हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ८
काल आपण हापूसचा कोकणाशी जडलेला स्नेह पाहिला. आज आपण इतिहासामध्ये थोडे मागे जाऊन पाहणार आहोत की, ज्या कोकणच्या भूमीत हापूस डोलतोय, तिथे फळझाडांच्या आणि आंब्याच्या लागवडीची सुरुवात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात कशी झाली. महाराजांचे दूरदृष्टीपण केवळ गडकिल्ले आणि युद्धनीतीपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते स्वराज्याच्या पर्यावरणाचे आणि शेतीचेही रक्षणकर्ते होते.
याचा सर्वात मोठा पुरावा मिळतो तो शिवकाळातील ऐतिहासिक **'आज्ञापत्रा'**मध्ये!
आज्ञापत्रातील सक्त नियम: "झाडे प्रजेची, ती पोटच्या पोरासारखी जपा!"
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आदेशावरून रामचंद्रपंत अमात्य यांनी लिहिलेल्या 'आज्ञापत्र' या ग्रंथात झाडांच्या कत्तलीविषयी अत्यंत कडक नियम दिले आहेत. त्या काळात जहाजांचे लाकूड किंवा इतर कामांसाठी झाडे तोडावी लागायची, पण महाराजांचा आंब्याच्या झाडांबाबत एक विशेष नियम होता. आज्ञापत्रात लिहिले आहे:
"रयतेने ही झाडे लावून, लेकरांसारखी संगोपन करून वाढविली. ती तोडल्याने रयतेचे दुःख काय होईल? एकाचे दुःख करून जे कार्य करीन म्हणेल, ते कार्य करणारासहित बुडून नाहीसे होईल... याकरिता आंब्याची किंवा फणसाची झाडे जी असतील, ती प्रजेची, ती मुळीच तोडू न देणे."
महाराजांचा स्पष्ट आदेश होता की, जर एखाद्या सरकारी कामासाठी आंब्याचे झाड तोडणे अत्यंत गरजेचे असेल, तर आधी त्या शेतकऱ्याला योग्य मोबदला (पैसे) द्या, त्याचे मन राजी करा आणि मगच झाड तोडा, तेही जबरदस्तीने नाही!
सिंधुदुर्गातील आंबा लागवडीला प्रोत्साहन
१७व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा महाराजांनी मालवणचा सिंधुदुर्ग आणि विजयदुर्ग सारखे जलदुर्ग उभारले, तेव्हा किनारपट्टीच्या सुरक्षेसोबतच तिथल्या स्थानिक अर्थकारणाला बळ देण्यासाठी फळझाडांच्या लागवडीला प्रोत्साहन दिले गेले. रायवळ आंब्यांच्या राई (बागा) पद्धतशीरपणे कशा लावल्या जातील, याकडे लक्ष दिले गेले.
हापूस आंबा तेव्हा अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यात गोव्यापुरता मर्यादित असला, तरी कोकणातील माती आंब्यासाठी सुवर्णभूमी आहे हे शिवकाळानेच आधी ओळखले होते. महाराजांच्या याच पर्यावरणपूरक धोरणामुळे पुढे मराठा साम्राज्यात आंब्याच्या बागा मोठ्या प्रमाणावर बहरू शकल्या.
थोडक्यात सांगायचे तर, आज कोकणात जी आंब्याची समृद्धी आपल्याला दिसते, तिचा पाया शिवछत्रपतींच्या त्याच दूरदृष्टीमध्ये दडलेला आहे!
No comments:
Post a Comment