिकेच्या विनंतीवरून त्यांची कन्या मेंग वानझोऊ हिला कॅनडामध्ये अटक करण्यात आली. - तिला जवळपास तीन वर्षे 'हाऊस अरेस्ट'मध्ये (घरामध्येच नजरकैदेत) ठेवण्यात आले. - २०१९ मध्ये, अमेरिकेने हुआवेईचा समावेश 'एन्टिटी लिस्ट'मध्ये (Entity List) केला आणि अमेरिकन चिप्स व सॉफ्टवेअरचा पुरवठा बंद केला. - रेनने माघार घेतली नाही, उलट त्यांनी आपली गती वाढवली. - हुआवेईने स्वतःचे चिप्स, स्वतःची ऑपरेटिंग सिस्टिम आणि स्वतःची इकोसिस्टिम विकसित केली. - ती कंपनी टिकून राहिली. - २०२५ मध्ये, वयाच्या ८१ व्या वर्षी, त्यांनी शांघायमध्ये 'कॉम्पिटिटिव्ह प्रोग्रामिंग'मधील (स्पर्धात्मक प्रोग्रामिंग) अव्वल दर्जाच्या विद्यार्थ्यांशी संवाद साधला. - त्यांनी एआय (AI), शिक्षण आणि भविष्य या विषयांवर १४,००० शब्दांत आपले विचार मांडले. - चीन आणि अमेरिका हे देश वेगवेगळ्या मार्गांवरून वाटचाल करत असल्याचे त्यांनी सांगितले. - अमेरिका सर्वोच्च शिखरे सर करण्याचा प्रयत्न करत आहे, तर चीन व्यावहारिक समस्या सोडवण्यावर भर देत आहे. - जर तुम्ही उंच ध्येय गाठू शकत असाल, तर खालच्या पातळीवर समाधान मानू नका. - ते आजही कामावर जातात आणि फारशा मुलाखती देत नाहीत. - आजही ते कोणत्याही लवाजम्याशिवाय प्रवास करतात. गुइझोऊमधील एका डोंगराळ गावातील शिक्षकाचा मुलगा. आपली सर्व बचत गमावली, नोकरीवरून काढून टाकले गेले, घटस्फोट झाला आणि वयाच्या ४३ व्या वर्षी ते पूर्णपणे कंगाल झाले होते; तरीही २१,००० युआनचे कर्ज काढून त्यांनी अशी कंपनी उभारली जी आज मानवजातीतील एक-तृतीयांश लोकांना एकमेकांशी जोडते. त्यांनी पैशाने सुरुवात केली नाही, ओळखी-शिफारशींनीही सुरुवात केली नाही; त्यांनी सुरुवात केली ती ज्ञान, शिस्त आणि हार न मानण्याच्या जिद्दीच्या जोरावर. त्यांचे नाव रेन झेंगफेई (Ren Zhengfei) आहे आणि ते ८१ वर्षांचे आहेत. ते अजूनही नवनवीन गोष्टी घडवत आहेत. मूळ इंग्रजी लेख आपल्यासाठी गुगल भाषांतरित माधव भोळे

जगन्नाथ पुरी जवळील कोनार्क / कोणार्क यात्रा

जगन्नाथ पुरी जवळील कोनार्क / कोणार्क यात्रा दुसऱ्या दिवशी आम्ही ओरिसा मधील जगन्नाथपुरी पासून ३५ किलोमीटर दूर असलेले, १९८४ साली युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ घोषित झालेले प्राचीन असे कोणार्क सूर्य मंदिर बघायला गेलो. हे सूर्य मंदिर पूर्व गंगा साम्राज्याचा राजा लांगुला नरसिंहदेव-१ याने इ.स. १२३८ मध्ये १२०० कामगारांच्या साहाय्याने १२ वर्षात म्हणजे १२५० मध्ये पूर्ण केले. हे मंदिर सूर्यदेवांना समर्पित केले गेले आहे. मंदिर मूलतहा: पिवळ्या तपकिरी खोंडालाईट दगडापासुन बनवले गेले आहे. संपूर्ण मंदिराची रचना पूर्व पश्चिम अक्षानंवर बसवली असून सूर्याचे पहिले किरण थेट गर्भगृहात जाते. ह्या जागेला कोणार्क सूर्य मंदिर असे म्हणतात कारण संस्कृत मध्ये कोन म्हणजे कोपऱ्यातील आणि अर्क म्हणजे सूर्यदेवाचे किरण किंवा सूर्य देव. हे देऊळ भारताच्या दक्षिण पूर्व भागात आहे म्हणून ते कोन म्हणतात. मूळ २२७ फूट उंच असलेल्या ह्या सूर्यरथ रुपी आकाराच्या वास्तूची आताची इमारत फक्त १०० फूट उंच एव्हडीच आहे. यातील काही भाग १५०८ मध्ये कालिंगवर स्वारी ( ह्या प्रदेशाला पूर्वी कलिंग साम्राज्य म्हणत ) करणाऱ्या मूर्तीभंजक मुसलमान आक्रमक सुलतान सुलेमान करानी ( काळा पहाड ) याने केलेल्या विध्वन्सक आक्रमणामूळे झाली असे इतिहासकार मानतात. तर काही भाग भूकंपाचे हादरे, तकलादु अस्थिर पाया, तसेच त्या विभागातील खाऱ्या हवेमुळे दगड ठिसूळ होऊन ते कोसळले असावेत असा निष्कर्ष आहे. ह्या मंदिराचा आकार सूर्यरथासारखा असून, अरुण नावाचा सारथी आपल्या दोन पत्नी उषा आणि निशा ह्यांना घेऊन तो रथ चालवत आहे. ह्या दोन्ही पत्नी हातात धनुष्यबाण घेऊन अंधःकाराला तिर मारत आपल्या रथाला उजेडाकडे नेत आहेत अशी ती मूळ कल्पना आहे. त्या रथाच्या डाव्या बाजूला रथाची १२ चाके / चक्रे आणि उजव्या बाजूला रथाची १२ चाके / चक्रे असून ती वर्षाच्या १२ महिन्यातील शुक्ल पक्ष आणि कृष्ण पक्ष दर्शवितात. ७ घोडे हा रथ चालवत असून रथाच्या डाव्या बाजूला ४ आणि उजव्या बाजूला ३ घोडे आहेत. सध्या यातील एकच घोडा सुस्थितीत आहे. ह्या असमतोल रचनेमूळे तो रथ कायम वर्तुळाकार फिरेल अशी कल्पना. प्रत्येक चक्र ९ फूट ९ इंच व्यसाचे असून त्यावर नक्षी काम केलेले ८ आऱ्या ( स्पोक्स ) असून त्यामधील कोन परत आणखी ८ आऱ्यानी विभागले आहेत. प्रत्येक दोन मुख्य आरी मधील भूमितीय कोन एका प्रहराला दर्शवतो. एक प्रहर म्हणजे ३ तास. ८ प्रहर म्हणजे २४ तास. हीं चाके एक प्रकारचे सूर्य घड्याळ तबकडी असून जर चाकाच्या अक्षाजवळ आडवी काठीधरली तर तिची सावली जेथे पडेल त्यानुसार वेळ दर्शवते. देऊळ मुख्यत्वे दोन भागात विभागले गेले आहे. सुरवातीला जगमोहन भाग ज्याला आपण सभामंडप म्हणतो जेथे बसुन भक्तगण मुख्य देवतेची आराधना करू शकतात आणि दुसरे गर्भगृह किंवा गाभारा ज्या मध्ये मुख्य देवता असते. हा गाभारा सुमारे २२७ फूट उंच होता. अशी अख्यायिका आहे की ह्या गाभाऱ्यातील मूर्ती अष्टधातूची होती आणि ती हवेत तरंगती होती. ती तरंगण्याचे मुख्य कारण म्हणजे गाभाऱ्याच्या माथ्यावर एक ५२ टन वजनाचा मोठा दगड होता ज्यामध्ये लोहचुंबकीय गुणधर्म होते. ह्याच कारणामूळे त्या भागात युरोपीयन लोखंडी जाहजे आली की ती जोरात खेचली जाऊन कोठेतरी आपटली जायची. म्हणून युरोपिय खलाशी त्याला ब्लॅक पॅगोडा म्हणत. ब्लॅक म्हणजे ब्लॅक मॅजिक किंवा भुताटकी म्हणत. अशी अख्यायिका सांगितली जाते की राजाने त्या १२०० कारागिराना हे मंदिर १२ वर्षाच्या मुदतीत पूर्ण करण्यास सांगितले होते. १२ वर्षाची मुदत पूर्ण व्हायला फक्त एक / दोन रात्र बाकी होती. अजून गाभाऱ्यावरील ५२ टनी दगड २२७ फूट उंचीवर नेऊन बसवायचा बाकी होता. तो तसा बसवला गेला नाही तर १२०० कामगारांना फाशी दिली जाणार होती. मुख्य वास्तूशास्त्रज्ञ् बिशु महाराणा हे सर्व काम बघत होता. त्याचा १२ वर्षाचा मुलगा धर्मपद त्याला भेटायला आला होता. त्याने बघितले की आपले वडील फार चिंतेत आहेत. त्याने त्याचे कारण विचारले. वडिलांनी कारण सांगितल्यावर धर्मपदने डोके चालवले आणि तो ५२ टनी दगड वर रातोरात नेण्यासाठी काहीतरी युक्ती सुचवली आणि त्यामुळे दुसऱ्यादिवशी सकाळी काम पूर्ण झाले. जे काम १२०० कारागिराना जमले नाही ते एका १२ वर्षाच्या मुलाने अगदी कमी वेळात करून दाखवले, हीं बातमी सर्वत्र पसरून आपली नाचक्की होऊ नये यासाठी त्या कामगारांनी बिशू महाराणाला जबरदस्ती केली की तु तुझ्या मुलाला मारून टाक नाहीतर आमची इज्जत जाईल. वडिलांनी ह्या गोष्टीला स्पष्ट नकार दिला. त्या नंतर १२०० कारागीरांची आणि आपल्या वडिलांची अब्रू वाचवण्यासाठी धर्मपदने ३ किलोमीटर दूर असलेल्या चंद्रभागा समुद्र किनाऱ्यावर भर समुद्रात उडी मारून जीव दिला. संपूर्ण देऊळ हे त्या वेळच्या समाज चालीरीती, शृंगारिक शिल्पे आणि पौराणिक कथा दाखवणाऱ्या दगडी भिंती चित्रा( म्युरलस )ने भरले आहे. मंदिराच्या सुरवातीला एक नाट्य मंडप होता त्यातील काही भाग अजून शिल्लक आहे. त्यावर नाट्य, नृत्य आणि संगीता संबंधी चित्रे कोरली आहेत. वरील मंदिरा पैकी मूळ गाभाऱ्याचे शिखर कोसळले असून त्यातील मुख्य मूर्ती आणि तो ५२ टन वजन असलेला दगड गायब आहे. अनेक शिल्प ब्रिटिशांनी आपल्या म्युझियम मध्ये नेऊन ठेवली आहेत. मंदिरा समोरील सूर्य स्तंभ, पुरी येथील जगन्नाथ मंदिरात हलवला गेला आहे. आक्रमकांकडुन खूप लुटालूट आणि तोडफोड झाली आहे. शिवाय ७७५ वर्षात पर्यावरण आणि खाऱ्या हवेतील वातावरणाचा परिणाम सुद्धा झाला आहे. असे हीं सांगितले जाते की कृष्णाचा मुलगा सांब ह्याला महारोग झाला होता. त्याने १२ वर्ष तपश्चऱ्या केल्यानंतर त्याने ह्याच ठिकाणी मूळ सूर्य मंदिर बांधले होते. त्या नंतर ९ व्या शतकात ह्याच ठिकाणी सूर्य उपासक सोमवंशी राज्यांनी येथे एक सूर्य मंदिर बांधले होते. आताचे मंदिर हे त्याची सुधारलेली मोठी आवृत्ती आहे. कोणार्क सूर्यमंदिराची सविस्तर वास्तुशिल्प रचना, नियोजनाचे दस्तऐवज आणि बांधकामाचा इतिहास हे, हिशोब आणि व्यवस्थापन माहिती, १९६० च्या दशकातील सर्वेक्षणादरम्यान कोणार्क परिसरातील गावांमध्ये सापडलेल्या प्राचीन ताडपत्रांवरील हस्तलिखितांमध्ये जतन केलेले आढळले. ह्या सूर्य मंदिराबद्धल अधिक आणि सचित्र माहिती देण्यासाठी इंडियन ऑइल फाउंडेशन तर्फे एक विशेष दालन उभारले गेले आहे. शिवाय तेथे लाईट आणि साउंड शॊ सुद्धा आहे. संपुर्ण परिसर आर्किओलोजीकल सर्व्हे ऑफ इंडिया ह्या भारत सरकारच्या सांस्कृतिक मंत्रालयाच्या विभागाच्या अख्त्यारीत आणि निगराणी खाली आहे. माधव भोळे.

ब्राह्मण समाज, एक पंचिंग बॅग

ब्राह्मण समाज, एक पंचिंग बॅग काल आय. आय. टी. मुंबई मधील विद्यार्थ्याला कॉपी करताना पकडले आणि त्यामुळे मानसिक तणावा मूळे त्याने आत्महत्या केली आणि आज लगेच समाज माध्यमातून चर्चा सुरू झाली की जातीयवादी शक्ती मूळे त्या विध्यार्थ्याने आत्महत्या केली. झालेली गोष्ट अत्यंत दुर्दैवी असून त्या विद्यार्थ्यांच्या आत्म्यास सद्गती लाभो हीं ईश्वरचरणी प्रार्थना. त्याच्या कुटुंबियांच्या दुःखात आम्ही सर्व सहभागी आहोत. एक ऍडवोकेट म्हणतात २० वर्षात २३ आय आय टी मध्ये १६० विद्यार्थ्यांनी जातीयवादी छळ सहन न झाल्यामुळे आत्महत्या केली. या आत्महत्या नसून या हत्या ब्राह्मणवादी शिक्षण व्यवस्थेमुळेच झाल्या आहेत. आता ब्राह्मणवादी शिक्षण व्यवस्था म्हणायला आय आय टी मध्ये वैदिक किंवा सनातनी शिक्षण तर दिले जात नाही. ना ते संस्कृत मध्ये शिकवले जात. ते तर इंग्रजी मध्ये आणि सायन्स आणि टेक्नॉलॉजी आणि आता ह्युमानुलीटीज आणि मॅनेजमेंट मध्ये शिकवले जाते. येथे कोठे ब्राह्मणवाद किंवा मनुस्मृती आडवी येते? मुद्धा असा की २३ आय आय टी मध्ये एका वर्षाला १८००० विध्यार्थ्यामध्ये २०% राखीव जागा जातीनिहाय असतात. म्हणजेच दरवर्षी सुमारे ३६००. जरी हिशेबसाठी आपण वर्षाला ३००० x २० वर्ष = ६०,००० जातीनिहाय जागां पैकी फक्त त्यांच्याच आकडेवारी नुसार १६० विध्यार्थ्यानी आत्महत्या केली. अर्थात आत्महत्या करणे दुर्दैवी आहे, परंतु ५९,८४० विद्यार्थ्यांनी तर आत्महत्या केली नाही. मग त्याना नाही ब्राह्मणवादाची अडचण आली? उगाच काहीतरी मुद्धे काढून ब्राह्मणांना दोष द्यायचा. ब्राह्मण समाज हा एक पंचिंग बॅग झाली आहे. कुठे काही बिघडले, की यांना ब्राह्मण आडवे येतात. आज देश स्वतंत्र होऊन ७९ वर्ष झाली तरी ३% ब्राह्मण ९७% इतर समाजाला गुलामगिरीत कसा ठेवू शकतो हे जगातील ९ वे आश्चर्य म्हणावे लागेल. अहो आय आय टी मध्ये असलेले सर्व प्राध्यापक काही ब्राह्मण नसतात. तेथे पण शिक्षण तसेच प्रशासनामध्ये राखीव जागा असतात ज्या जातीनिहाय असतात. सर्व ठिकाणी राजकारण करून देशाचा सत्यानाश करू नका. निदान उच्च शिक्षण संस्थामध्ये, मेरिट ला महत्व ध्या मग तो कोणत्याची समाजाचा असो. माधव भोळे

तरकट विद्यानंद बापट!

तरकट विद्यानंद बापट! गेले काही दिवस विद्यानंद बापट नावाचे गारुड सोशल मीडिया आणि TV channels मध्ये गाजत आहे. बापट यांच्या DJ बंदीला माझा पूर्ण पाठिंबा आहे परंत नास्तिक म्हणून गाजत असलेली त्यांची वक्तव्ये मुळातच अपरिपक्व ज्ञानामूळे आहेत असे मी मानतो. नास्तिक माणूस ईश्वराचे अस्तित्वच नाकारत असतो तर श्रद्धाळु किंवा आस्तिक हा कोणत्या तरी शक्तीला सगुण रूपात मानून त्याची पूजा अर्चा करतो आणि त्याद्वारे ईश्वरकृपा प्राप्त करण्याचा प्रयत्न करीत असतो. नास्तिकांना ईश्वर अस्तित्वात नाही हे सिद्ध करायला अनेक तर्क आणि दाखले द्यायला लागतात पण श्रद्धाळू व्यक्तीला ईश्वर अस्तित्वात आहे हे सिद्ध करायची गरजच पडत नाही. कारण तो आहे आणि त्याचा माझ्या आयुष्यात एक विशिष्ट स्थान आहे हीं श्रद्धा आणि विश्वासच त्याला जीवनकार्य पुढे न्यायला मदत करते. ईश्वराचे अस्तित्व नाकारणे म्हणजे संपूर्ण चराचरामध्ये असलेल्या त्याच्या प्रकटीकरणाशी प्रतरणा करणे. महात्मे सांगतात. अहं ब्रह्मास्मि. माझ्यात ब्रह्म आहे. आपल्या शरीराचा प्रत्येक भाग असा बनला आहे की तो दुसरा कोणीही तयार करू शकत नाही. ज्या नास्तिकते बद्दल बापट सांगतात त्यासाठी कोणत्या परकीय लेखकाची ऊदाहरणे ते देतात याचा आपण विचार केला तर कोणते तरी पुस्तक त्यांनी कधीतरी वाचलेले असते त्यातील योग्य संदर्भ ते जेव्हा देतात ते त्यांच्या स्मरणातून बुद्धी तर्क ताडून त्यांच्या स्वरयंत्रा मार्गे व्याकरण शुद्ध भाषेत उदघृत होतात आणि त्याचबरोबर त्या वेळी त्यांचे चेहऱ्यावरचे हावभाव सुद्धा बदलतात. म्हणजे विचार, व्याकरण शुद्ध वाक्य यांचा समतोल सांभाळून हे कार्य त्यांच्याकडून करवून घेणारी हीं शक्ती कोणती? ते ज्यावेळी बाहेर बघतात त्यावेळी बाहेरच्या दृश्याची प्रतिमा त्यांच्या बुभूळामार्फत त्यांच्या मज्जा पटलावर पडते आणि त्या मज्जा पटलावर असलेल्या लाखो बिंदू मध्ये असलेल्या नसामार्फत ती मेंदूमध्ये पोचते, तो मेंदू त्या प्रतिमेचे विश्लेषण करतो आणि त्या प्रतिमेचा संदर्भ लावून एखादी गोष्ट किंवा इतिहास त्यांच्या स्मरणात येतो आणि तो त्यांच्या मनात काही भावना निर्माण करतो. मजा म्हणजे चालू प्रसंगमध्ये मेंदू अशा कमीतकमी १५ ते जास्तीतजास्त २०० प्रतिमा एका सेकंदात मेंदू पर्यंत पोचवून त्याचे विश्लेषण करू शकतो. हृदय शरीरातील अशुद्ध रक्त घेऊन फुपुसे, किडनी आणि लिव्हर मार्फत शुद्ध केलेले रक्त अहो रात्र पंप करीत सर्व शरीराच्या नसानसा मार्फत अत्यंत छोट्या अशा पेशीना पुरवत असते. आपल्या शरीरातील अशी कित्येक कार्य आपापली कार्यें सर्व बिनबोभाट अहो रात्र आणि कित्येक वर्ष करत असतात आणि त्यासाठी लागणारी ऊर्जा काय तर २ वेळचे जेवण. एवढ्या सर्व गोष्टी एकाच शरीरात होत असतात आणि विशेष म्हणजे ज्यावेळी एखाद्या बाळाचा जन्म होतो तेव्हा सुमारे ३.५ ते ४ किलो वजन असलेल्या त्या बाळामध्ये सुद्धा ह्या यंत्रणा ७० ते ८५ टक्के विकसित झालेल्या असतात आणि जसजसे ते बाळ मोठा होत जातो तसा ह्या सर्व यंत्रणाचा आणखी विकास होतो. आता तुम्ही म्हणाल की हे सर्व आता AI सुद्धा करते. होय आता तरी AI काही प्रमाणात करते पण त्याला जेव्हडे शिकवले आहे तेव्हडेच AI चांगले करू शकतो परंतु असे अनेक विषय आहेत की जेथे प्रतिभा शक्ती, नवनिर्मिती आणि संशोधन ह्या विषयामध्ये AI अजून पूर्ण यशस्वी होऊ शकला नाही कारण जे आढ्यात नसेल तर पोहोऱ्यात कुठून येणार? AI साठी प्रचंड प्रमाणात बाह्य ऊर्जा लागते आणि त्यासाठी तसेच डेटा सेंटर चालवण्यासाठी लागणारी ऊर्जा आणि पाणी आणि त्याचे पर्यावरण दुष्परिणाम याचे प्रमाण प्रचंड आहे. या उलट माणसाला हे सर्व करायला कमीकमी ऊर्जा लागते. हे सर्व तयार करणारी आणि नियंत्रण करणारी व्यवस्था म्हणजेच ईश्वर मानला गेला आहे. हीं व्यवस्था निर्गुण आहे परंतु मानवाने सामान्यजनाचा अकालनासाठी त्याला सगुण रूपात आणले आहे. अर्थात यातील अनेक यंत्रणा इतर प्राणी मात्रात आणि चराचरातील श्रुष्टी मध्ये सुद्धा वेगवेगळ्या पद्धतीने विकसित झालेल्या आहेत परंतु त्या ईश्वराला समजण्याची आणि त्याचे आभार मानण्याची बुद्धी ईश्वराने मानवाला दिली आहे तशी ती इतर प्राणीमात्रा मध्ये आहे की नाही याचा अजून तरी शोध लागला नाही. त्यामुळे तुम्ही नास्तिक असणे हा तुमच्या व्यक्तिगत प्रश्न आहे परंतु दुसऱ्यांनी आस्तिक असू नये हे सांगण्याचा कोणताही अधिकार नाही. मी तर म्हणतो ईश्वर नाही हे समजण्यासाठी त्याना बाहेरच्या जगात डोकावे लागले पण ईश्वर आहे हे समजण्यासाठी त्यांनी आपल्या शरीरात जरी डोकावून बघितले असते तरी तो त्याना समजला असता. माधव भोळे

ईश्वर आणि विधिलिखित

ईश्वर आणि विधिलिखित फेसबुकवर गणेश सुवर्णा तुकाराम ह्या व्यक्तीचा लेख वाचला. तो लिहीत होता तो देवधर्म मानत नाही, तो कोणत्याही दिवशी आणि कोणत्याही वेळी मांसाहार करतो इत्यादी स्वतःची फुशारकी मारत होता आणि त्यासाठी कारणमिमांसा करताना त्याने आपल्या जीवनातील काही कटू प्रसंग दिले होते. त्याला मी दिलेले उत्तर. उत्तर : ईश्वर आणि विधिलिखित ह्या दोन गोष्टी ज्याला समजल्या तो असे कधीच लिहिणार नाही. ईश्वर जग्गनियंता आहे. आईन्स्टाइन म्हणतो मी देवाला मानत नाही परंतु तो म्हणतो की अशी एक शक्ती आहे जीं जगाचे नियंत्रण करते. त्यालाच सामान्य लोक ईश्वर म्हणतात. देवाची उपासना म्हणजेच ईश्वराचे आभार मानण्याची प्रक्रिया. मटण चिकन खाऊन ना तुम्ही बाटत ना ईश्वर बाटत . तुम्ही आपल्याजागी तो आपल्या जागी बरोबर. ज्याचा जसा आहार तसा त्याचा नैवध्य हीं संकल्पना हिंदू धर्माला मान्य आहे. बंगाली लोक मासे शाकाहारी मानतात. ज्या एकविरा देवीला ब्राह्मण शाकाहारी नैवेद्य दाखवतात त्याच एकविरा देवीला कोळी बोकड कापून मांसाहारी निवेद्य दाखवतात. ईश्वर कोणावरही रागवत नाही. जर एखादा देव कोपत असेल तर लोक त्याला पूजणार नाहीत. सर्व धर्मात ईश्वर हीं माणसाने सदाचारी वागण्यासाठी तयार केलेली एक संकल्पना आहे. आपल्या पूर्वजांनीं तो एक आदर्श मानवजाती समोर ठेवला आहे. आपण जीवनातील कटू प्रसंगासाठी देवाला दोषी धरता पण चांगल्या प्रसंगासाठी त्याचे आभार मानता का? की चांगले ते माझ्या कर्तृत्वामुळे आणि वाईट ते ईश्वर कोपामूळे असा आतबटयाचा व्यवहार ईश्वराशी करता? आता विधिलिखित म्हणाल तर ते अटळ आहे. ना ते कृष्णाला चुकले ना रामाला. सावरकर देवांना मानत नव्हते आणि गांधीजी ईश्वर अल्ला एक आहे म्हणून मानत होते तरी सावरकरांना जन्म ठेप झाली त्यातून ते सुटले आणि ८२ वर्ष जगले आणि गांधीजींची ७८ व्या वर्षी हत्या झाली. विधिलिखित कोणीहीं टाळू शकत नाही. ईश्वराला एव्हड्याचसाठी पुजायला हवे की ८४ लक्ष योनीमधून सर्वोत्तम प्रगत असलेला मानवी जन्म आपल्याला मिळाला म्हणून. आणि या साठी आपण जेथपर्यंत जिवंत आहोत तेथपर्यंत आपण त्याचे ऋणी आहोत हे मानायला हरकत नाही. आता कोणी कृतघ्न असतील तर ती त्यांची मर्जी. बाकी सर्व लोक आपापल्या सोयीनुसार लालबागच्या राजा पासून शिर्डीचे साईबाबा आणि तिरुपती बालाजी ला काही रुपया, दागिन्या पासून करोडो रुपये अर्पण करतात ते फक्त देवाशी सौदा करण्याचा प्रयत्न करतात. पण देव थोडाच कच्चा व्यापारी आहे की तुम्ही त्याला एक नारळ द्याल आणि तो तुम्हांला दीर्घायुष्य देईल. बाकी तुम्ही जे सर्व लिहिलेत तो फक्त अहंकार. तुम्ही स्वीकारून किंवा नाकारून देवाचे अस्तिव सिद्ध होत नाही. माधव भोळे

व्ही. पी. मेनन (१८९३-१९६५)

व्ही. पी. मेनन (१८९३-१९६५) (आधुनिक भारताचे एक उपेक्षित शिल्पकार) वप्पला पंगुन्नी मेनन (३० सप्टेंबर १८९३ – ३१ डिसेंबर १९६५) हे एक भारतीय सनदी अधिकारी होते. ५६२ संस्थानांचे भारतात विलीनीकरण करण्याच्या प्रक्रियेत, सरदार पटेल यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी भारत सरकारच्या 'राज्य मंत्रालयाचे' (Ministry of States) सचिव म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली. भारताचे व्हाइसरॉय आणि गव्हर्नर-जनरल वेव्हेल यांच्या नियुक्तीनुसार, त्यांनी गव्हर्नर-जनरल यांचे सचिव (सार्वजनिक विभाग) आणि नंतर भारताच्या हंगामी सरकारचे सचिव (कॅबिनेट) म्हणूनही काम पाहिले. तसेच, भारतातील ब्रिटिश राजवटीच्या अखेरच्या काळात सलग तीन व्हाइसरॉयचे घटनात्मक सल्लागार आणि राजकीय सुधारणा आयुक्त म्हणूनही त्यांनी सेवा बजावली. मे १९४८ मध्ये, व्ही. पी. मेनन यांच्या पुढाकाराने दिल्ली येथे संस्थानिक संघांचे 'राजप्रमुख' आणि 'राज्य विभाग' (States Department) यांच्यात एक बैठक झाली. या बैठकीच्या शेवटी राजप्रमुखांनी 'विलीनीकरणाच्या नवीन करारांवर' (Instruments of Accession) स्वाक्षऱ्या केल्या; या करारांमुळे भारत सरकारला 'भारत सरकार कायदा १९३५' च्या सातव्या अनुसूचीमध्ये समाविष्ट असलेल्या सर्व बाबींविषयी कायदे करण्याचा अधिकार प्राप्त झाला. भारताची फाळणी आणि राजकीय एकत्रीकरण यामध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. नंतरच्या काळात ते मुक्त-बाजारपेठेचा पुरस्कार करणाऱ्या 'स्वतंत्र पक्षा'चे सदस्य बनले. ते 'इम्पीरियल सेक्रेटरियट सर्व्हिस'चे सदस्य होते. **प्रारंभिक जीवन आणि कारकीर्द** केरळमधील शाळेचे मुख्याध्यापक चुनानगड शंकर मेनन यांचे पुत्र असलेल्या पंगुन्नी मेनन यांनी रेल्वेमध्ये 'स्टोकर' (इंजिनमध्ये कोळसा भरण्याचे काम करणारे), कोळसा खाणीतील कामगार आणि बंगळुरू येथील तंबाखू कंपनीत कारकून म्हणून काम केले. त्यांनी आपले औपचारिक शिक्षण अर्धवट सोडले होते आणि त्यांनी कधीही हायस्कूलची पदवी किंवा महाविद्यालयीन पदवी प्राप्त केली नाही. मेनन यांनी 'इम्पीरियल सचिवालया'च्या सेवेत प्रवेश केला आणि १५ मे १९३० पासून 'सुधारणा विभागात' (Reforms Office) अधीक्षक म्हणून काम पाहिले. त्यानंतर, १९३३ ते १९३४ या काळात त्यांनी भारत सरकारच्या 'सुधारणा विभागात' सहाय्यक सचिव म्हणून सेवा बजावली. पुढे त्यांनी १९३४ ते १९३५ या काळात अवर सचिव, १९३५ ते १९४० या काळात उपसचिव आणि १९४१ ते १९४२ या काळात भारत सरकारचे सहसचिव म्हणून काम केले. एडविन मॉन्टेग्यू यांच्या प्रोत्साहनामुळे आणि आपल्या अथक परिश्रमांमुळे, मेनन यांनी पदोन्नतीचे टप्पे पार करत ब्रिटिश भारतातील सर्वोच्च पदावर पोहोचणारे भारतीय अधिकारी होण्याचा मान मिळवला. मेनन यांनी जून १९४५ मध्ये सिमला परिषदेचे सहसचिव म्हणून काम पाहिले. १९४६ मध्ये त्यांची ब्रिटिश व्हाइसरॉयचे 'राजकीय सुधारणा आयुक्त' म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. भारत आणि त्यांचे योगदान विलीनीकरण दस्तऐवज (Instrument of Accession) मेनन हे भारताचे शेवटचे व्हाईसरॉय लॉर्ड लुई माउंटबॅटन यांचे राजकीय सल्लागार होते. जेव्हा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यातील मतभेदांमुळे हंगामी सरकार कोसळले, तेव्हा मेनन यांनी माउंटबॅटन तसेच भारतीय नेते जवाहरलाल नेहरू आणि सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्यासमोर मुस्लिम लीगचा 'भारत आणि पाकिस्तान' अशा दोन स्वतंत्र राष्ट्रांमध्ये फाळणी करण्याचा प्रस्ताव मांडला. मेनन यांनी 'विलीनीकरण दस्तऐवज' (Instrument of Accession) तयार केला; हा एक कायदेशीर दस्तऐवज होता ज्याद्वारे संस्थानांना भारत किंवा पाकिस्तान यांपैकी एका देशात विलीन होण्याचा पर्याय मिळाला. बिकानेर आणि बडोदा यांसारख्या अनेक संस्थानांना भारतीय संघराज्यात सामील करून घेण्याच्या दृष्टीने ही बाब अत्यंत महत्त्वपूर्ण ठरली. या काळात मेनन यांनी दाखवलेल्या कार्यक्षमतेने सरदार पटेल यांचे लक्ष वेधून घेतले; पटेल हे पुढे १९४७ मध्ये भारताचे उपपंतप्रधान बनले. संस्थानिकांशी वाटाघाटी करण्यासाठी मेनन यांची प्रतिनिधी म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. लॉर्ड माउंटबॅटन आणि जोधपूरचे महाराज हनुवंत सिंह यांच्यातील बैठकीला व्ही. पी. मेनन उपस्थित होते. याच बैठकीत हनुवंत सिंह यांनी भारतात विलीनीकरणाच्या करारावर (इन्स्ट्रुमेंट ऑफ ॲक्सेशन) स्वाक्षरी केली. त्यांनी स्वाक्षरी केल्यानंतर आणि व्हाइसरॉय माउंटबॅटन तिथून निघून गेल्यानंतर, खोलीत महाराजांसोबत केवळ मेनन उरले होते. महाराजांनी .२२ कॅलिबरची पिस्तूल बाहेर काढली, ती मेनन यांच्या दिशेने रोखली आणि म्हणाले, "तुमचे आदेश मी मानणार नाही." मेनन यांनी त्यांना सांगितले की, त्यांना धमकावून ते खूप मोठी चूक करत आहेत आणि कोणत्याही परिस्थितीत विलीनीकरणाचा निर्णय रद्द करून घेता येणार नाही. जुनागड ऑगस्ट १९४७ मध्ये, जुनागडच्या नबाबाने—जे भारतीय भूभागाने वेढलेल्या आणि प्रामुख्याने हिंदू लोकसंख्या असलेल्या राज्याचे मुस्लिम शासक होते—पाकिस्तानसोबत 'विलीनीकरण करारा'वर (Instrument of Accession) स्वाक्षरी केली; असे करणारे ते पहिलेच संस्थान होते. भारताने या निर्णयाला तीव्र विरोध केला; भारताचा युक्तिवाद असा होता की, जुनागडचे पाकिस्तानमधील विलीनीकरण हे भौगोलिक सलगता आणि हिंदू-बहुसंख्य जनतेची इच्छा या दोन्ही गोष्टींचे उल्लंघन करणारे होते. याला प्रत्युत्तर म्हणून भारताने नाकेबंदी लागू केली, राजकीय अस्थिरता निर्माण केली आणि स्थानिक मांडलिक राज्यांना भारतात सामील होण्यासाठी प्रोत्साहित केले. अखेरीस, अशांततेच्या काळात जुनागडच्या शासकांनी हस्तक्षेप मागितल्यामुळे प्रशासकीय नियंत्रण भारताकडे आले. त्यानंतर फेब्रुवारी १९४८ मध्ये जनमत चाचणी घेण्यात आली, ज्यामध्ये ९९.९% पेक्षा जास्त लोकांनी भारतात सामील होण्याच्या बाजूने मतदान केले; परिणामी, जुनागडचे अधिकृतपणे भारतात विलीनीकरण झाले आणि ते सौराष्ट्र राज्यात समाविष्ट करण्यात आले. स्टेट्स डिपार्टमेंट'चे (रियासत विभागाचे) सचिव म्हणून, जुनागडच्या विलीनीकरणाशी संबंधित राजनैतिक आणि कायदेशीर हालचालींमध्ये व्ही. पी. मेनन यांचा अत्यंत सक्रिय सहभाग होता. १७ सप्टेंबर १९४७ रोजी, पाकिस्तानने जुनागडचे विलीनीकरण स्वीकारल्यानंतर लगेचच, मेनन यांनी त्या संस्थानाला भेट दिली. तिथे त्यांनी जुनागडचे दिवाण सर शाह नवाज भुट्टो यांच्याकडे भारताचा निषेध थेटपणे नोंदवला आणि विलीनीकरणाचा निर्णय मागे घेण्याचा आग्रह धरला; मात्र, भुट्टो यांनी आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा आधार घेत त्या विलीनीकरणाची वैधता ठामपणे मांडली. मेनन यांनी पडद्यामागून प्रयत्न करत स्थानिक नेते, पत्रकार आणि सामळदास गांधींसारख्या कार्यकर्त्यांना 'अर्झी हुकूमत' (तात्पुरते सरकार) स्थापन करण्यासाठी संघटित केले; या कृतीमुळे नवाबाच्या निर्णयाविरुद्धचा अंतर्गत असंतोष अधिक तीव्र झाला. त्यांच्या वाटाघाटी आणि कायदेशीर मांडणीमुळे भारताला जुनागडवर नियंत्रण मिळवण्याचा मार्ग मोकळा झाला आणि अखेरीस भारताने तेथील प्रशासनाचा ताबा घेतला तसेच १९४८ मध्ये जनमत चाचणी (plebiscite) घेण्यात आली. हैदराबाद ऑगस्ट १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, हैदराबादचा निजाम—मीर उस्मान अली खान—याने भारत किंवा पाकिस्तान यांपैकी कशातही सामील होण्यास नकार दिला. भारतीय भूभागाने वेढलेले असूनही आणि बहुसंख्य हिंदू लोकसंख्येवर राज्य करत असूनही, ब्रिटिश अधिसत्तेखाली आपले अस्तित्व टिकवून ठेवण्याच्या आशेने त्याने हैदराबादला एक स्वतंत्र सार्वभौम राज्य म्हणून घोषित केले. भौगोलिक सलगता आणि अंतर्गत सुरक्षेचा मुद्दा उपस्थित करत भारताने हैदराबादच्या विलीनीकरणाचा आग्रह धरला. नोव्हेंबर १९४७ मध्ये करण्यात आलेल्या 'यथास्थिती करारा'मुळे (Standstill Agreement) प्रशासकीय संबंध तात्पुरते कायम राहिले; परंतु या करारांतर्गत भारतीय सैन्याला राज्यात प्रवेश करण्याची परवानगी नव्हती. हैदराबाद या कालावधीचा वापर आपली स्थिती बळकट करण्यासाठी आणि इतरांशी संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी करत असावा, अशी भीती त्यामागे होती. 'रझाकार' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पाकिस्तान-समर्थित सशस्त्र गटांनी धुमाकूळ घातला होता. कायदा-सुव्यवस्थेचा अभाव निर्माण होऊन रझाकारांनी जनतेमध्ये दहशत पसरवण्यास सुरुवात केल्यावर, भारताने सप्टेंबर १९४८ मध्ये 'ऑपरेशन पोलो' (पोलीस कारवाई) ही मोहीम हाती घेतली. अवघ्या पाच दिवसांत भारतीय सैन्याने हैदराबादवर ताबा मिळवला; १७ सप्टेंबर रोजी निजामाने शरणागती पत्करली आणि जनमत चाचणीची वेळ न येता हैदराबादचे अधिकृतपणे भारतात विलीनीकरण झाले. यानंतर मोठ्या प्रमाणावर जातीय हिंसाचार उसळला; अधिकृत आकडेवारीनुसार यात ३०,००० ते ४०,००० नागरिक मारले गेले, तर इतर काही अहवालांनुसार मृतांचा हा आकडा २,००,००० च्या आसपास होता. परराष्ट्र विभागाचे सचिव या नात्याने, व्ही. पी. मेनन यांनी हैदराबादची परिस्थिती हाताळण्यात एक मध्यवर्ती सामरिक आणि कायदेशीर भूमिका बजावली. संरक्षण, परराष्ट्र व्यवहार आणि दळणवळण यांवरील भारताचे हक्क अबाधित राहतील—किंवा किमान तोडगा निघेपर्यंत औपचारिक विलीनीकरण लांबणीवर पडेल—हे सुनिश्चित करण्यासाठी सरदार पटेल आणि माउंटबॅटन यांच्यासोबत काम करत, 'स्टँडस्टिल करारा'चा मसुदा तयार करण्याची आणि त्यावर वाटाघाटी करण्याची जबाबदारी त्यांच्यावर होती. संभाव्य अंतर्गत अशांततेचा अंदाज घेऊन, मेनन यांनी केलेल्या मांडणीमुळे भारताला हैदराबादच्या स्वातंत्र्यावर कायदेशीर निर्बंध घालणे शक्य झाले. पडद्यामागे, त्यांनी राजनैतिक दबाव, आर्थिक एकाकीपणा आणि आकस्मिक योजना यांचे समन्वय साधला, जे वाटाघाटी अयशस्वी झाल्यावर आणि रझाकारांचा हिंसाचार वाढल्यावर पोलीस कारवाईचा निर्णय घेण्यापूर्वीच तयार होते. राजनैतिक मार्गाने रक्तपात टाळण्याचा प्रयत्न केला जात असताना, मेनन यांनी लष्करी नियोजनाला अंतिम उपाय म्हणून पाठिंबा दिला—त्यांच्या कायदेशीर पायाभूत तयारी आणि धोरणात्मक नियोजनानंतरच 'ऑपरेशन पोलो' निर्णायकपणे पार पडले. जम्मू आणि काश्मीर २५ ऑक्टोबर रोजी, काश्मीरमधील परिस्थितीचा आढावा घेण्यासाठी व्ही. पी. मेनन श्रीनगरला पोहोचले. आक्रमक श्रीनगरच्या अगदी जवळ पोहोचल्यामुळे त्यांनी महाराजा हरी सिंग यांना जम्मूच्या दिशेने जाण्याचा सल्ला दिला. त्याच रात्री महाराजा हरी सिंग श्रीनगरहून जम्मूसाठी रवाना झाले. २६ ऑक्टोबरच्या सकाळी व्ही. पी. मेनन आणि मेहर चंद महाजन (जम्मू-काश्मीरचे पंतप्रधान) विमानाने नवी दिल्लीला रवाना झाले. नवी दिल्लीला पोहोचल्यावर, 'विलीनीकरण करारा'वर (Instrument of Accession) स्वाक्षरी झाल्यानंतरच जम्मू-काश्मीरमध्ये लष्करी हस्तक्षेप केला जाईल, अशी ग्वाही लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी दिली. त्यानंतर, २६ ऑक्टोबरच्या दुपारी व्ही. पी. मेनन विमानाने नवी दिल्लीहून जम्मूसाठी रवाना झाले; तिथे त्यांनी कायदेशीर कागदपत्रांवर स्वाक्षरी मिळवली आणि त्याच दिवशी संध्याकाळी विमानाने नवी दिल्लीला परतले. दुसऱ्या दिवशी, म्हणजेच २७ ऑक्टोबर रोजी लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी जम्मू-काश्मीर या संस्थानचे भारतात विलीनीकरण स्वीकारले आणि त्याच दिवशी भारतीय सैन्य श्रीनगर विमानतळावर उतरले. पुढील काळ सचिवपदाचा कार्यकाळ संपल्यानंतर, १९५१ मध्ये काही काळासाठी ते ओडिशचे (तेव्हाचे ओरिसा) राज्यपाल होते. त्यांनी भारताच्या राजकीय एकत्रीकरणावर 'द स्टोरी ऑफ द इंटिग्रेशन ऑफ इंडियन स्टेट्स' (The Story of the Integration of Indian States) आणि भारताच्या फाळणीवर 'ट्रान्सफर ऑफ पॉवर' (Transfer of Power) ही पुस्तके लिहिली. त्यानंतर ते 'स्वतंत्र पक्षात' (Swatantra Party) सामील झाले, परंतु त्यांनी कधीही निवडणूक लढवली नाही. ३१ डिसेंबर १९६५ रोजी वयाच्या ७२ व्या वर्षी मेनन यांचे निधन झाले. सन्मान आणि पुरस्कार राव बहादूर (स्वीकारले). कंपॅनियन ऑफ द ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर - CIE (स्वीकारले). कंपॅनियन ऑफ द ऑर्डर ऑफ द स्टार ऑफ इंडिया - CSI (स्वीकारले). नाइट कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द स्टार ऑफ इंडिया - KCSI (नाकारले). मेनन यांना 'राव बहादूर' हा किताब देण्यात आला; तसेच १९४१ च्या 'बर्थडे ऑनर्स' (जन्मदिवसानिमित्त दिल्या जाणाऱ्या सन्मानांच्या) यादीत त्यांची CIE म्हणून आणि १९४६ च्या यादीत CSI म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. १९४८ मधील ब्रिटिश राजवटीच्या अखेरच्या सन्मान यादीत त्यांना 'नाइट कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द स्टार ऑफ इंडिया' (KCSI) हा 'नाइटहूड'चा किताब देऊ केला गेला होता, परंतु त्यांनी तो नाकारला. मावळत्या ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना दिलेल्या अधिकृत निवेदनात मेनन यांनी हा किताब नाकारताना असे स्पष्ट केले की, भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यामुळे ते आता नवीन भारतीय सरकारच्या सेवेत रुजू झाले आहेत. मात्र, त्यांच्या नातवाच्या म्हणण्यानुसार, मेनन यांनी नंतर आपल्या सुनेकडे खाजगीत अशी कबुली दिली होती की, आपल्या देशाच्या फाळणीस कारणीभूत ठरल्यामुळे आपण 'नाइटहूड'चा किताब स्वीकारू शकत नाही. गुगल भाषांतरीत माधव भोळे

गोमूत्र तज्ज्ञ

 गोमूत्र तज्ज्ञ

१९८० च्या उन्हाळ्यात, मैलापूर ( कर्नाटक ) मधील एका साध्याशा घराच्या अंगणात सातवीत शिकणारा एक अस्वस्थ मुलगा उभा होता आणि तो आपल्या वडिलांना आपली क्रिकेटची बॅट एका खोल विहिरीत फेकून देताना पाहत होता. एका स्थानिक सामन्यादरम्यान वेगाने आलेल्या 'बाउन्सर' चेंडूमुळे त्या मुलाचा चष्मा फुटला होता आणि त्याचे वडील—जे संस्कृत विषयातील एक नामवंत तर्कशास्त्रज्ञ होते—आपल्या मुलाच्या दृष्टीबद्दल अत्यंत चिंतेत व भयभीत झाले होते.

"तुझे क्रिकेटचे दिवस संपले," त्याच्या वडिलांनी त्याला व्हायोलिन हातात देऊन घोषित केले. "तुला अचूकता मिळवायची असेल, तर यात प्रभुत्व मिळव."

मुलाने आकांड तांडव केले नाही. त्याने आपले लक्ष व्हायोलिनवर केंद्रित केले, संगीत दिग्गजांच्या बरोबरीने सादरीकरण होईपर्यंत प्रशिक्षण, अगदी भारतरत्न एम.एस.सुब्बुलक्ष्मी कडून थेट सुधारणा घेतल्या.

पाच वर्षांनंतर त्याला आणखी एक धक्का बसला: तो आयआयटी-जेईई (IIT-JEE) परीक्षा उत्तीर्ण होऊ शकला नाही.

तरीही त्याने हार मानली नाही. त्याने एका प्रादेशिक अभियांत्रिकी महाविद्यालयात प्रवेश घेतला आणि तिथे शांतपणे 'कॉम्प्युटर सायन्स'मधील 'लॉजिक गेट्स'चे (logic gates) सखोल ज्ञान आत्मसात केले. पुढे, आपल्या मेहनतीच्या जोरावर त्याने आयआयटी मद्रासमध्ये पदव्युत्तर संशोधक म्हणून प्रवेश मिळवला आणि पीएचडी पूर्ण केली, प्राध्यापक म्हणून रुजू झाला आणि अखेरीस त्याच संस्थेचा संचालक बनला जिने एकेकाळी त्याला प्रवेश नाकारला होता.

२०११ पर्यंत, जेव्हा जगभरात ग्राहकांसाठी मोबाईल ॲप्स विकसित केले जात होते, तेव्हा हे प्राध्यापक एका अशा राष्ट्रीय कमतरतेचा विचार करत होते जी कोणाच्याही लक्षात आली नव्हती: भारतातील प्रत्येक रडार, लढाऊ विमान, बँकिंग सर्व्हर आणि संरक्षण प्रणाली ही परदेशी बनावटीच्या मायक्रोप्रोसेसरवर चालत होती.

त्याच्या मनात एकच प्रश्न होता: "परदेशी चिप आपल्याला अपेक्षित असलेलीच कामे करते, याची आपण खात्री करू शकतो. पण युद्ध सुरू असताना ती अशी काही कृती करणार नाही जी आपल्याला *नको* आहे, याची हमी आपण देऊ शकतो का?"

त्यांनी पूर्णपणे स्वदेशी आणि औद्योगिक दर्जाचा मायक्रोप्रोसेसर अगदी सुरुवातीपासून विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडला. जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रातील बड्या कंपन्यांचे म्हणणे होते की, अब्जावधी डॉलर्सची पायाभूत सुविधा आणि मोठ्या प्रमाणावरील परदेशी पेटंट्सशिवाय हे काम करणे शक्य नाही.

त्याची त्याला पर्वा नव्हती. अरुंद प्रयोगशाळांमध्ये दीर्घकाळ काम करत असताना, त्यांनी आणि त्यांच्या टीमने 'ओपन सोर्स RISC-V इन्स्ट्रक्शन सेट'चा स्वीकार केला. त्यांनी 'लॉजिक गेट्स'चे कोडिंग स्वतः केले, सिलिकॉन लेआउट्स तयार केले आणि अब्जावधी 'इन्स्ट्रक्शन सायकल्स'ची पडताळणी केली.

जुलै २०१८ मध्ये, 'राईसक्रीक' (Risecreek) असे सांकेतिक नाव असलेला १६ चौरस मिलीमीटर (16mm²) आकाराचा सिलिकॉनचा एक छोटा तुकडा प्रयोगशाळेत आला. टीमने त्याचे जोडणीचे काम पूर्ण केले, बटण चालू केले आणि मॉनिटरवर लुकलुकणारे दृश्य पाहत राहिले; कारण इतिहासात पहिल्यांदाच पूर्णपणे भारतीय बनावटीच्या सिलिकॉनवर 'लिनक्स' (Linux) ऑपरेटिंग सिस्टम सुरू होत होती.

आज, त्याचे SHAKTI प्रोसेसर आर्किटेक्चर संरक्षण संप्रेषणांपासून ते ISRO च्या सहकार्याने तयार केलेल्या स्पेस ग्रेड कंट्रोलर्सपर्यंत सर्व गोष्टींना सामर्थ्य देते.

तो तरुण मुलगा ज्याच्या वडिलांनी क्रिकेटची बॅट विहिरीत फेकली...
1985 मध्ये जेईई लिस्ट चुकलेला विद्यार्थी...
आपल्या कौटुंबिक घरी राहण्यासाठी आणि आपल्या दिवंगत वडिलांच्या संस्कृत ग्रंथालयाचे संरक्षण करण्यासाठी अधिकृत आयआयटी संचालकांच्या हवेलीला नकार देणारा व्हायोलिन वादक...
त्याचे नाव प्रा. वीझीनाथन कामकोटी.
ते आय. आय. टी. मद्रास चे संचालक आहे. निट परीक्षेच्या घोटाळ्यानंतर  सरकारने सार्वजनिक परीक्षा पद्धती सुधारण्यासाठी तयार केलेल्या विशेष कार्यकारी समितीचे ते सहा पैकी एक सदस्य आहेत.

त्याला आपल्या देशाच्या MA in Buddhism  शिकलेल्या खासदार भर संसदेत "गोमूत्र तज्ज्ञ" म्हणाल्या.

हीं आपल्या संशोधकांची किंमत. कोणीही उठतो आणि नांवे ठेवतो.

माधव भोळे

गोमूत्र महती

 बुद्धीझम शिकून बुद्धी येतेच असे नाही. 

आढ्यात नसले तर पोहोऱ्यात कुठून येणार?

अर्थात शास्त्रज्ञाला गोमूत्र तज्ञ म्हटल्याने नां गोमूत्राची महती कमी होते नां शास्त्रज्ञाची. दोन्ही महान आहेत.

गोमूत्राची महती एका मेडिकल जर्नल मध्ये आली ती खाली देत आहे.

J Intercultural Ethnopharmacology. 2015 Mar 7;4(2):180–186. doi: 10.5455/jice.2015022210032

गोमूत्राची कर्करोग-उपचारक क्षमता: एक आढावा

गुरप्रीत कौर रंधावा 1,✉, राजीव शर्मा 2

PMCID: PMC4566776 PMID: 26401404

मानवी वैद्यकशास्त्रात प्रचंड प्रगती झाली असूनही, संसर्गजन्य रोग सार्वजनिक आरोग्यासाठी एक मोठा धोका बनून राहिले आहेत. सध्या उपलब्ध असलेल्या प्रतिजैविक औषधांना मोठ्या प्रमाणावर प्रतिकार निर्माण होणे ही एक गंभीर चिंतेची बाब आहे. रुग्णालयात होणाऱ्या संसर्गांपैकी एक मोठा भाग हा मेथिसिलिन-प्रतिरोधक स्टॅफिलोकोकस ऑरियस किंवा बहु-औषध-प्रतिरोधक (MDR) ग्रॅम-निगेटिव्ह जिवाणूंसारख्या अत्यंत प्रतिरोधक जिवाणूंमुळे होतो. अमेरिकेत दरवर्षी सुमारे २० लाख लोकांना प्रतिजैविक-प्रतिरोधक जिवाणूंचा संसर्ग होतो आणि या संसर्गामुळे दरवर्षी किमान २३,००० लोकांचा मृत्यू होतो.

प्रतिजैविक-प्रतिरोधक संसर्गामुळे गुंतागुंत वाढलेल्या इतर आजारांमुळे आणखी बरेच लोक मरतात [1]. २०१२ मध्ये, एमडीआर क्षयरोगाची सुमारे ४५०,००० नवीन प्रकरणे होती. ९२ देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर औषध-प्रतिरोधक क्षयरोग आढळून आला आहे. एशेरिचिया कोलायमुळे होणाऱ्या मूत्रमार्गाच्या संसर्गासाठी तोंडावाटे घेतल्या जाणाऱ्या पसंतीच्या औषध फ्लोरोक्विनोलोन्सच्या प्रतिकारशक्तीचा विकास खूप व्यापक आहे, अनेकदा संवेदनशीलता फक्त इंजेक्शनद्वारे दिल्या जाणाऱ्या औषधांपुरतीच मर्यादित राहते [2]. प्रतिरोधक सूक्ष्मजीवांमुळे होणारे संक्रमण अनेकदा प्रमाणित उपचारांना प्रतिसाद देत नाहीत, ज्यामुळे आजारपण लांबते, आरोग्यसेवेवरील खर्च वाढतो आणि मृत्यूचा धोका अधिक वाढतो.

सूक्ष्मजीवांविरुद्ध आपली प्रभावी कार्यक्षमता (संवेदनशीलता) कायम राखणाऱ्या नवीन 'अँटीमायक्रोबियल' (सूक्ष्मजीव-विरोधी) घटकांच्या विकासाची अत्यंत गरज आहे [३,४]. उपचारास कठीण असलेल्या या संसर्गांवर मात करण्यासाठी पारंपरिक औषधांपासून नवीन औषधांची शास्त्रशुद्ध पद्धतीने निर्मिती करणे, ही आधुनिक आरोग्यसेवेसाठी एक नवी संधी उपलब्ध करून देते.

आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये (सुश्रुत संहिता, अष्टांग संग्रह आणि भावप्रकाश निघंटू) गोमूत्राचे वर्णन प्राण्यांपासून मिळणारा एक प्रभावी औषधी पदार्थ म्हणून केले आहे, ज्याचे असंख्य उपचारात्मक उपयोग आहेत. भारतात गाईला (कामधेनू) पवित्र प्राणी मानले जाते. ऋग्वेदात (१०/१५) गोमूत्राची तुलना अमृताशी केली आहे. सुश्रुत (४५/२२१) आणि चरक (श्लोक-१००) या ग्रंथांमध्ये गोमूत्राचे अनेक औषधी गुणधर्म सांगितले आहेत; यामध्ये वजन कमी करणे, हृदय व मूत्रपिंडाशी संबंधित काही आजार बरे करणे, तसेच अपचन, पोटदुखी, अतिसार, सूज (एडिमा), कावीळ, अशक्तपणा (ॲनिमिया), मूळव्याध आणि कोड (विटिलिगो) यांसारख्या त्वचेच्या आजारांवरील उपचारांचा समावेश आहे.

गोमूत्र हे ग्रॅम-निगेटिव्ह आणि ग्रॅम-पॉझिटिव्ह बॅक्टेरियांच्या विस्तृत श्रेणीविरुद्ध तसेच काही औषध-प्रतिरोधक बॅक्टेरियाविरुद्ध एक प्रभावी अँटीबॅक्टेरियल एजंट आहे. हे काही अँटीमायक्रोबियल औषधांचे बायो-एन्हान्सर म्हणून कार्य करते. यात अँटीफंगल, अँथेलमिंटिक, अँटीनिओप्लास्टिक क्रिया आहे, हे अतिसंवेदनशीलता प्रतिक्रियांमध्ये आणि व्यक्तीचे आयुष्यमान वाढवण्यासह इतर अनेक रोगांमध्ये उपयुक्त आहे. अलीकडील संशोधनांनी असे दाखवले आहे की गोमूत्र हे एक इम्युन-एन्हान्सर देखील आहे [7-9].

 गोमूत्र शरीरातील सर्व असंतुलन दूर करण्यास सक्षम आहे आणि अशा प्रकारे ते सामान्य आरोग्य टिकवून ठेवते [५]. गोमूत्रामध्ये ९५% पाणी, २.५% युरिया, खनिजे, २४ प्रकारचे क्षार, संप्रेरके (हार्मोन्स) आणि २.५% विकरे (एंझाइम्स) असतात. तसेच, यात लोह, कॅल्शियम, फॉस्फरस, कार्बोनिक ॲसिड, पोटॅश, नायट्रोजन, अमोनिया, मँगनीज, गंधक (सल्फर), फॉस्फेट्स, पोटॅशियम, युरिया, युरिक ॲसिड, अमिनो ॲसिड्स, विकरे, सायटोकाइन्स आणि लॅक्टोज यांचाही समावेश असतो [६].

गोमूत्राचे उपचारात्मक गुणधर्म आधुनिक विज्ञानानेही प्रमाणित केले आहेत.

 

आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून

आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून 

आज गार्डीयन ह्या जगप्रसिद्ध वृत्तपत्राच्या हानाथ एलीस पीटर्सन ह्या पत्रकाराने म्हटले कीं "मोदींना कोणी पुरस्कार देणार असतील तर ते त्या देशात धावत जातील". शिचेलीस मध्ये त्यांना पर्यावरणा संबंधि दिलेल्या एका पुरस्कारामध्ये काही स्पेलिंग मिस्टेक होत्या त्यावर त्या पत्रकाराने हीं टर उडवली. तिचे म्हणणे कीं एव्हड्या घाईघाईत हा पुरस्कार समारंभ अखला गेला त्याचे हे परिणाम.

प्रथम म्हणजे मोदी हे भारताचे सर्वातजास्त काळ काम करणारे निवडून आलेले पंतप्रधान आहेत. ( नेहरू सुद्धा जास्तीतजास्त काळ काम करणारे पंतप्रधान होते पण स्वातंत्र्यानंतर पहिली काहींवर्षं ते निवडणुकीशिवाय पंतप्रधान झाले होते ). त्यांचा सन्मान हा भारताचा सन्मान आहे. ते ज्या प्रकारची परराष्ट्र नीती करतात त्यामुळे ते आणि भारत जगाच्या सर्व गटा तटा मध्ये समावले गेले आहेत. त्यांच्यामते लहानातला लहान आणि मोठ्यातला मोठा देश भारतासाठी मित्र आहे. इराण अमेरिका युद्ध सुरू असताना त्यांनी दाखवलेल्या मुत्सदिपणामुळे बाकी देशामध्ये इंधन टंचाईचे रूप भायानक झाले पण त्यांनी भारतीयांना त्याची झळ पोचू दिली नाही.

ज्या गार्डीयन वृत्तपत्राची ती पत्रकार आहे त्याची स्थापना इंग्लंड मध्ये झाली त्या देशाचा पंतप्रधान गेल्या १० वर्षात ७ वेळा बदलला गेला. इंग्लंडचे प्रश्न एव्हढे गंभीर आहेत कीं ते सोडवण्यासाठी त्यांच्याकडे योग्य नेता नाही. असे असताना दुसऱ्या देशाच्या पंतप्रधानावर खालच्या भाषेत टिका करणे म्हणजे आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून.

माधव भोळे 

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस ११

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस ११ २९/०६/२०२६

गोऱ्या साहेबांना लागली हापूसची चटक! मँगो फिव्हर!

काल आपण शनिवार वाड्यातील आंब्याची शाही मेजवानी पाहिली. १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे पाय भारतात घट्ट रोवले जात होते, तेव्हा इंग्रज अधिकाऱ्यांचा संबंध मराठ्यांच्या दरबाराशी आणि कोकणच्या किनारपट्टीशी आला. युरोपमध्ये फक्त सफरचंद, बेरीज आणि सुकी फळे खाणाऱ्या इंग्रजांना जेव्हा भारताचा राजा 'हापूस' भेटला, तेव्हा ते या फळाच्या प्रेमात वेडे झाले!

त्या काळातील अनेक ब्रिटिश गव्हर्नर्स, डॉक्टर आणि प्रवाशांनी आपल्या रोजनिशींमध्ये (Journals) हापूसची स्तुती करताना शब्दांची उधळण केली आहे.

"जगातील सर्वात परिपूर्ण फळ!"

ब्रिटिश भारतातील वनस्पतीशास्त्रज्ञ आणि ईस्ट इंडिया कंपनीचे अनेक अधिकारी दरवर्षी उन्हाळ्यात मुंबई आणि पुण्यातून खास हापूस मागवत असत. एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याने आपल्या रोजनिशीत लिहून ठेवले आहे:

"मी जगात अनेक देशांची सफर केली आणि तिथली फळे चाखली. पण बोटीने कोकणातून मुंबईला येणारा 'अल्फान्सो' नावाचा आंबा म्हणजे निसर्गाचा चमत्कार आहे. त्याची साल सोलताच जो सुगंध खोलीभर पसरतो, तो स्वर्गीय आहे. त्याच्या गरामध्ये एकही रेशा (Fiber) नाही आणि त्याची चव म्हणजे मध, केशर आणि ताज्या फळांचे अद्भूत मिश्रण आहे. हे या पृथ्वीवरील सर्वात परिपूर्ण फळ आहे!"

मुंबई ते लंडन... हापूसचा प्रवास!

इंग्रज अधिकाऱ्यांना हापूसची एवढी चटक लागली होती की, ते फक्त भारतातच आंबे खाऊन थांबले नाहीत. मुंबईचे जे ब्रिटिश गव्हर्नर असायचे, ते इंग्लंडमध्ये राहणाऱ्या आपल्या नातेवाईकांना आणि थेट ब्रिटनच्या राजा-राणीला खूश करण्यासाठी जहाजातून कच्चे हापूस आंबे पाठवण्याचे धाडस करत असत.

त्या काळी जहाजाचा प्रवास खूप मोठा असायचा, त्यामुळे अनेकदा आंबे वाटेतच सडून जायचे. पण तरीही, "या मोसमात लंडनला किमान काही आंबे जिवंत पोहोचलेच पाहिजेत," असा इंग्रज साहेबांचा अट्टाहास असायचा. ज्या जहाजातून आंबे सुखरूप लंडनला पोहोचायचे, त्या कॅप्टनला विशेष बक्षीस दिले जाई!

'मँगो पार्ट्यांची' सुरुवात

इंग्रजांनी भारतात आल्यावर अनेक क्लब्स सुरू केले होते. मे आणि जून महिन्यात या ब्रिटिश क्लबांमध्ये खास 'मँगो पार्ट्या' (Mango Parties) आयोजित केल्या जायची. या पार्ट्यांमध्ये मोठे ब्रिटिश अधिकारी, लेडीज आणि लष्करी कर्नल एकत्र येऊन हापूस आंब्याचा आस्वाद घेत असत. हापूस खाणे हे ब्रिटिशांच्या उच्चभ्रू वर्तुळात प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जाऊ लागले.

जे इंग्रज भारताला लुटायला आले होते, त्यांना शेवटी कोकणच्या या राजाने आपल्या गोडव्याने जिंकून घेतले होते!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस १

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA मँगोएस दिवस १ ०८/०६/२०२६

 'हापूस' नावाचा उदय! 

​"आंब्यांचा राजा" म्हणून ज्याने जगभरातल्या रसिकांच्या जिभेवर आणि मनावर अधिराज्य गाजवलं आहे, तो आपला लाडका 'हापूस'! पण आपण कधी विचार केला आहे का, की कोकणच्या या अस्सल मातीतल्या फळाला 'हापूस' हे नाव कसं मिळालं? हा प्रवास एखाद्या रंजक ऐतिहासिक कथेपेक्षा कमी नाही.

​या नावाचा संबंध थेट जोडला जातो तो तब्बल ५०० वर्षांपूर्वीच्या पोर्तुगीज साम्राज्याशी!

​अफॉन्सो डी अल्बुकर्क (Afonso de Albuquerque)

​इ.स. १५०९ च्या सुमारास भारतामध्ये पोर्तुगीज सत्तेचा विस्तार करण्यासाठी 'अफॉन्सो डी अल्बुकर्क' हा व्हाइसरॉय (गव्हर्नर) म्हणून गोव्यात आला. पोर्तुगीज खलाशांना भारतातील स्थानिक 'रायवळ' आंबे खूप आवडायचे, पण त्या आंब्यांमध्ये फायबर (तंतू/केस) खूप असायचे आणि ते लवकर सडायचे.

​यावर उपाय म्हणून पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी आणि वनस्पती तज्ज्ञांनी ब्राझीलमधून आणलेल्या उत्कृष्ट कलमी तंत्रज्ञानाचा वापर करून गोव्यात एक नवीन, बिनरेषांचा, घट्ट आणि सुगंधी आंबा तयार केला. हा नवा आंबा त्यावेळचा गव्हर्नर 'अफॉन्सो' (Afonso) याच्या काळात लोकप्रिय झाला, म्हणून पोर्तुगीज लोकांनी या वाणाला त्याचेच नाव दिले - 'अल्फान्सो' (Alfonso)!

​ 'अल्फान्सो'चा झाला 'हापूस'!

​पोर्तुगीजांकडून हा आंबा जेव्हा हळूहळू सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीच्या किनारपट्टीवर, म्हणजेच आपल्या कोकणात आला, तेव्हा इथल्या स्थानिक बोलीभाषेने या परदेशी नावाचे आपल्या मातीशी नाते जोडले.

​युरोपियन उच्चाराचा 'अल्फान्सो'...

​पुढे गोव्याकडे जाताना 'आपोस' (Afoos) झाला...

​आणि शेवटी कोकणी माणसाच्या जिभेवर रेंगाळताना त्याचे रूपांतर 'हापूस' मध्ये झाले!

​शब्दाचा उच्चार बदलला, पण कोकणच्या जांभ्या दगडाने आणि खऱ्याखुऱ्या मातीने या फळाला जी चव, रंग आणि सुवास दिला, त्याने या 'अल्फान्सो'ला खऱ्या अर्थाने जगाचा राजा बनवले.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

शनिवार वाड्यातील आंब्याची मेजवानी आणि रसाची पारंपरिक पद्धत!

मागील भागात आपण पाहिले की पेशव्यांसाठी कोकणातून घोड्यांवरून आंबे पुण्यात यायचे. पण हे आंबे शनिवार वाड्यात पोहोचल्यानंतर पुढे काय व्हायचे? पेशवे घराण्यात आंबा खाण्याची आणि त्याचा 'आमरस' बनवण्याची एक खास, साग्रसंगीत पारंपरिक पद्धत होती. आजच्यासारखी मिक्सर-ब्लेंडरची साधनं नसताना, त्या काळी शनिवार वाड्याच्या स्वयंपाकघरात आंब्याची मेजवानी कशी रंगायची, इतिहास डोकावून पाहूया!

गंगाजळात आंबे थंड करणे.

कोकणातून उन्हातानातून प्रवास करून आलेले आंबे थेट खाल्ले जात नसत. आंबा उष्ण असतो, त्यामुळे त्याची उष्णता (चीक आणि गरमपणा) कमी करण्यासाठी वाड्यातील पटांगणात किंवा खाजगी विहिरीच्या थंडगार पाण्यात हे आंबे काही तास बुडवून ठेवले जायचे. पेशवे दप्तरात उल्लेख आहे की, खास प्रसंगी आंबे धुण्यासाठी आणि थंड करण्यासाठी स्वच्छ पाण्याचे मोठे रांजण भरून ठेवले जात.

हाताने रस काढण्याची 'ती' कला.

त्या काळी आमरस बनवण्यासाठी आजच्यासारखी कोणतीही यंत्रे नव्हती. वाड्यातील सुवासिनी आणि आचारी अत्यंत सोवळ्याने आणि स्वच्छतेने रस काढायला बसायचे.

प्रथम आंबा हाताने अलगद दाबून मऊ केला जायचा.

त्यानंतर त्याचे देठ काढून, हाताने दाबून त्याचा पिवळाधमक रस तांब्या-पितळाच्या किंवा चांदीच्या मोठ्या परातींमध्ये (ज्याला 'भोगणी' म्हटले जायचे) काढला जाई.

कोयीला आणि सालीला राहिलेला गर काढण्यासाठी सुती कापडाचा वापर केला जायचा, जेणेकरून रसात एकही रेशा (तंतू) राहणार नाही.

सुंठ, केशर आणि म्हशीचे साजूक तूप!

आज आपण आमरसात फक्त साखर घालतो, पण पेशवेकालीन आमरसाची रेसिपी काहीतरी वेगळीच आणि शाही होती. आंब्याचा रस बाधू नये (पचन नीट व्हावे) म्हणून त्यात 'सुंठ पावडर' आणि 'वेलची' प्रामुख्याने घातली जायची. रस आणखी सुगंधी आणि राजेशाही करण्यासाठी त्यात 'केशर' विरघळवून टाकले जाई.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हा आमरस जेव्हा चांदीच्या वाट्यांमध्ये वाढला जायचा, तेव्हा त्यावर साजूक कढवलेल्या तुपाची धार सोडली जायची!

पंगती आणि आंब्याचा आग्रह

शनिवार वाड्यात जेव्हा आंब्याचा मोसम असायचा, तेव्हा ब्राह्मण भोजन आणि खास पाहुण्यांसाठी पंगती उठायच्या. केळीच्या पानावर मऊ सुवासिक भात, पुरी, मसालेदार भाजी आणि चांदीच्या वाटीत भरलेला हा शाही आमरस! "अजून एक वाटी घ्या..." असा आग्रह करत पाहुण्यांना तृप्त केले जाई. पेशव्यांच्या या आंबा प्रेमामुळेच पुढे पुणेकरांमध्येही आंबा खाण्याची एक वेगळी संस्कृती आणि चोखंदळपणा तयार झाला.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

​

पेशव्यांचे आंबा प्रेम आणि शनिवार वाड्यातील मेजवान्या!

​मागील भागात आपण पाहिले की छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आंब्याच्या झाडांना 'पोटच्या पोरासारखं' जपण्याचा आदेश दिला होता. शिवछत्रपतींचा हाच वारसा पुढे पेशवेकाळात अत्यंत राजेशाही थाटात बहरला. १८ व्या शतकात शनिवार वाड्यात राहणाऱ्या पेशव्यांना आंब्याची, विशेषतः कोकणातील उत्तम दर्जाच्या आंब्यांची एवढी प्रचंड आवड होती की, त्यांच्यासाठी आंबा हे केवळ एक फळ नव्हते, तर तो प्रतिष्ठेचा आणि मुत्सद्देगिरीचा (Diplomacy) एक भाग बनला होता!

​'पेशवे दप्तरातील' जुनी पाने चाळली, तर आंब्याविषयीचे अनेक रंजक किस्से समोर येतात.

​

कोकणातून पुण्यासाठी खास 'आंबा एक्सप्रेस'!

​थोरले बाजीराव पेशवे आणि त्यांचे सुपुत्र नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात दरवर्षी उन्हाळ्याची चाहूल लागताच शनिवार वाड्यावरून कोकणातील सुभेदारांना, मामलतदारांना आणि अधिकाऱ्यांना तातडीची पत्रे पाठवली जायची.

​पत्रांमधील मजकूर असायचा: "उत्कृष्ठ प्रतीचे आंबे, जे चांगले पिकतील आणि वाटेत खराब होणार नाहीत, ते तातडीने पुण्यास रवाना करावेत."

​त्या काळी आजच्यासारख्या वेगवान गाड्या किंवा रस्ते नव्हते. मग काय केले जायचे? कोकणातून कच्चे आंबे (पाड लागलेले) गोणपाटात आणि गवताच्या पेंढ्यात अत्यंत काळजीपूर्वक रचले जायचे. हे आंबे लाकडी पेट्यांमध्ये किंवा करंड्यांमध्ये भरून, वेगवान घोड्यांवर आणि हत्तींवर लादले जात आणि 'खास डौलदार आंबा पथक' ते घेऊन घाटमाथा ओलांडून पुण्याच्या दिशेने धाव घेत असे.

​

पेशवे दप्तरातील तो रंजक हिशोब!

​नानासाहेब पेशवे स्वतः बागाईतदार होते. त्यांनी पुण्याच्या पर्वती आणि हिराबागेच्या परिसरात स्वतः आंब्यांच्या अनेक बागा तयार केल्या होत्या आणि तिथे कोकणातून कलमे मागवून लावली होती. एका ऐतिहासिक नोंदीनुसार, नानासाहेबांनी एका हंगामात कोकणातून तब्बल १ लाख आंबे मागवल्याचा उल्लेख आढळतो!

​शनिवार वाड्यात येणाऱ्या या आंब्यांचे रीतसर हिशोब ठेवले जायचे. कोणते आंबे 'सरकारात' (म्हणजे पेशव्यांच्या खाजगी वापरासाठी) जाणार, कोणते आंबे इतर मानकऱ्यांना भेट म्हणून दिले जाणार आणि कोणते आंबे देव्हाऱ्यात देवापुढे ठेवले जाणार, याचे कडक नियम होते.

​'मँगो डिप्लोमसी' (आंबा मुत्सद्देगिरी)

​पेशवे केवळ स्वतःच आंबे खात नव्हते, तर दिल्लीचे राजे, हैदराबादचे निजाम आणि दूरवर असणाऱ्या इंग्रज अधिकाऱ्यांशी मैत्रीचे संबंध टिकवून ठेवण्यासाठी कोकणचा हाच राजा आंबा 'भेट' (Gift) म्हणून पाठवला जायचा. ज्याला आंबे पाठवले, त्याला पेशवे दरबाराकडून विशेष मान मिळाला, असे त्या काळी मानले जाई.

​थोडक्यात काय, तर आज आपण जो कॉर्पोरेट गिफ्टिंगसाठी किंवा जवळच्या लोकांना आब्यांची पेटी पाठवतो, तिची सुरुवात पेशव्यांनी १८ व्या शतकातच केली होती!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ८

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ८

​काल आपण हापूसचा कोकणाशी जडलेला स्नेह पाहिला. आज आपण इतिहासामध्ये थोडे मागे जाऊन पाहणार आहोत की, ज्या कोकणच्या भूमीत हापूस डोलतोय, तिथे फळझाडांच्या आणि आंब्याच्या लागवडीची सुरुवात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात कशी झाली. महाराजांचे दूरदृष्टीपण केवळ गडकिल्ले आणि युद्धनीतीपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते स्वराज्याच्या पर्यावरणाचे आणि शेतीचेही रक्षणकर्ते होते.

​याचा सर्वात मोठा पुरावा मिळतो तो शिवकाळातील ऐतिहासिक **'आज्ञापत्रा'**मध्ये!

​

आज्ञापत्रातील सक्त नियम: "झाडे प्रजेची, ती पोटच्या पोरासारखी जपा!"

​छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आदेशावरून रामचंद्रपंत अमात्य यांनी लिहिलेल्या 'आज्ञापत्र' या ग्रंथात झाडांच्या कत्तलीविषयी अत्यंत कडक नियम दिले आहेत. त्या काळात जहाजांचे लाकूड किंवा इतर कामांसाठी झाडे तोडावी लागायची, पण महाराजांचा आंब्याच्या झाडांबाबत एक विशेष नियम होता. आज्ञापत्रात लिहिले आहे:

​"रयतेने ही झाडे लावून, लेकरांसारखी संगोपन करून वाढविली. ती तोडल्याने रयतेचे दुःख काय होईल? एकाचे दुःख करून जे कार्य करीन म्हणेल, ते कार्य करणारासहित बुडून नाहीसे होईल... याकरिता आंब्याची किंवा फणसाची झाडे जी असतील, ती प्रजेची, ती मुळीच तोडू न देणे."

​महाराजांचा स्पष्ट आदेश होता की, जर एखाद्या सरकारी कामासाठी आंब्याचे झाड तोडणे अत्यंत गरजेचे असेल, तर आधी त्या शेतकऱ्याला योग्य मोबदला (पैसे) द्या, त्याचे मन राजी करा आणि मगच झाड तोडा, तेही जबरदस्तीने नाही!

​

सिंधुदुर्गातील आंबा लागवडीला प्रोत्साहन

​१७व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा महाराजांनी मालवणचा सिंधुदुर्ग आणि विजयदुर्ग सारखे जलदुर्ग उभारले, तेव्हा किनारपट्टीच्या सुरक्षेसोबतच तिथल्या स्थानिक अर्थकारणाला बळ देण्यासाठी फळझाडांच्या लागवडीला प्रोत्साहन दिले गेले. रायवळ आंब्यांच्या राई (बागा) पद्धतशीरपणे कशा लावल्या जातील, याकडे लक्ष दिले गेले.

​हापूस आंबा तेव्हा अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यात गोव्यापुरता मर्यादित असला, तरी कोकणातील माती आंब्यासाठी सुवर्णभूमी आहे हे शिवकाळानेच आधी ओळखले होते. महाराजांच्या याच पर्यावरणपूरक धोरणामुळे पुढे मराठा साम्राज्यात आंब्याच्या बागा मोठ्या प्रमाणावर बहरू शकल्या.

​थोडक्यात सांगायचे तर, आज कोकणात जी आंब्याची समृद्धी आपल्याला दिसते, तिचा पाया शिवछत्रपतींच्या त्याच दूरदृष्टीमध्ये दडलेला आहे!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ७

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ७ : 

एका 'परदेशी पाहुण्याचा' 'कोकणचा राजा' होण्याचा अद्भूत प्रवास! 

​गेल्या ६ दिवसांपासून आपण 'हापूस' नावाच्या एका अद्भूत महाकाव्याची पहिली काही पाने चाळत आहोत. आज या पहिल्या आठवड्याच्या शेवटी, आपण एका अशा प्रवासाची उजळणी करणार आहोत, ज्याने भारताच्या, विशेषतः कोकणच्या कृषी संस्कृतीचा इतिहास कायमचा बदलून टाकला.

​पोर्तुगाल ते ब्राझील, ब्राझील ते गोवा आणि गोव्याहून आपला कोकण... हा एका परदेशी फळाचा 'कोकणचा राजा' बनण्याचा प्रवास थक्क करणारा आहे!

​गोषवारा:

​नावामागचा माणूस: आपण पाहिले की, हापूस हे नाव कोणी मराठी माणसाने ठेवलेले नाही. १५०९ मध्ये गोव्यात आलेल्या 'अफॉन्सो डी अल्बुकर्क' या पोर्तुगीज गव्हर्नरच्या नावावरून पोर्तुगीजांनी याला 'अल्फान्सो' म्हटले. पुढे कोकणी माणसाने आपल्या लाघवी भाषेत त्याचे रूपांतर 'हापूस' मध्ये केले.

​थरारक समुद्रसफर: दक्षिण अमेरिकेतील ब्राझीलमधून लाकडी जहाजांमध्ये खाऱ्या हवेपासून आणि वादळांपासून वाचवत, स्वतःच्या पिण्याचे पाणी वाचवून खलाशांनी ही नाजूक कलमे जिवंत गोव्यात आणली.

​पाद्र्‍यांची जादू: गोव्यातील सेंट पॉल कॉलेजच्या बागांमध्ये युरोपियन पाद्र्‍यांनी भारतातील बलवान 'रायवळ' (गावरान) आंब्याच्या रोपावर ब्राझीलच्या सुगंधी आंब्याची फांदी जोडून 'ग्राफ्टिंग' (कलम) केले आणि बिनरेषांच्या, रसाळ हापूसचा जन्म झाला.

पण तो 'कोकणचाच' राजा का झाला?

​हापूस गोव्यात जन्माला आला, त्याचे पूर्वज ब्राझीलचे होते, मग त्याला जगभरात ओळख 'कोकणचा हापूस' म्हणूनच का मिळाली?

​याचे उत्तर दडले आहे कोकणच्या निसर्गात आणि कोकणी माणसाच्या अफाट मेहनतीत! जेव्हा हे कलम गोव्याच्या सीमा ओलांडून सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत आले, तेव्हा इथल्या जांभ्या दगडाने (Laterite Rock) आणि तांबड्या मातीने त्याला असं काही जवळ केलं की, आंब्याची चव आणि सुवास कित्येक पटीने वाढला. समुद्राची खारी हवा आणि कोकणच्या उन्हाने त्याला तो गडद केशरी-पिवळा रंग दिला, जो जगात कुठेही मिळत नाही.

​कोकणी बागायतदारांनी या झाडाला केवळ पोटापाण्याचे साधन मानले नाही, तर आपल्या संस्कृतीचा, सणांचा आणि जगण्याचा भाग बनवले. याच प्रेमामुळे हा 'परदेशी पाहुणा' इथलाच होऊन गेला आणि आज सातासमुद्रापार कोकणचे नाव अभिमानाने मिरवत आहे.

​पहिला आठवडा संपला... पण हापूसचा प्रवास अजून खूप मोठा आहे!

​पुढच्या भागांमध्ये : छत्रपती शिवाजी महाराज, पेशवे आणि इंग्रजांच्या काळात हापूसने इतिहास कसा घडवला? 'पेशवे दप्तरातील' आंब्याच्या रंजक नोंदी! उद्यापासून नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ६

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ६

जगातील पहिल्या हापूस झाडाचा 'तो' ऐतिहासिक पत्ता! 

मागील भागात आपण पाहिले की पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी 'ग्राफ्टिंग'ची जादू वापरून हापूसचे पहिले यशस्वी कलम तयार केले. पण हे विज्ञानाचे प्रयोग नेमके कुठे झाले? जगातील ते पहिले अधिकृत हापूसचे झाड कुठे लावले गेले होते? चला, आज इतिहासामध्ये डोकावून त्या पहिल्या झाडाचा पत्ता शोधूया!

हा इतिहास आपल्याला घेऊन जातो गोव्यातील एका अत्यंत प्रतिष्ठित आणि ऐतिहासिक ठिकाणी.

 'सेंट पॉल कॉलेज' (College of Saint Paul, Goa)

१६व्या शतकात गोव्यातील 'जुने गोवा' (Old Goa) भागात 'सेंट पॉल कॉलेज' नावाचे जेसुइट पाद्र्‍यांचे एक अवाढव्य केंद्र होते. हे केवळ धार्मिक केंद्र नव्हते, तर तिथे आशियातील सर्वात मोठी लायब्ररी, औषधोपचार केंद्र आणि वनस्पतींवर प्रयोग करण्यासाठी विस्तीर्ण बागा होत्या.

इतिहासकारांच्या मते, इ.स. १५०० च्या उत्तरार्धात याच कॉलेजच्या प्रयोगाशाळेत आणि बागेमध्ये हापूस आंब्याचे पहिले यशस्वी कलम लावले गेले. वनस्पती तज्ज्ञ असणाऱ्या पाद्र्‍यांनी या बागेत शेकडो कलमे तयार केली आणि ती संपूर्ण गोव्यात वाटली.

देवगडचे 'ते' जुने झाड आणि कान्होजी आंग्रे यांचा काळ!

गोव्यातून हा आंबा पुढे कोकणात कसा आला, याबद्दल आणखी एक रंजक ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. मराठा साम्राज्याचे आरमारी प्रमुख कान्होजी आंग्रे यांच्या काळात, म्हणजेच १७व्या शतकाच्या शेवटी आणि १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला, सिंधुदुर्गातील विजयदुर्ग आणि देवगड परिसरामध्ये हापूसची पद्धतशीर लागवड सुरू झाली.

देवगड जवळील एका जुन्या वाड्याच्या आवारात आणि काही मंदिरांच्या परिसरात १८व्या शतकात लावलेली काही झाडे आजही जुनी जाणती लोक दाखवतात. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत तिथे अशी झाडे होती, ज्यांचे वय १५० ते २०० वर्षांपेक्षा जास्त होते आणि तरीही त्यांना मधुर आंबे लागत होते!

झाडांचे आयुष्य आणि इतिहास

आंब्याचे झाड सहसा १०० ते १५० वर्षे सहज जगू शकते, जर त्याची योग्य काळजी घेतली तर. गोव्यातील ते पहिले मूळ झाड आज काळाच्या पडद्याआड गेले असले, तरी त्याचे वंशज (DNA) आज कोकणातील लाखो झाडांच्या रूपाने जिवंत आहेत. आपण आज जो देवगड किंवा रत्नागिरी हापूस खातो, त्याची मूळ पूर्वज फांदी कधीकाळी याच ऐतिहासिक बागांमध्ये डोलत होती!

जगातील पहिल्या हापूस झाडाने लावलेले ते छोटे पाऊल आज अब्जावधी रुपयांच्या जागतिक उद्योगात रूपांतरित झाले आहे.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ५

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ५: १३/०६/२०२६

पाद्र्‍यांचे ते 'गुप्त' प्रयोग... ज्याने हापूसला जन्म दिला!

मागील भागात आपण पाहिले की कोकणात शेकडो प्रकारचे 'रायवळ' आंबे होते. पण या गावरान आंब्यांमध्ये एक मोठी समस्या होती— त्यांची चव खात्रीशीर नसायची आणि त्यांच्या गरात भरपूर रेषा (तंतू) असायच्या. मग यावर उपाय म्हणून गोव्यातील पोर्तुगीज जेसुइट पाद्र्‍यांनी (Jesuit Priests) १६व्या शतकात विज्ञानाचा एक अद्भूत प्रयोग केला, ज्याला आपण 'ग्राफ्टिंग' (Grafting) म्हणजेच 'कलम करणे' म्हणतो!

चला जाणून घेऊया, एका झाडाच्या फांदीने आंब्याचा इतिहास कसा बदलला.

चर्चचे पाद्री आणि वनस्पती शास्त्र

त्या काळी भारतात आलेले युरोपियन पाद्री केवळ धर्मप्रसारक नव्हते, तर ते उत्तम डॉक्टर, खगोलशास्त्रज्ञ आणि वनस्पती तज्ज्ञही होते. युरोपमध्ये सफरचंद, चेरी आणि नाशपाती या फळांची उत्तम दर्जाची झाडे तयार करण्यासाठी 'ग्राफ्टिंग'चे तंत्रज्ञान आधीपासूनच वापरले जात होते. गोव्यात आल्यावर त्यांनी पाहिले की येथील रायवळ आंब्याची झाडे इथल्या मातीत मजबूत रुजतात, पण फळ मात्र हवे तसे येत नाही.

त्यांनी विचार केला: "जर युरोपियन तंत्रज्ञान आणि भारतीय माती एकत्र आली तर?"

'रूटस्टॉक' आणि 'सायाॅन'ची अद्भूत युती!

पाद्र्‍यांनी सेंट पॉल कॉलेज (गोवा) च्या बागांमध्ये प्रयोग सुरू केले. त्यांनी काय केले?

१. त्यांनी जमिनीतून नैसर्गिकरीत्या उगवलेले, मजबूत आणि रोगप्रतिकारक असलेले गावरान (रायवळ) आंब्याचे रोप निवडले. याला विज्ञानात 'रूटस्टॉक' (Rootstock) म्हणतात.

२. दुसरीकडे, ब्राझील किंवा इतर देशांतून आणलेल्या उत्कृष्ट, बिनरेषांच्या आणि सुगंधी आंब्याची एक फांदी निवडली. याला 'सायाॅन' (Scion) म्हणतात.

३. या गावरान रोपाचा वरचा भाग कापून, तिथे या परदेशी आंब्याची फांदी अत्यंत अचूकपणे जोडली (कलम केली) आणि ती घट्ट बांधून ठेवली.

काही दिवसांतच, गावरान रोपाच्या मुळांनी जमिनीतून अन्न गोळा करून त्या परदेशी फांदीला पुरवले. त्या जोडलेल्या फांदीला नवीन पालवी फुटली आणि जगातील पहिले 'कलमी हापूसचे झाड' तयार झाले!

एकाच झाडावर १००% तीच चव!

या प्रयोगाचा सर्वात मोठा फायदा काय झाला? पूर्वी आंब्याची कोय लावली की त्यातून येणारा आंबा आई-वडिलांसारखाच गोड निघेल याची गॅरंटी नसायची. पण 'ग्राफ्टिंग'मुळे मूळ झाडाचे गुणधर्म (DNA) १००% नवीन झाडात उतरू लागले. म्हणजेच, एका गोड हापूसच्या फांदीपासून तयार केलेली पुढची हजारो झाडे अगदी तशीच आणि तितकीच गोड आंबे देऊ लागली!

या पाद्र्‍यांनी शोधून काढलेल्या विज्ञानाच्या जादूमुळेच, आज आपण एकाच पेटीतल्या सर्व आंब्यांची एकसारखीच अप्रतिम चव चाखू शकतो.

पुढील भागात: जगातील पहिले हापूसचे झाड नक्की कुठे लावले गेले? त्या ऐतिहासिक जागेचा शोध! नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ४

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ४: १२/०६/२०२६

आज आपण बाजारात गेलो की फक्त 'हापूस' किंवा 'पायरी' शोधतो. पण जरा विचार करा, ५०० वर्षांपूर्वी जेव्हा पोर्तुगीजांनी हापूसची कलमे आणली नव्हती, तेव्हा कोकणात आंबे नव्हते का? होते! आणि ते एक-दोन नव्हे, तर शेकडो प्रकारचे होते. त्या अस्सल गावरान आणि नैसर्गिक आंब्यांना आपण म्हणतो— 'रायवळ आंबे'!

चला तर मग, आज हापूसच्या या 'पूर्वजांची' सफर करूया.

रायवळ' म्हणजे नक्की काय?

'रायवळ' हा शब्द 'राई' (म्हणजे दाट जंगल किंवा आंब्याची बागाईत) या शब्दावरून आला असावा. हे आंबे कोणी कलमे करून लावले नव्हते, तर पक्षांनी किंवा प्राण्यांनी खाऊन टाकलेल्या कोयींमधून निसर्गतः उगवलेले हे आंबे होते. म्हणूनच, प्रत्येक रायवळ झाडाच्या आंब्याची चव, आकार, रंग आणि सुवास एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळा असायचा!

एकाच रानातल्या दोन झाडांचे आंबे कधीच सारखे नसायचे— एक गोड असेल, तर दुसरा आंबट-गोड!

चवीनुसार पडलेली मजेशीर नावे!

कोकणी माणसाने या रायवळ आंब्यांच्या वैशिष्ट्यांवरून त्यांची अत्यंत रंजक आणि मजेशीर नावे ठेवली होती:

शेपू आंबा: ज्या आंब्याला शेपूच्या भाजीसारखा विशिष्ट सुवास असायचा.

खोबऱ्या आंबा: ज्याची कोय एकदम कडक आणि आतील गर खोबऱ्यासारखा घट्ट असायचा.

साखऱ्या आंबा: जो आकाराने लहान पण चवीला साखरेसारखा गोड असायचा.

चिंच आंबा: नावाप्रमाणेच अत्यंत आंबट, ज्याचा वापर फक्त डाळीत किंवा आमटीत केला जायचा.

पोपटी आंबा: ज्याचा रंग पोपटाच्या पंखांसारखा हिरवागार असायचा.

दूधपेढा आंबा: अत्यंत मऊ आणि तोंडात टाकताच विरघळणारा इत्यादी.

चोखून खाण्याची आणि पन्ह्याची मजा!

हापूससारखा हा आंबा सुरीने कापून खाल्ला जात नसे. रायवळ आंबा खाण्याची खरी पद्धत म्हणजे तो हाताने मऊ करायचा, त्याचे देठ काढायचे आणि मग 'चोखून' खायचा! आंबा चोखून खाताना हाताच्या कोपरापासून वाहणारा रस आणि चेहऱ्यावर उडणारे तुषार... हा आनंद आजच्या पिढीला मिळणे दुर्मिळ झाले आहे.

याच रायवळ आंब्यांच्या रसाची 'आंबापोळी' (साटं) अप्रतिम व्हायची, आणि उन्हाळ्यात उकाड्यापासून वाचवण्यासाठी याच कच्च्या गावरान कैऱ्यांचे 'पन्हे' घरोघरी उकळले जायचे.

हापूस आला अन्...

हापूस आल्यानंतर त्याच्या व्यावसायिक गणितांमुळे आणि आंतरराष्ट्रीय मागणीमुळे या रायवळ आंब्यांची झाडे हळूहळू कमी झाली. पण आजही कोकणातल्या जुन्या घरांच्या अंगणात किंवा विहिरीच्या काठावर एखादे जुने अवाढव्य रायवळ झाड उभे असते, जे आपल्याला आपल्या मूळ संस्कृतीची आठवण करून देते.

उद्याच्या भागात: युरोपियन पाद्र्‍यांनी गोव्याच्या मातीत 'ग्राफ्टिंग' (कलम करण्याचे) पहिले प्रयोग नेमके कसे केले? ते विज्ञानाचे गुपित! नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA mangoes दिवस ३

हापूस आंबा लेखमाला by SONA mangoes दिवस ३: ११/०६/२०२६

गोव्याहून कोकणात प्रवास... आणि हापूस झाला 'कोकणी'! 

काल आपण पाहिले की ब्राझीलहून आलेली आंब्याची कलमे गोव्याच्या बंदरात उतरली आणि तिथल्या पोर्तुगीज बागांमध्ये (ज्याला ते 'क्विंटा' म्हणायचे) रुजली. पण गोवा ही तर फक्त सुरुवात होती. हापूसचे खरे नशीब आणि त्याचे भव्य साम्राज्य लिहिलं गेलं ते शेजारच्या 'कोकण' च्या भूमीत!

परंतु, पोर्तुगीजांनी अत्यंत गुप्त ठेवलेले हे कलमी तंत्रज्ञान गोव्याच्या सीमा ओलांडून आपल्या सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत कसे पोहोचले?

 शेजाऱ्याची 'गुपित' नजर!

१६व्या आणि १७व्या शतकात गोव्यात पोर्तुगीज सत्ता होती, तर शेजारच्या सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत मराठ्यांचे आणि स्थानिक सावंतांचे राज्य होते. त्या काळी दोन्ही राज्यांच्या सीमांवरून लोकांची, व्यापाऱ्यांची आणि मजुरांची ये-जा सतत असायची.

गोव्यातील ख्रिश्चन पाद्री आणि पोर्तुगीज अधिकारी ज्या खास आंब्याची चव चाखत होते, त्याची कीर्ती हळूहळू कोकणातील स्थानिक बागायतदारांच्या कानावर पडू लागली. "एक असा आंबा आलाय, ज्याला अजिबात रेषा (फायबर) नाहीत आणि ज्याचा सुवास मैलोन् मैल सुटतो!" हे ऐकून कोकणातील चाणाक्ष शेतकऱ्यांनी आणि राजघराण्यातील कारभाऱ्यांनी गोव्यातून ही कलमे चोरून किंवा छुप्या मार्गाने आपल्याकडे आणण्याचे प्रयत्न सुरू केले.

जांभा दगड आणि तांबड्या मातीची 'जादू'

जेव्हा हापूसची पहिली कलमे वेंगुर्ला, मालवण आणि पुढे देवगड-रत्नागिरीच्या भागात आणून लावली गेली, तेव्हा निसर्गाने एक अद्भूत चमत्कार घडवला.

गोव्याची माती वेगळी होती, पण कोकणात पाया ठेवताच हापूसला लाभली 'तांबडी माती' आणि 'जांभा दगड' (Laterite Rock).

या जांभ्या दगडाची पाणी धरून न ठेवण्याची आणि उष्णता टिकवून ठेवण्याची जी विशिष्ट क्षमता आहे, ती हापूसच्या मूळ चवीला अधिकच गहिरी करून गेली.

सम

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस २:

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस २: १०/०६/२०२६

ब्राझील ते गोवा... हापूसने केलेली पहिली थरारक समुद्रसफर!

काल आपण पाहिले की 'अफॉन्सो' नावावरून 'हापूस' शब्द कसा आला. पण हा आंबा थेट युरोपमधून आला नाही, तर त्याचा प्रवास झाला जगाच्या पाठीवर असलेल्या दक्षिण अमेरिकेतील 'ब्राझील' या देशातून! विचार करा, १५व्या-१६व्या शतकात, जेव्हा विमाने नव्हती, आधुनिक शीतगृहे (Cold Storage) नव्हती, अशा काळात एका झाडाचे नाजूक कलम हजारो मैल दूर समुद्रमार्गे जिवंत भारतात पोहोचणे म्हणजे एक चमत्कारच होता.

ही कथा आहे त्या अद्भूत आणि थरारक समुद्रसफरीची!

'कोलंबस'च्या मार्गाने कलमांचा प्रवास

१४९८ मध्ये वास्को-द-गामाने भारताचा शोध लावला आणि पोर्तुगीजांची जहाजे जगभर फिरू लागली. पोर्तुगीजांची सत्ता जशी भारतात होती, तशीच ती ब्राझीलमध्येही होती. ब्राझीलच्या उष्णकटिबंधीय हवामानात झाडांवर वेगवेगळे प्रयोग चालू होते. तिथे त्यांनी युरोपीय ग्राफ्टिंग (कलम करण्याची पद्धत) वापरून आंब्याची काही उत्तम कलमे तयार केली होती.

गोव्यात असणाऱ्या पोर्तुगीज अधिकाऱ्यांना आणि पाद्र्‍यांना (Jesuit Priests) भारतातल्या रायवळ आंब्यांपेक्षा काहीतरी दर्जेदार हवे होते. म्हणून त्यांनी थेट ब्राझीलमधून आंब्याची जिवंत कलमे जहाजातून गोव्यात आणण्याचे धाडस केले.

लाटांशी झुंज आणि जहाजावरची कसरत

लांब पल्ल्याच्या लाकडी जहाजांमधून (Caravels) प्रवास करणे अत्यंत धोक्याचे असायचे. अटलांटिक महासागर आणि हिंदी महासागरातील अजस्र लाटा, वादळे आणि महिन्यान् महिन्यांचा प्रवास! या प्रवासात माणसांना पिण्यासाठी पाणी कमी पडायचे, तिथे या नाजूक कलमांना जिवंत ठेवणे हे फार मोठे आव्हान होते.

खारे पाणी आणि हवा: समुद्रातील खाऱ्या हवेमुळे झाडांची पाने जळू नयेत म्हणून त्यांना जहाजाच्या आत सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जायचे.

पाण्याचे काटेकोर नियोजन: जहाजावरील खलाशी स्वतःच्या पिण्याच्या पाण्यातून थोडे थोडे गोड पाणी वाचवून या रोपांना घालत असत, जेणेकरून ती वाळून मरणार नाहीत.

गोव्याच्या बंदरात ऐतिहासिक आगमन!

अनेक महिन्यांचा थरारक प्रवास करून, वादळांशी आणि रोगांशी झुंज देत ही पोर्तुगीज जहाजे अखेर गोव्याच्या बंदरात (किंवा जुन्या गोव्याच्या घाटावर) नांगरली गेली. जेव्हा ती लाकडी पेटी जहाजातून खाली उतरवली गेली, तेव्हा कुणालाही कल्पना नव्हती की, ते केवळ एक झाड नाही, तर भारताच्या फलोत्पादनाचा इतिहास बदलणारे एक सुवर्ण पाऊल आहे.

गोव्याच्या मातीत हे ब्राझीलहून आलेले कलम रुजवले गेले आणि तिथून पुढे खऱ्या अर्थाने 'हापूस'च्या युगाची सुरुवात झाली!

पुढील भागात: गोव्यात आलेलं हे परदेशी कलम आपल्या शेजारच्या कोकणात कसं आलं? कोकणच्या मातीने या पाहुण्याला कसं आपलंसं केलं? नक्की वाचा!

उदयपूर, राजस्थानचे एक सांस्कृतिक पर्यटन केंद्र

उदयपूर, राजस्थानचे एक सांस्कृतिक पर्यटन केंद्र 

लेख क्रमांक १

काही दिवसापूर्वी उदयपूर येथे जाण्याचा योग आला. संध्याकाळची वेळ रिकामी होती म्हणून येथे चौकशी केली कीं जवळ काय बघण्यासारखे आहे?. हॉटेल वाला म्हणाला बागोर कीं हवेली येथे म्युझियम आहे आणि संध्याकाळी तेथे राजस्थानी संस्कृती दाखवणारे एक थेट सादरीकरण ( Live performance ) असते. लेक पिचोलाला लागून असणारी हीं जागा अगदीच अरुंद बोळाची आहे. तेथपर्यंत गाडी जात नाही परंतु ऑटो जातात. 

तेथे गेलो आणि प्रथम म्युझियम बघितले ( वेळ ९.३० ते ५.३०, तिकीट माणशी ६० रुपये ) या मध्ये राजस्थानी राजा महाराजे, छत्रपती शिवाजी महाराज, ग्वालेरचे महाराज असे अनेक पुतळे होते. तेथून पहिल्या मजल्यावर पपेट म्युझियम होते. पपेट म्हणजे हालचाल करणाऱ्या बाहुल्या ( येथे अनेक वेशभूषा असलेले प्रकारचे पपेट होते), त्यानंतर राज घरण्याची नित्यउपयोगी स्नानोपयोगी भांडी , शैया, दरबार गादी इत्यादी वस्तू होत्या, त्यानंतर विविध संगीत वाद्ये, मूर्तिद्वारे शाहीविवाह पद्धती विविध देखावे, विविध युद्धात वापरली गेलेली शस्त्रे इत्यादी अनेक दालने होती. संपूर्ण म्युझियम बघायला एक तास लागला. त्यानंतर जवळच्या लेक पिचोलाच्या घाटावर मजा घेतली. या घातला गणगौर घाट असे म्हणतात. चैत्र शुद्ध प्रतिपदे पासून चैत्र कृष्ण तृतिया ह्या काळात या घाटावर गण गौरी उत्सव साजरा केला जातो. गण म्हणजे शंकर आणि गौरी अशा दोन देवांची वाजत गाजत मिरवणूक काढतात. 

त्यानंतर जवळच महाराणा जगतसिंग १ यांनी ई. १६५१ साली बांधलेल्या जगदीश (श्री विष्णु ) मंदिरामध्ये गेलो. तेथून बाजूलाच असलेल्या बांके बिहारी मंदिरात गेलो. 

त्यानंतर पेटपूजा करून परत संध्याकाळी ७ वाजता सुरू होणाऱ्या धरोधर लोककला थेट सादरीकरणाचे तिकीट काढण्यासाठी ६ वाजता लाईन लावली. ( ऑनलाईन तिकिटे सुद्धा मिळतात ). तिकीट माणशी रु. १२५. जर सादरीकरणाचे फोटो किंवा विडिओ शूटिंग करायचे असेल तर १२५ रुपयाचे आणखी एक तिकीट घ्यायला हवे. अंदाजे २५० माणसे खाली बैठकीवर चिडीचूप बसली होती. तरुण वर्ग जास्त प्रमाणात होता. बरोबर ७ वाजता सादरीकरण सुरू झाले. एका कोपऱ्यात चिपळ्या, हार्मोनियम, मृदूंग, तबला, डफली वाजवणारे कलाकार बसले होते. त्यातीलच दोघे तिघे गाणारे होते. प्रथम त्यांनी वक्रतुंड महाकायने सुरवात करून स्वागतपर नृत्य केले. त्यानंतर डोक्यावर ज्वाला असलेले हांडे घेऊन नाचणाऱ्या ६ स्त्रिया समोर आल्या. त्यांनी राजस्थानी पद्धतीचे नृत्य केले. त्यानंतर, विविध नृत्य झाली, त्यामध्ये पायाला झान्जेची एक बाजू असलेल्या पट्या बांधून दुसऱ्या हातामध्ये झान्जेचा दुसऱ्या बाजूने त्या वाजवत श्री कृष्णाचे भजन म्हणत नाचणाऱ्या स्त्रिया होत्या, त्या नंतर पपेट शॊ झाला. एका पपेटने तर जमिनीवर असलेली नोट उचलून दाखवली. पपेट शॊ सुद्धा अप्रतिम होता. त्या नंतर सर्वात शेवटी भवई नाच झाला हा जवळजवळ २० मिनिटे चालला. या मध्ये नृत्यानगना डोक्यावर मडकी घेऊन नाचायला लागली, हळूहळू मडकी वाढत चालली. सुरवातीला तीन मडकी होती, थोड्यावेळाने त्यावर दोन छोटी मडकी चढवली त्यानंतर काही नृत्य झाल्यावर आणखी चार छोटी मडकी चढवली गेली. जवळजवळ एकंदर ९ मडकी असावीत. खाली सर्वात मोठे आणि वरती सर्वात छोटे. ह्या नाचात वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रयोग होते. कधी जमिनीवर बसत, तर कधी काचेवर नाचत तर कधी डोक्यावर ९ मडकी असताना जमिनीवरील फुलदाणीमधील नोट ओठात पकडत नृत्य सुरू होते. शेवटच्या प्रयोगात एका पितळी थाळीला पायाच्या तळव्याच्या दोन बोटांमध्ये पकडत ती थाळी खालच्या खाली फिरवत वर नृत्य केले ते अतिशय अप्रतिम आणि कलाकारीने ओतोप्रद भरलेले होते. 

एकंदर २५० चे आसपास प्रेक्षक असून सुद्धा कोणताही हल्लागुल्ला न करता शेवटला दमादम मस्त कलंदर ह्या गाण्यावर मडक्यानंशिवाय तुफान नाच झाला आणि कार्यक्रम समाप्त झाला. तेथपर्यंत ८ वाजले होते. खाली आलो तर आणखी २५० माणसे ८ ते ९ च्या सादरीकरण बघण्यासाठी तिकीट काढून उभी होती. ह्या कार्यक्रमाची लोकप्रियता विशेषत: तरुण वर्गात बघून आनंद वाटला. हा कार्यक्रम दररोज साजरा केला जातो.

या आधी गुजरात सरकारने सापुतारा येथे दररोज मोफत ठेवलेले वारली नृत्य सापुतारा तलावाजवळ बघायला मिळाले. 

अनेक राज्यामध्ये आपापल्या राज्यातील प्रमुख नृत्याविष:कार आणि लोककलेचे सादरीकरण केले जाते. पण महाराष्ट्रात फक्त काही उत्सव सोडले तर पर्यटकांसाठी विशेष लोक कला साजरी केलीजाते का? मला तरी माहिती नाही. आपणांस माहिती असेल तर सांगा.

माधव भोळे 

हळदीघाट, राजस्थानचे एक पर्यटन केंद्र.

हळदीघाट, राजस्थानचे एक पर्यटन केंद्र.

लेख क्रमांक २

राजस्थान मधील मेवाड संस्थानाचे १२ वे महाराणा उदयसिंग-२ यांचा जन्म १५२२ साली चितोडगड येथे झाला. उदयसिंगांच्या पिताजींच्या पश्चात उदयसिंगाचे काका बनवीरसिंग धोक्याने मेवाड संस्थानाचा राजा बनल्यानंतर त्यांनी उदयसिंग यांना झोपेत ठार मारण्याची योजना १५३७ मध्ये आखली. याची कुणकुण त्यांची लहानपणीची दाई पन्ना हिला लागली. तिने आपला मुलगा चंदन ह्याला उदयसिंगाच्या जागी झोपवले आणि उदयसिंगना कुंभलगड येथे लपून छपून पाठवले. बनवरसिंग ह्यांनी उदयसिंग समजून चंदनची हत्या केली. बनवीरसिंग जरी राजघराण्यातील होता तरी त्याच्या जन्माबद्दल काही शंका असल्यामुळे त्याला मेवाडमधील सरदारांनी आणि मोठया घराण्यानी पाठिंबा दिला नाही. पुढे १५४० मध्ये उदयसिंगाने मावलीच्या युद्धात बनवीर सिंगला ठार मारले आणि उदयसिंग मेवाडचे राजे झाले. १५५९ मध्ये मुघलं आक्रमाणापासून सुरक्षित अश्या आरवली पर्वत राजीच्या, गेरवा दऱ्या खोऱ्यात, मेवाडमधील पाण्याचे दुर्भीक्ष लक्षात घेता तलावांची नगरीं असलेल्या उदयपूरची महाराजा उदयसिंग यांनी स्थापना केली. १५६८ मध्ये मुघल बादशहा अकबराकडुन मेवाडची राजधानी असलेल्या चितोडगडचा पाडाव झाल्यानंतर मेवाडची राजधानी उदयपूर बनली. 

उदयसिंगला १८ राण्यांपासून २४ मुले झाली. त्यातील सर्वात मोठी महाराणी जयवंतीबाई सांगोरा हींच्या पासून १८ मे १५४० साली अतिशय पराक्रमी महाराणा प्रताप हा सर्वात मोठा मुलगा झाला.

२८ फेब्रुवारी १५७२ रोजी पिता उदयसिंग-२ यांच्या पश्चात महाराणा प्रताप यांचे मेवाडचे महाराणा म्हणून राज्याभिषेक झाला. महाराणा प्रताप अतिशय शूर आणि धाडसी होते. एकदा कुंभळगडच्या जंगलात महाराणा प्रताप यांनी बिबट्या वाघाला साध्या बिचव्याने यमसदनास पाठवले होते.

नाथद्वारा वरून उदयपूरच्या रस्त्यावर हळदीघाट लागतो. चारही बाजूला आरवली पर्वतरांगा आहेत. त्यावेळी राजस्थान आणि उत्तर भारतातील बहुतेक राजे बादशहा अकबराचे मांडलिक होते. १८ जून १५७६ रोजी अंबरचे राजा मानसिंग-१ ( मिर्झाराजे जयसिंग यांचे आजोबा ) ह्या मुघल बादशहा अकबरच्या मांडलिक सरदाराने हळदी घाटी येथे महाराणा प्रतापच्या सैन्यावर जोरदार हल्ला केला. मानसिंग स्वतः कच्छुवा राजपूत होता. तर महाराणा प्रताप शिशोदिया वंशाचे राजपूत होते. 

त्यावेळी मानसिंगकडे १०,००० सैन्य, प्रचंड शस्त्रसाठा आणि हत्ती घोडे होते तर महाराणा प्रतापकडे ३००० ते ४००० सैन्य होते. राजा मानसिंगने प्रथम महाराणा प्रतापला अकबराला शरण येण्यास सांगितले परंतु महाराणा प्रतापने स्पष्ट नकार दिला. 

जोरदार घमासान युद्ध झाले. महाराणा प्रतापकडे राजपूत, भिल्ल आणि अफगाणि योद्धे होते तर राजा मानसिंगकडे राजपूत, मुघल आणि परदेशीं योद्धे होते. भिल्ल योद्धे धनुष्यबाण वापरून शत्रूला नामोहरम करीत. 

भर युद्धामध्ये राणा प्रतापच्या चेतक नावाच्या घोड्याने थेट राजा मानसिंगच्या हत्तीवर घाला घातला, त्यामुळे राणा प्रतापने आपला भाला थेट अंबारीत बसलेल्या मानसिंगवर फेकला परंतु मानसिंग खाली बसला आणि भाला हत्तीच्या माहूताला लागला. माहूत घायाळ होऊन खाली पडला , त्यामुळे चावताळून हत्तीने आपल्या टोकदार दाताने चेतकच्या एका पायाला जखम केली. अशा वेळी चेतकला खूप वेदना झाल्या. अशाहीं परिस्थितीत चेतकने आपल्या ३ पायांचा वापर करून आपला स्वामीं राणा प्रतापला २२ फूट रुंद असलेल्या नाल्यावरून छलांग मारून जंगलातील सुरक्षित स्थळी नेले. त्यानंतर भयंकर जखमांमुळे चेतक मृत्यू पावला. त्या ठिकाणी चेतकची समाधी राणा प्रतापने बांधली. दोन्ही बाजूला खूप सैनिक मरण पावले. युद्ध इतके भीषण झाले कीं हळदी घाटाजवळील खामनोर जवळील नद्या, नाले, तलाव रक्तरंजित झाले. त्या भागाला पुढे "रक्त तलाई" असे नांव पडले. तलाई म्हणजे तलाव. युद्धात राजा मानसिंगचा विजय झाला परंतु महाराणा प्रतापला पकडून ठार करण्याचा त्याचा मनसुबा धुळीला मिळाला.

त्यानंतर राणा प्रतापने प्रतिज्ञा केली कीं जेथपर्यंत तो आपली स्वभूमी परत जिंकणार नाही तेथपर्यंत मी राजशैयेवर झोपणार नाही आणि सामान्य माणसाचे जीवन जगिन. राणा प्रताप वनवासात जीवन जगू लागला. हळूहळू त्याने जंगलातील भिल्ल तसेच आपल्याशी स्वामींनिष्ठ मंडळींना जमा करून युद्धासाठी परत जमावाजमवी सुरू केली. यावेळी त्याने उघड्या मैदानावरील युद्धनीती बदलून गनिमीकाव्याचा वापर करत मेवाडचा बराचसा भाग जिंकला परंतु अत्यंत मजबूत असा चितोडगड तो त्याच्या शेवटपर्यंत जिंकू शकला नाही. १९ जानेवारी १५९७ रोजीं राणा प्रतापचा शिकारीमध्ये झालेल्या जखमांमुळे मृत्यू झाला. मरतेसमई त्याने आपला सर्वात मोठा मुलगा अमरसिंग १ ह्याचे कडुन वचन घेतले कीं कधीही मोगलाना शरण जायचे नाही आणि आपण हरलेला चितोडगड परत घ्यायचा. 

बादशहा अकबरच्या मृत्यूनंतर जहाँगीर बादशहा झाला त्यानंतर अमर सिंग-१ ने १६१५ मध्ये चितोडगड मेवाड राज्यात परत आणला.

हळदीघाट जवळील छोटयाश्या पर्वतावर महाराणा प्रताप यांचा अश्वारूढ पुतळा आहे. या महायोद्याचा आणि हळदीघाटच्या लढाईचा गौरव आणि स्मरण कायम ठेवण्याच्या ध्येयाने प्रेरित झालेल्या डॉ. मोहनलाल श्रीमाळी ह्या शिक्षकाने आपली वडिलोपार्जित जमीन जुमला विकून, आपली चांगला पगार असलेली नोकरीं सोडून १२ वर्ष झटून महाराणा प्रताप म्युझियम १.५ हेक्टरवर उभारले आहे. हे त्या आश्वारुढ पुतळ्याच्या खालच्या भागात आहे. यामध्ये एक महाराणा प्रतापच्या जीवनावर आधारित १५ मिनिटाचा सिनेमा आणि त्याच्या जीवनातील विविध महत्वाचे प्रसंग ह्यावर सचित्र, समूर्त, लाईट आणि संगीत तसेच हिंदी समलोचन असलेले देखावे आहेत. त्याचे उदघाटन १९ जानेवारी २००३ रोजी झाले.

महाराष्ट्रात तर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आयुष्य,त्यातील विविध लढायांचे प्रसंग अतिशय प्रेरणादायी आहेत. त्याचे चित्रण डेरवण, ता. चिपळूण, रत्नागिरी येथे म्युरल फॉर्म मध्ये आहेत परंतु सचित्र समूर्ती लाईट आणि संगीत, मराठी समलोचन असलेले देखावे कोठे आहेत का मला माहिती नाही. 

माधव भोळे 

चंपतराय आणि SIT

चंपतराय आणि SIT.

चंपत राय बन्सल,  विश्व हिंदू परिषदेचे उपाध्यक्ष,  राष्ट्रीय स्वयंमसेवक संघांचे पूर्णवेळ प्रचारक, एक निस्सीम देशभक्त, एक निष्ठावंत समाज कार्यकर्ता आणि राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र न्यासाचे माजी जनरल सेक्रेटरी. 

सध्या वादाच्या भोऱ्यात सापडलेली राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र न्यासाची दानपेटी आणि त्यामुळे बसलेली SIT या मुळे चंपत राय यांची चौकशी होणे साहजिकच आहे. जरी त्यांचे नांव प्राथमिक माहिती अहवाल ( FIR) मध्ये नसले तरी ज्या व्यक्तीवर राम मंदिर न्यासाची रोजच्या कारभाराची जबाबदारी आहे त्याची चौकशी होणे क्रमप्राप्त आहे. आणि जर त्यांची चौकशी होणार असेल तर त्याना त्यांच्या राम जन्मभूमी न्यासाच्या रोजच्या देखरेखीचा कोणताही नैतिक अधिकार रहात नाही त्यामुळे त्यांनी स्वतःहून राजीनामा दिला किंवा त्यांना तो द्यावा लागला याने काही फरक पडत नाही.

अनेक लोकांचे म्हणणे आहे कीं काही लोक त्यांच्या वाईटावर आहेत आणि त्यामुळे त्यांना कट रचून त्यांचा काटा काढला गेला. पण जीं व्यक्ती आपली जबाबदारी सक्षमपणे पार पाडू शकत नाही त्याला त्या पदावर राहण्याचा अधिकारच नाही मग त्याचे पूर्व चारित्र्य कितीही स्वच्छ असो. येथे प्रश्न चरित्र्याचा आहेच पण क्षमतेचा सुद्धा आहे. एव्हडया मोठ्या कारभारावर लक्ष ठेवण्यास चंपत राय असमर्थ ठरले हे नक्की. तसें नसते तर एव्हडा मोठा घोटाळा राजरोस झाला नसता.

आता राहता राहिला प्रश्न कीं त्यांचा ह्या सर्व घोटाळ्यात आणि लुटीमध्ये थेट किंवा अप्रत्यक्षरित्या सहभाग होता का?  तसेच ह्या लु्टीमुळे त्यांना किंवा त्यांचा परिवार, नातेवाईक किंवा मित्र मैत्रिणी, हित संबंधि यांना लाभ झाला का? आणि तो लाभ त्यांनी मिळवून दिला का? 

तर त्याबाबतीत जेथपर्यंत सखोल चौकशी होत नाही आणि केस चा पूर्ण निकाल लागत नाही, आरोप पत्र निश्चित होत नाहीत तेथपर्यंत कोणालाही दोषी धरणे चूकच.

देव करो आणि चंपत राय ह्या सर्वातून सही सलामत सुटो आणि राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र न्यासाचे कार्य सज्जन विश्वास्तांचे हाती जाओ.

माधव भोळे 

रंगांची वाटणी??

रंगांची वाटणी??

पांढऱ्या रंगाच्या पटट्या मारल्यामुळे भडकलेले वातावरण शांत करण्यासाठी  काही जैन मंडळी राज ठाकरे यांना भेटायला गेली होती. 

खरे म्हणजे रंगाची निर्मिती देवांनी केली. आकाशातील इंद्रधनुष्या पासून ते फुलांतील आणि फुलपाखरातील विविध रंग, विविध रंगांचे पक्षी, पाने, फुले हीं निसंशय निसर्गाची निर्मिती आहे. असे असताना पांढरा रंग जैनांचा, हिरवा रंग इस्लामचा, भगवा रंग हिंदूंचा, निळा रंग आंबेडकरवादी बुद्धांचा, निळा आणि पिवळा रंग शिखांचा अश्या वाटण्या आपणच करून घेतल्या. त्या रंगावरून राजकारण आणि समाजकारण सुरू झाले, आणि त्यातून वाद.

पण इंद्रधनुष्याचे रंग कधी आपसात लढतांना दिसतात का? कधी ते आपला क्रम बदलतात का? जांभळ्या  ( violet ) रंगाने कधी लाल रंगाला म्हटले का कीं तुझ्या आणि माझ्या क्रमात अदलाबद्दल करूया?. 

फुलपाखराचे रंग एकाच पंखावर असताना त्यांची तक्रार आपण कधी ऐकली का? सिताफळ कधी सफरचंदाला म्हणाले का कीं तुझा रंग मला दे. 

मग आपणच आपसात असे का भांडतो? 

आपले धर्मपंडित आपल्याला कधीच सांगत नाहीत कीं शंकराला लाल फुल वाहू नका किंवा कृष्णाला पांढरे फुल वाहू नका. ते फक्त त्या देवतांचे प्रियफुल किंवा प्रिय रंग सांगतात. आमच्या अंबाबाईला आणि गणपतीला लाल रंग, कृष्णाला निळा, तर शंकराला सफेद रंग आवडतो.

आपला धर्म सांगतो कीं जसा भाव तसा देव. तुमच्या कडे अमुक फुल नाही तर तुम्ही दुसरे फुल वापरा, ते सुद्धा नसेल तर अक्षता वहा. त्या सुद्धा नसतील तर हळद पिंजर वहा. आपल्या देवांना कोणताही रंग वर्ज्य नाही. मग आपण फक्त भगव्यालाच का महत्व द्यायचे? बाकीच्या रंगांवरील आपले प्रेम कमी आहे का? 

सर्व रंग आमच्यासाठी समान प्रियतेचे असायला हवेत. व्यक्तिगत प्राध्यान आपले आपण ठरवू शकायला हवे. आम्हाला कोणी एकाच रंगाने बांधायची काय गरज आहे.

विचार करा

माधव भोळे 

कुणाल शहा, व्हाट्सअपचा नवीन ग्लोबल सीईओ.

 उतुंग भरारी 

( कुणाल शहा, व्हाट्सअपचा नवीन ग्लोबल सीईओ.)

कुणाल शहा, मुंबईचा व्यवसायिक विभाग प्रिन्सेस स्ट्रीट, लोहार चाळ येथे राहणारा एक १५ वर्षाचा मुलगा, वडीलांचा औषधांचा व्यवसाय बंद पडल्यामुळे डिलिव्हरी बॉय पासून पडेल ते काम करायला लागला. त्यानंतर त्याने मुंबईतील विल्सन कॉलेजमध्ये सकाळी ८ ते १० वाजेपर्यंत तत्वज्ञान ( philosophy) शिकत त्यामध्ये BA केले. वेगवेगळी आडनड कामे सुरूच होती.

पुढे NMIMS, मुंबई मध्ये MBA साठी प्रवेश घेतला, परंतु त्याने लवकरच तेथून ड्रॉप घेतला आणि स्वतःचे काहीतरी सुरू करायचे म्हणून "FreeCharge" हीं फिन्टेक (तंत्रज्ञानावर आधारित आर्थिक कंपनी ) कंपनी सुरू केली. ह्या मध्ये कोणताही आकार (चार्ज ) न घेता वेगवेगळ्या मोबाईलचे रिचार्ज, टीव्ही अँटीना रिचार्ज किंवा वेगवेगळ्या सभासद वर्गण्या ( subscriptions ) स्वीकारून त्या त्या कंपन्याना पोचवल्या जायच्या. हीं कंपनी स्नॅपडील सारख्या भारतीय इंटरनेट ई कॉमर्स कंपनीच्या नजरेस आली आणि ती त्यांनी २८०० कोटी रुपयाला विकत घेतली. 

खरे म्हणजे त्या पैशावर तो मस्त मजा मारू शकला असता परंतु थोड्याच दिवसात त्याने CRED नावाची कंपनी काढली. CRED, हीं सुद्धा एक फिन्टेक कंपनी असून क्रेडिट कार्ड वापरकर्त्यांना कमीत कमी पैशामध्ये क्रेडिट कार्डचा चांगला फायदेशीर वापर कसा करायचा जेणेकरून कमी व्याज आणि जास्त लाभ होईल, तसेच वेळेवर बिले भरणे, क्रेडिट कार्ड मधील फॅसिलिटी इत्यादी फायदे लोकांपर्यंत पोहोचवणे वगैरे सारखी कामे CRED करते. 

आता फेसबुकची मुख्य कंपनी मेटा यांनी ह्या CRED चे २०% शेयर्स रु. ८५५० कोटीला विकत घेतले असून त्यामुळे CRED ची बाजारी किंमत ४.५ बिलीयन डॉलर्स ( सुमारे रु. ४२,००० कोटी ) झाली आहे. मुख्य म्हणजे कुणाल शहाचे विचार आणि त्याचे व्यवसायिक ज्ञान ऐकण्यासाठी फेसबुकच्या मार्क झुकरर्बर्गने त्याला थेट बंगलोर वरून अमेरिकेत बोलावून घेतले आणि त्यानंतर त्याला व्हाट्सअप ह्या अँप्लिकेशनचा थेट ग्लोबल सीईओ बनवला. विशेष म्हणजे कुणाल कोणत्याही अमेरिकेतील किंवा भारतातील मोठ्या इंजिनियरिंग कॉलेज किंवा मॅनेजमेंट कॉलेजचा विद्यार्थी नसताना असे घडू शकते यावर कोणाचा विश्वास बसेल का? पण हे झाले आहे.

कुणालचा स्टार्टअप प्रवास नेहेमीसारख्या घिसा पिट्या रस्त्यावरून झालेला नाही. कुणाल तत्वज्ञानाचा विद्यार्थी असल्यामुळे लोकांच्या अपेक्षा, आशा आकांक्षा आणि त्यांची वागणूक ( behavior ) या बद्धल त्याला प्रचंड माहिती आहे. मानवी मानसशास्त्र ( human psychology ) आणि समाजकारण ( sociology ) ह्या बद्दल त्याचे स्वतःचे काही ठोकताळे आहेत. तो स्वतः एक एंजल इन्व्हेस्टर असल्यामुळे एखादे स्टार्टअप किंवा प्रोडक्ट आर्थिक दृष्ट्या यशस्वी होईल कीं नाही हे चेक करण्यासाठी त्याने Delta 4 theory नावाची संहिता काढली आहे. 

स्वतः मार्क झुकरबर्गची मूळ कंपनी फेसबुक आणि व्हाट्सअप दोन्ही अँप्लिकेशन मुख्यतहा मानसशास्त्रावरच आधारित आहेत.

नुकतेच ४३ वर्ष पूर्ण केलेला कुणाल व्हाट्सअप चा ग्लोबल सीईओ बनला आणि भारतीयांच्या शिरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा चढला.

कोण म्हणतो भारताची तरुणाई निराशाजनक आहे, त्यांनी डोळ्यावरचा पिवळा चष्मा काढावा.

माधव भोळे 

दुर्दैवी घटना आणि लोक प्रतिक्रिया!

 दुर्दैवी घटना आणि लोक प्रतिक्रिया!

गेल्या आठवड्यात २ धक्कादायक घटना घडल्या. एक पुणे येथील केतन अगरवालचा लोहगडावर दुर्दैवी खून आणि दोन नालासोपारा येथील मयांक लोहार याचा मुंबई लोकल मधील खून. 

यावरून समाज माध्यमावर अतिशय विचित्र आणि निराशादायक प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. चांगले चांगले विचारवंत सुद्धा आताची पिढी आणि या आधीच्या पिढ्या यांची तुलना करत पुढील चित्र किती निराशादायक आणि भयावह आहे, तरुण पिढी कशी वाया गेली आहे वगैरे रंगवून सांगत आहेत.

मुळात म्हणजे १४ करोड लोकसंख्येच्या महाराष्ट्रात किंवा १४० करोड लोकसंख्येच्या भारतात हे घडले हे वानगीदाखल आहे, पण ह्या घटना म्हणजे आपला समाज आहे का? 

एका बाजूला देशामध्ये २२.७९ लाख विद्यार्थी निट परीक्षा, किंवा ५.४९ लाख विद्यार्थी UPSC परीक्षा, १६ लाख विद्यार्थी IIT JEE, ४ ते ६ लाख विद्यार्थी नॅशनल डिफेन्स अकॅडेमी एंट्रन्स सारख्या वेगवेगळ्या आव्हानत्मक परीक्षाची तयारी करत असतात. दुसऱ्याबाजूला २.२३ लाख स्टार्टअप्स रजिस्टर असून त्यातील ५५,२०० हे नुसते गेल्या वर्षभरात नोंदले गेले असताना, तसेच Sarvam AI, krutrim AI, Neysa AI सारखे AI मधील ऍडव्हान्स संशोधन आणि प्रोडक्ट्स तयार होत असताना पुढील चित्र निराशाजनक आहे, पुढील पिढी वाया गेली आहे या सारखे सुर समाज माध्यमातून बडवले जातात ह्यामध्ये त्या लेखकांचे दळभद्री पण दिसून येते. 

वरील दोन घटनांची पार्श्वभूमी अतिशय वेगळी आहे. नालासोपारा येथील मयांक लोहार याला मारणारा रोशन सुवर्णा हा दिवसभर दारू पीणारा एक मजूर होता तर लोहगडावर केतन अगरवाल याला ढकलणारी सिया गोयला हीं बड्या बापाची २० वर्षांची एक मूर्ख मुलगी होती जिने कल्पना पण केली नसेल कीं आपला प्लॅन फेल गेला तर काय होईल. ती तिच्या प्रेमाच्या धुंदीत वहात गेली होती. तिने सिनेमा मध्ये होते तसें केले.

वरील हत्येची दोन उदाहरणे किंवा कोयता गँग किंवा एखादे गँग वॉर म्हणजे संपूर्ण समाज नव्हे. प्रत्येक समाजात चांगली वाईट माणसे असतातच म्हणून संपूर्ण समाजाचे चित्र काळ्या ब्रशने रंगवणे चुकीचे होईल.

पर्वाचीच एक बातमी वाचली. Witkin नावाची एक अमेरिकन युवती भारतात केरळ मध्ये एकटीच फिरायला आली असताना तिचे डेबिट कार्ड ATM मध्ये तसेच राहून गेले आणि ते एका रिक्षा वाल्याला मिळाले. त्या कृष्णा नावाच्या रिक्षावाल्याने, कोणताही मोबदला अपेक्षा न करता १४ तास रिक्षाने जाऊन येऊन प्रवास करत ते कार्ड त्या महिलेला पोहोचवले. या वरून काय लक्षात येते? कीं भारतात अजूनही चांगली माणसे आहेत. 

पूर्वी सुद्धा रामन राघवन, रंगा बिल्ला सारखे खुनी होते पण त्याचवेळी इतरही अनेक मंडळी या समाजाला पुढे नेत होती. पूर्वी रावण सुद्धा होता आणि राम सुद्धा होता. कौरव होते आणि पांडव सुद्धा होते. येशू ख्रिस्त देखील होते आणि त्याला फासावर चढवणारे रोमन साम्राज्य सुद्धा होते. प्रेषित मोहमद पैगंबरांच्या नातवाला हुसैन इब्न अलीला करबला येथे आमंत्रण देऊन पाणी सुद्धा प्यायला न देता त्याची आणि त्याच्या संपुर्ण समूहाची हत्या करणारे सुद्धा होते. म्हणजेच कोणत्याही काळात जगात दुष्ट आणि सुष्ट शक्ती होत्या.

त्यामुळे एक दोन घटनांनी हादरून न जाता, संपुर्ण समाज दलदलित फसला आहे असे न समजता, आशादाई बातम्याची सुद्धा दखल घ्यायला हवी. 

दुर्गंधी लवकर पसरते पण सुगंध दरवळायला वेळ लागतो कारण तो मंद असतो. 

माधव भोळे 

नेमेची येतो पावसाळा ??

नेमेची येतो पावसाळा ??

शाळेत असताना आम्हाला वरील आशयचे निबंध लिहावे लागत. आधीच उल्हास मग त्यात फाल्गुन मांस. कुठूनतरी दोन चार ओळी खर्डायच्या आणि शिक्षकांना दाखवायच्या. बाकीचे विद्यार्थी मात्र ३/४ पानी निबंध लिहायचे. त्यावेळी मात्र मला ज्ञानेश्वरांच नक्कीच हेवा वाटायचा. एवढीशी ७०० श्लोकांची भगवद गीता, त्याच्यावर म्हणे त्यांनी टीका केली, ती सुद्धा १८ अध्याय आणि ९०३४ ओव्यानमध्ये साचेबद्ध केली. काय प्रतिभाशक्ती त्या महानुभावाची. एका एका ओवीचा अर्थ आजसुद्धा वाचकाच्या अनुभवानुसार आणि अनुभतीनुसार पुन्हा पुन्हा वेगळा समजला जातो आणि सांगितला जातो. जे सोपे म्हणून करायला गेले ते परत गहन झाले. 

तर सांगायचा मुद्धा म्हणजे ज्या पावसाची आपण गेले एक महिना आतुरतेने चातकासारखी वाट पहात होतो तो आमच्या मालाडच्या धरतीवर आज सकाळी अवतरला. थोडा थोडका नाही तर चक्क अर्धा तास रीप रीप करीत संपुर्ण अंगण भिजवून गेला आणि त्यामुळे;

"रित्या झाल्या अत्तराच्या कुप्या, कोसळती जलधारा भुवरी, 

चिंब होऊन मन, दूर जाई सागरी,

पेटल्या चेतना, जागृत झाल्या भावना,

आठवता दिवसतो, बांध घाली या मना" ( अर्थात कवी गणेशसूत माधव 🤪).

असेच काहीसे काव्य मनात घोळू लागले. कारण गेले काही दिवस संपुर्ण महाराष्ट्र ज्या क्षणाची वाट आतुरतेने पहात होता तो, "नेमेची येतो पावसाळा" अशी त्या पावसाची इतके वर्ष खिल्ली उडवल्यामुळे इतका नाराज झाला होता कीं त्यामुळे मुळात सध्या तोंडात नसलेले सर्व मुंबईकरांचे तोंडचे पाणी पळाले होते.

असो तर आपण कुठलीही गोष्ट अगदी हलकी फुलकी घेतो. पाण्यासारख्या "जीवन" नांव असलेल्या पदार्थाची किंमतच आपण २० रुपये / बाटली ठरवून त्याला एक कमोडीटी म्हणून वापरतो, त्याचा खरा अर्थ या गेल्या एक महिन्यात आम्हाला समजला. आता तरी आपण त्या पाण्याला आणि त्याचा बाप असलेल्या पावसाला योग्य तो मान देऊन त्याचे स्वागत आणि गौरव करूया. 

सर्वांनां पावसाळ्याच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा. आणि हो कुठे पावसाळी पिकनिक काढणार असाल तर आम्हाला पण बोलवा गरम गरम भजी खायला आणि तोंड भाजेस्तो गरम चहा प्यायला.

माधव भोळे 

पांढऱ्या पटट्या!

पांढऱ्या पटट्या!

गेले काही दिवस पांढऱ्या पटट्या हा विषय महाराष्ट्रातील विशेषत: मुंबईतील समाज माध्यमातून घोळत आहे. अर्थात काही राजकारणी त्याचा पुरेपूर फायदा घेण्याचा प्रयत्न सुद्धा करीत आहेत. 

त्या पांढऱ्या पटट्याचे जेव्हडे म्हणून अन्वयार्थ काढता येत असतील तेव्हढे काढले गेले, जेव्हडे त्या पट्टे काढणाऱ्याला सुद्धा ते काढतांना माहिती नसतील. त्यातील एक अर्थ म्हणजे दोन समूहातील श्रेष्ठता मग ती धर्म, जात, भाषा, रंग आणि आता आर्थिक स्थिती ह्या बद्धल. 

काही लोकांच्या मते मराठी माणूस आर्थिक दृष्ट्या तुलनेने कमी पडतो म्हणून अशी हिम्मत इतर लोक करतात. पण मराठी माणसाला आपली आर्थिक स्थिती सुधारायला किंवा मजबूत करायला ना कायद्याचे किंवा संविधानाचे बंधन आहे. पण आमच्या सर्व मंडळींचा फोकस आणि वेळ नेत्यांच्या समोर ट्रॅक्टर आणून गुलाल उधळणे, त्या नेत्यासमोर उपोषणे करणे आणि सोडणे, आंदोलनासाठी पैसे जमा करणे, गावोगावी शिमगा, गणपती, यात्रा, मंदिरे यासाठी बॅनरवर फोटो झळकण्यासाठी रात्रंदिवस मेहेनत करणे. गावातील जमिनी विकण्यासाठी दलाली करणे आणि पार्ट्या झोडणे. म्हणजे जवानीमध्ये जों वेळ देवाने काहीतरी करून दाखवण्यासाठी दिलेला असतो तो असा मृगजळाच्या पाठी फुकट घालवणे आणि मग वय निघून गेल्यावर आम्हाला कोणी विचारत नाही म्हणून नशिबाला, नातेवाईकांना आणि समाजाला दोष देणे. 

आपल्या राज्यामध्ये अनेक मराठी लोक उत्तम व्यवसाय करतात आणि त्यांच्या गुणावर त्यांनी आपली खूप प्रगती केली आहे, परंतु इतर मराठी मंडळींनी किंवा होतकरू मराठी व्यवसायिकानी व्यवसाय करताना आपल्यातील काही दोष किंवा कमतरता शोधून काढून त्यावर उपाययोजना ते करत नाहीत म्हणून ते पाठी पडतात. 

व्यवसाय करण्याकडे उदासीनता, विवाह जुळण्यामध्ये येत असलेला अडथळा, सातत्य नसणे, शब्दाची किंमत नसणे, ग्राहकाला सांभाळण्यासाठी लागणारी नम्रता असणे, बँक आणि इतर व्यवहार करण्यासाठी लागणारी व्यवहार चातुर्यता नसणे, फाजील आत्मविश्वास, एक घाव दोन तुकडे ( लवचिकतेचा अभाव ) अशा एक ना अनेक कमतरता आपल्यामध्ये असतात. त्या सुधारण्यासाठी लागणारे प्रशिक्षण कोणत्याही शाळेत मिळत नसून ते आपणच निरीक्षणाने किंवा अनुभवाने घेऊ शकतो. पण ते न करता फक्त आणि फक्त दुसऱ्याला दोष देणे एव्हडेच आपण करतो म्हणून आपली आर्थिक स्थिती यथा तथाच असते.

आणि जगाचा नियमचं आहे कीं बळी तो कान पिळी. 

बिरबल आणि अकबराच्या गोष्टीमधून एक गोष्ट आपण शिकलो आहे कीं दुसरी रेषा न पुसता लहान करायची असेल तर तिच्या बाजूला आपण आणखीन एक मोठी रेषा काढायला हवी. त्याचप्रमाणे आपण आपले सर्व कर्तृत्व पणाला लावून आपली आर्थिक स्थिती मजबूत करायला हवी.

मी एक पुस्तक लिहिले आहे "मराठी पाऊल पडते पुढे" त्या मध्ये महाराष्ट्रातील २८ दिग्गज मराठी उद्योजकांच्या यशोगाथा लिहिल्या आहेत परंतु अशा पुस्तकांचा खप महाराष्ट्रात कमी आहे पण स्वामींच्या पोथीची पुस्तके किंवा इतिहास, राजकारण, जातीचा महिमा असलेली इत्यादि विषयावरील पुस्तके महाराष्टात भरपूर खपतात हा अनुभव आहे, त्याला कोण काय करणार. जेथपर्यंत मानसिकता बदलत नाही तेथपर्यंत आपण असेच राहणार.

केल्याने होत आहेरे मग केलेची पाहिजे.

माधव भोळे