हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ५

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ५: १३/०६/२०२६

पाद्र्‍यांचे ते 'गुप्त' प्रयोग... ज्याने हापूसला जन्म दिला!

मागील भागात आपण पाहिले की कोकणात शेकडो प्रकारचे 'रायवळ' आंबे होते. पण या गावरान आंब्यांमध्ये एक मोठी समस्या होती— त्यांची चव खात्रीशीर नसायची आणि त्यांच्या गरात भरपूर रेषा (तंतू) असायच्या. मग यावर उपाय म्हणून गोव्यातील पोर्तुगीज जेसुइट पाद्र्‍यांनी (Jesuit Priests) १६व्या शतकात विज्ञानाचा एक अद्भूत प्रयोग केला, ज्याला आपण 'ग्राफ्टिंग' (Grafting) म्हणजेच 'कलम करणे' म्हणतो!

चला जाणून घेऊया, एका झाडाच्या फांदीने आंब्याचा इतिहास कसा बदलला.

चर्चचे पाद्री आणि वनस्पती शास्त्र

त्या काळी भारतात आलेले युरोपियन पाद्री केवळ धर्मप्रसारक नव्हते, तर ते उत्तम डॉक्टर, खगोलशास्त्रज्ञ आणि वनस्पती तज्ज्ञही होते. युरोपमध्ये सफरचंद, चेरी आणि नाशपाती या फळांची उत्तम दर्जाची झाडे तयार करण्यासाठी 'ग्राफ्टिंग'चे तंत्रज्ञान आधीपासूनच वापरले जात होते. गोव्यात आल्यावर त्यांनी पाहिले की येथील रायवळ आंब्याची झाडे इथल्या मातीत मजबूत रुजतात, पण फळ मात्र हवे तसे येत नाही.

त्यांनी विचार केला: "जर युरोपियन तंत्रज्ञान आणि भारतीय माती एकत्र आली तर?"

'रूटस्टॉक' आणि 'सायाॅन'ची अद्भूत युती!

पाद्र्‍यांनी सेंट पॉल कॉलेज (गोवा) च्या बागांमध्ये प्रयोग सुरू केले. त्यांनी काय केले?

१. त्यांनी जमिनीतून नैसर्गिकरीत्या उगवलेले, मजबूत आणि रोगप्रतिकारक असलेले गावरान (रायवळ) आंब्याचे रोप निवडले. याला विज्ञानात 'रूटस्टॉक' (Rootstock) म्हणतात.

२. दुसरीकडे, ब्राझील किंवा इतर देशांतून आणलेल्या उत्कृष्ट, बिनरेषांच्या आणि सुगंधी आंब्याची एक फांदी निवडली. याला 'सायाॅन' (Scion) म्हणतात.

३. या गावरान रोपाचा वरचा भाग कापून, तिथे या परदेशी आंब्याची फांदी अत्यंत अचूकपणे जोडली (कलम केली) आणि ती घट्ट बांधून ठेवली.

काही दिवसांतच, गावरान रोपाच्या मुळांनी जमिनीतून अन्न गोळा करून त्या परदेशी फांदीला पुरवले. त्या जोडलेल्या फांदीला नवीन पालवी फुटली आणि जगातील पहिले 'कलमी हापूसचे झाड' तयार झाले!

एकाच झाडावर १००% तीच चव!

या प्रयोगाचा सर्वात मोठा फायदा काय झाला? पूर्वी आंब्याची कोय लावली की त्यातून येणारा आंबा आई-वडिलांसारखाच गोड निघेल याची गॅरंटी नसायची. पण 'ग्राफ्टिंग'मुळे मूळ झाडाचे गुणधर्म (DNA) १००% नवीन झाडात उतरू लागले. म्हणजेच, एका गोड हापूसच्या फांदीपासून तयार केलेली पुढची हजारो झाडे अगदी तशीच आणि तितकीच गोड आंबे देऊ लागली!

या पाद्र्‍यांनी शोधून काढलेल्या विज्ञानाच्या जादूमुळेच, आज आपण एकाच पेटीतल्या सर्व आंब्यांची एकसारखीच अप्रतिम चव चाखू शकतो.

पुढील भागात: जगातील पहिले हापूसचे झाड नक्की कुठे लावले गेले? त्या ऐतिहासिक जागेचा शोध! नक्की वाचा.