हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस २:

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस २: १०/०६/२०२६

ब्राझील ते गोवा... हापूसने केलेली पहिली थरारक समुद्रसफर!

काल आपण पाहिले की 'अफॉन्सो' नावावरून 'हापूस' शब्द कसा आला. पण हा आंबा थेट युरोपमधून आला नाही, तर त्याचा प्रवास झाला जगाच्या पाठीवर असलेल्या दक्षिण अमेरिकेतील 'ब्राझील' या देशातून! विचार करा, १५व्या-१६व्या शतकात, जेव्हा विमाने नव्हती, आधुनिक शीतगृहे (Cold Storage) नव्हती, अशा काळात एका झाडाचे नाजूक कलम हजारो मैल दूर समुद्रमार्गे जिवंत भारतात पोहोचणे म्हणजे एक चमत्कारच होता.

ही कथा आहे त्या अद्भूत आणि थरारक समुद्रसफरीची!

'कोलंबस'च्या मार्गाने कलमांचा प्रवास

१४९८ मध्ये वास्को-द-गामाने भारताचा शोध लावला आणि पोर्तुगीजांची जहाजे जगभर फिरू लागली. पोर्तुगीजांची सत्ता जशी भारतात होती, तशीच ती ब्राझीलमध्येही होती. ब्राझीलच्या उष्णकटिबंधीय हवामानात झाडांवर वेगवेगळे प्रयोग चालू होते. तिथे त्यांनी युरोपीय ग्राफ्टिंग (कलम करण्याची पद्धत) वापरून आंब्याची काही उत्तम कलमे तयार केली होती.

गोव्यात असणाऱ्या पोर्तुगीज अधिकाऱ्यांना आणि पाद्र्‍यांना (Jesuit Priests) भारतातल्या रायवळ आंब्यांपेक्षा काहीतरी दर्जेदार हवे होते. म्हणून त्यांनी थेट ब्राझीलमधून आंब्याची जिवंत कलमे जहाजातून गोव्यात आणण्याचे धाडस केले.

लाटांशी झुंज आणि जहाजावरची कसरत

लांब पल्ल्याच्या लाकडी जहाजांमधून (Caravels) प्रवास करणे अत्यंत धोक्याचे असायचे. अटलांटिक महासागर आणि हिंदी महासागरातील अजस्र लाटा, वादळे आणि महिन्यान् महिन्यांचा प्रवास! या प्रवासात माणसांना पिण्यासाठी पाणी कमी पडायचे, तिथे या नाजूक कलमांना जिवंत ठेवणे हे फार मोठे आव्हान होते.

खारे पाणी आणि हवा: समुद्रातील खाऱ्या हवेमुळे झाडांची पाने जळू नयेत म्हणून त्यांना जहाजाच्या आत सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जायचे.

पाण्याचे काटेकोर नियोजन: जहाजावरील खलाशी स्वतःच्या पिण्याच्या पाण्यातून थोडे थोडे गोड पाणी वाचवून या रोपांना घालत असत, जेणेकरून ती वाळून मरणार नाहीत.

गोव्याच्या बंदरात ऐतिहासिक आगमन!

अनेक महिन्यांचा थरारक प्रवास करून, वादळांशी आणि रोगांशी झुंज देत ही पोर्तुगीज जहाजे अखेर गोव्याच्या बंदरात (किंवा जुन्या गोव्याच्या घाटावर) नांगरली गेली. जेव्हा ती लाकडी पेटी जहाजातून खाली उतरवली गेली, तेव्हा कुणालाही कल्पना नव्हती की, ते केवळ एक झाड नाही, तर भारताच्या फलोत्पादनाचा इतिहास बदलणारे एक सुवर्ण पाऊल आहे.

गोव्याच्या मातीत हे ब्राझीलहून आलेले कलम रुजवले गेले आणि तिथून पुढे खऱ्या अर्थाने 'हापूस'च्या युगाची सुरुवात झाली!

पुढील भागात: गोव्यात आलेलं हे परदेशी कलम आपल्या शेजारच्या कोकणात कसं आलं? कोकणच्या मातीने या पाहुण्याला कसं आपलंसं केलं? नक्की वाचा!