हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९
पेशव्यांचे आंबा प्रेम आणि शनिवार वाड्यातील मेजवान्या!
मागील भागात आपण पाहिले की छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आंब्याच्या झाडांना 'पोटच्या पोरासारखं' जपण्याचा आदेश दिला होता. शिवछत्रपतींचा हाच वारसा पुढे पेशवेकाळात अत्यंत राजेशाही थाटात बहरला. १८ व्या शतकात शनिवार वाड्यात राहणाऱ्या पेशव्यांना आंब्याची, विशेषतः कोकणातील उत्तम दर्जाच्या आंब्यांची एवढी प्रचंड आवड होती की, त्यांच्यासाठी आंबा हे केवळ एक फळ नव्हते, तर तो प्रतिष्ठेचा आणि मुत्सद्देगिरीचा (Diplomacy) एक भाग बनला होता!
'पेशवे दप्तरातील' जुनी पाने चाळली, तर आंब्याविषयीचे अनेक रंजक किस्से समोर येतात.
कोकणातून पुण्यासाठी खास 'आंबा एक्सप्रेस'!
थोरले बाजीराव पेशवे आणि त्यांचे सुपुत्र नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात दरवर्षी उन्हाळ्याची चाहूल लागताच शनिवार वाड्यावरून कोकणातील सुभेदारांना, मामलतदारांना आणि अधिकाऱ्यांना तातडीची पत्रे पाठवली जायची.
पत्रांमधील मजकूर असायचा: "उत्कृष्ठ प्रतीचे आंबे, जे चांगले पिकतील आणि वाटेत खराब होणार नाहीत, ते तातडीने पुण्यास रवाना करावेत."
त्या काळी आजच्यासारख्या वेगवान गाड्या किंवा रस्ते नव्हते. मग काय केले जायचे? कोकणातून कच्चे आंबे (पाड लागलेले) गोणपाटात आणि गवताच्या पेंढ्यात अत्यंत काळजीपूर्वक रचले जायचे. हे आंबे लाकडी पेट्यांमध्ये किंवा करंड्यांमध्ये भरून, वेगवान घोड्यांवर आणि हत्तींवर लादले जात आणि 'खास डौलदार आंबा पथक' ते घेऊन घाटमाथा ओलांडून पुण्याच्या दिशेने धाव घेत असे.
पेशवे दप्तरातील तो रंजक हिशोब!
नानासाहेब पेशवे स्वतः बागाईतदार होते. त्यांनी पुण्याच्या पर्वती आणि हिराबागेच्या परिसरात स्वतः आंब्यांच्या अनेक बागा तयार केल्या होत्या आणि तिथे कोकणातून कलमे मागवून लावली होती. एका ऐतिहासिक नोंदीनुसार, नानासाहेबांनी एका हंगामात कोकणातून तब्बल १ लाख आंबे मागवल्याचा उल्लेख आढळतो!
शनिवार वाड्यात येणाऱ्या या आंब्यांचे रीतसर हिशोब ठेवले जायचे. कोणते आंबे 'सरकारात' (म्हणजे पेशव्यांच्या खाजगी वापरासाठी) जाणार, कोणते आंबे इतर मानकऱ्यांना भेट म्हणून दिले जाणार आणि कोणते आंबे देव्हाऱ्यात देवापुढे ठेवले जाणार, याचे कडक नियम होते.
'मँगो डिप्लोमसी' (आंबा मुत्सद्देगिरी)
पेशवे केवळ स्वतःच आंबे खात नव्हते, तर दिल्लीचे राजे, हैदराबादचे निजाम आणि दूरवर असणाऱ्या इंग्रज अधिकाऱ्यांशी मैत्रीचे संबंध टिकवून ठेवण्यासाठी कोकणचा हाच राजा आंबा 'भेट' (Gift) म्हणून पाठवला जायचा. ज्याला आंबे पाठवले, त्याला पेशवे दरबाराकडून विशेष मान मिळाला, असे त्या काळी मानले जाई.
थोडक्यात काय, तर आज आपण जो कॉर्पोरेट गिफ्टिंगसाठी किंवा जवळच्या लोकांना आब्यांची पेटी पाठवतो, तिची सुरुवात पेशव्यांनी १८ व्या शतकातच केली होती!
No comments:
Post a Comment