हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ६

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ६

जगातील पहिल्या हापूस झाडाचा 'तो' ऐतिहासिक पत्ता! 

मागील भागात आपण पाहिले की पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी 'ग्राफ्टिंग'ची जादू वापरून हापूसचे पहिले यशस्वी कलम तयार केले. पण हे विज्ञानाचे प्रयोग नेमके कुठे झाले? जगातील ते पहिले अधिकृत हापूसचे झाड कुठे लावले गेले होते? चला, आज इतिहासामध्ये डोकावून त्या पहिल्या झाडाचा पत्ता शोधूया!

हा इतिहास आपल्याला घेऊन जातो गोव्यातील एका अत्यंत प्रतिष्ठित आणि ऐतिहासिक ठिकाणी.

 'सेंट पॉल कॉलेज' (College of Saint Paul, Goa)

१६व्या शतकात गोव्यातील 'जुने गोवा' (Old Goa) भागात 'सेंट पॉल कॉलेज' नावाचे जेसुइट पाद्र्‍यांचे एक अवाढव्य केंद्र होते. हे केवळ धार्मिक केंद्र नव्हते, तर तिथे आशियातील सर्वात मोठी लायब्ररी, औषधोपचार केंद्र आणि वनस्पतींवर प्रयोग करण्यासाठी विस्तीर्ण बागा होत्या.

इतिहासकारांच्या मते, इ.स. १५०० च्या उत्तरार्धात याच कॉलेजच्या प्रयोगाशाळेत आणि बागेमध्ये हापूस आंब्याचे पहिले यशस्वी कलम लावले गेले. वनस्पती तज्ज्ञ असणाऱ्या पाद्र्‍यांनी या बागेत शेकडो कलमे तयार केली आणि ती संपूर्ण गोव्यात वाटली.

देवगडचे 'ते' जुने झाड आणि कान्होजी आंग्रे यांचा काळ!

गोव्यातून हा आंबा पुढे कोकणात कसा आला, याबद्दल आणखी एक रंजक ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. मराठा साम्राज्याचे आरमारी प्रमुख कान्होजी आंग्रे यांच्या काळात, म्हणजेच १७व्या शतकाच्या शेवटी आणि १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला, सिंधुदुर्गातील विजयदुर्ग आणि देवगड परिसरामध्ये हापूसची पद्धतशीर लागवड सुरू झाली.

देवगड जवळील एका जुन्या वाड्याच्या आवारात आणि काही मंदिरांच्या परिसरात १८व्या शतकात लावलेली काही झाडे आजही जुनी जाणती लोक दाखवतात. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत तिथे अशी झाडे होती, ज्यांचे वय १५० ते २०० वर्षांपेक्षा जास्त होते आणि तरीही त्यांना मधुर आंबे लागत होते!

झाडांचे आयुष्य आणि इतिहास

आंब्याचे झाड सहसा १०० ते १५० वर्षे सहज जगू शकते, जर त्याची योग्य काळजी घेतली तर. गोव्यातील ते पहिले मूळ झाड आज काळाच्या पडद्याआड गेले असले, तरी त्याचे वंशज (DNA) आज कोकणातील लाखो झाडांच्या रूपाने जिवंत आहेत. आपण आज जो देवगड किंवा रत्नागिरी हापूस खातो, त्याची मूळ पूर्वज फांदी कधीकाळी याच ऐतिहासिक बागांमध्ये डोलत होती!

जगातील पहिल्या हापूस झाडाने लावलेले ते छोटे पाऊल आज अब्जावधी रुपयांच्या जागतिक उद्योगात रूपांतरित झाले आहे.