हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ४

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ४: १२/०६/२०२६

आज आपण बाजारात गेलो की फक्त 'हापूस' किंवा 'पायरी' शोधतो. पण जरा विचार करा, ५०० वर्षांपूर्वी जेव्हा पोर्तुगीजांनी हापूसची कलमे आणली नव्हती, तेव्हा कोकणात आंबे नव्हते का? होते! आणि ते एक-दोन नव्हे, तर शेकडो प्रकारचे होते. त्या अस्सल गावरान आणि नैसर्गिक आंब्यांना आपण म्हणतो— 'रायवळ आंबे'!

चला तर मग, आज हापूसच्या या 'पूर्वजांची' सफर करूया.

रायवळ' म्हणजे नक्की काय?

'रायवळ' हा शब्द 'राई' (म्हणजे दाट जंगल किंवा आंब्याची बागाईत) या शब्दावरून आला असावा. हे आंबे कोणी कलमे करून लावले नव्हते, तर पक्षांनी किंवा प्राण्यांनी खाऊन टाकलेल्या कोयींमधून निसर्गतः उगवलेले हे आंबे होते. म्हणूनच, प्रत्येक रायवळ झाडाच्या आंब्याची चव, आकार, रंग आणि सुवास एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळा असायचा!

एकाच रानातल्या दोन झाडांचे आंबे कधीच सारखे नसायचे— एक गोड असेल, तर दुसरा आंबट-गोड!

चवीनुसार पडलेली मजेशीर नावे!

कोकणी माणसाने या रायवळ आंब्यांच्या वैशिष्ट्यांवरून त्यांची अत्यंत रंजक आणि मजेशीर नावे ठेवली होती:

शेपू आंबा: ज्या आंब्याला शेपूच्या भाजीसारखा विशिष्ट सुवास असायचा.

खोबऱ्या आंबा: ज्याची कोय एकदम कडक आणि आतील गर खोबऱ्यासारखा घट्ट असायचा.

साखऱ्या आंबा: जो आकाराने लहान पण चवीला साखरेसारखा गोड असायचा.

चिंच आंबा: नावाप्रमाणेच अत्यंत आंबट, ज्याचा वापर फक्त डाळीत किंवा आमटीत केला जायचा.

पोपटी आंबा: ज्याचा रंग पोपटाच्या पंखांसारखा हिरवागार असायचा.

दूधपेढा आंबा: अत्यंत मऊ आणि तोंडात टाकताच विरघळणारा इत्यादी.

चोखून खाण्याची आणि पन्ह्याची मजा!

हापूससारखा हा आंबा सुरीने कापून खाल्ला जात नसे. रायवळ आंबा खाण्याची खरी पद्धत म्हणजे तो हाताने मऊ करायचा, त्याचे देठ काढायचे आणि मग 'चोखून' खायचा! आंबा चोखून खाताना हाताच्या कोपरापासून वाहणारा रस आणि चेहऱ्यावर उडणारे तुषार... हा आनंद आजच्या पिढीला मिळणे दुर्मिळ झाले आहे.

याच रायवळ आंब्यांच्या रसाची 'आंबापोळी' (साटं) अप्रतिम व्हायची, आणि उन्हाळ्यात उकाड्यापासून वाचवण्यासाठी याच कच्च्या गावरान कैऱ्यांचे 'पन्हे' घरोघरी उकळले जायचे.

हापूस आला अन्...

हापूस आल्यानंतर त्याच्या व्यावसायिक गणितांमुळे आणि आंतरराष्ट्रीय मागणीमुळे या रायवळ आंब्यांची झाडे हळूहळू कमी झाली. पण आजही कोकणातल्या जुन्या घरांच्या अंगणात किंवा विहिरीच्या काठावर एखादे जुने अवाढव्य रायवळ झाड उभे असते, जे आपल्याला आपल्या मूळ संस्कृतीची आठवण करून देते.

उद्याच्या भागात: युरोपियन पाद्र्‍यांनी गोव्याच्या मातीत 'ग्राफ्टिंग' (कलम करण्याचे) पहिले प्रयोग नेमके कसे केले? ते विज्ञानाचे गुपित! नक्की वाचा.