गोमूत्र तज्ज्ञ

 गोमूत्र तज्ज्ञ

१९८० च्या उन्हाळ्यात, मैलापूर ( कर्नाटक ) मधील एका साध्याशा घराच्या अंगणात सातवीत शिकणारा एक अस्वस्थ मुलगा उभा होता आणि तो आपल्या वडिलांना आपली क्रिकेटची बॅट एका खोल विहिरीत फेकून देताना पाहत होता. एका स्थानिक सामन्यादरम्यान वेगाने आलेल्या 'बाउन्सर' चेंडूमुळे त्या मुलाचा चष्मा फुटला होता आणि त्याचे वडील—जे संस्कृत विषयातील एक नामवंत तर्कशास्त्रज्ञ होते—आपल्या मुलाच्या दृष्टीबद्दल अत्यंत चिंतेत व भयभीत झाले होते.

"तुझे क्रिकेटचे दिवस संपले," त्याच्या वडिलांनी त्याला व्हायोलिन हातात देऊन घोषित केले. "तुला अचूकता मिळवायची असेल, तर यात प्रभुत्व मिळव."

मुलाने आकांड तांडव केले नाही. त्याने आपले लक्ष व्हायोलिनवर केंद्रित केले, संगीत दिग्गजांच्या बरोबरीने सादरीकरण होईपर्यंत प्रशिक्षण, अगदी भारतरत्न एम.एस.सुब्बुलक्ष्मी कडून थेट सुधारणा घेतल्या.

पाच वर्षांनंतर त्याला आणखी एक धक्का बसला: तो आयआयटी-जेईई (IIT-JEE) परीक्षा उत्तीर्ण होऊ शकला नाही.

तरीही त्याने हार मानली नाही. त्याने एका प्रादेशिक अभियांत्रिकी महाविद्यालयात प्रवेश घेतला आणि तिथे शांतपणे 'कॉम्प्युटर सायन्स'मधील 'लॉजिक गेट्स'चे (logic gates) सखोल ज्ञान आत्मसात केले. पुढे, आपल्या मेहनतीच्या जोरावर त्याने आयआयटी मद्रासमध्ये पदव्युत्तर संशोधक म्हणून प्रवेश मिळवला आणि पीएचडी पूर्ण केली, प्राध्यापक म्हणून रुजू झाला आणि अखेरीस त्याच संस्थेचा संचालक बनला जिने एकेकाळी त्याला प्रवेश नाकारला होता.

२०११ पर्यंत, जेव्हा जगभरात ग्राहकांसाठी मोबाईल ॲप्स विकसित केले जात होते, तेव्हा हे प्राध्यापक एका अशा राष्ट्रीय कमतरतेचा विचार करत होते जी कोणाच्याही लक्षात आली नव्हती: भारतातील प्रत्येक रडार, लढाऊ विमान, बँकिंग सर्व्हर आणि संरक्षण प्रणाली ही परदेशी बनावटीच्या मायक्रोप्रोसेसरवर चालत होती.

त्याच्या मनात एकच प्रश्न होता: "परदेशी चिप आपल्याला अपेक्षित असलेलीच कामे करते, याची आपण खात्री करू शकतो. पण युद्ध सुरू असताना ती अशी काही कृती करणार नाही जी आपल्याला *नको* आहे, याची हमी आपण देऊ शकतो का?"

त्यांनी पूर्णपणे स्वदेशी आणि औद्योगिक दर्जाचा मायक्रोप्रोसेसर अगदी सुरुवातीपासून विकसित करण्याचा प्रस्ताव मांडला. जागतिक तंत्रज्ञान क्षेत्रातील बड्या कंपन्यांचे म्हणणे होते की, अब्जावधी डॉलर्सची पायाभूत सुविधा आणि मोठ्या प्रमाणावरील परदेशी पेटंट्सशिवाय हे काम करणे शक्य नाही.

त्याची त्याला पर्वा नव्हती. अरुंद प्रयोगशाळांमध्ये दीर्घकाळ काम करत असताना, त्यांनी आणि त्यांच्या टीमने 'ओपन सोर्स RISC-V इन्स्ट्रक्शन सेट'चा स्वीकार केला. त्यांनी 'लॉजिक गेट्स'चे कोडिंग स्वतः केले, सिलिकॉन लेआउट्स तयार केले आणि अब्जावधी 'इन्स्ट्रक्शन सायकल्स'ची पडताळणी केली.

जुलै २०१८ मध्ये, 'राईसक्रीक' (Risecreek) असे सांकेतिक नाव असलेला १६ चौरस मिलीमीटर (16mm²) आकाराचा सिलिकॉनचा एक छोटा तुकडा प्रयोगशाळेत आला. टीमने त्याचे जोडणीचे काम पूर्ण केले, बटण चालू केले आणि मॉनिटरवर लुकलुकणारे दृश्य पाहत राहिले; कारण इतिहासात पहिल्यांदाच पूर्णपणे भारतीय बनावटीच्या सिलिकॉनवर 'लिनक्स' (Linux) ऑपरेटिंग सिस्टम सुरू होत होती.

आज, त्याचे SHAKTI प्रोसेसर आर्किटेक्चर संरक्षण संप्रेषणांपासून ते ISRO च्या सहकार्याने तयार केलेल्या स्पेस ग्रेड कंट्रोलर्सपर्यंत सर्व गोष्टींना सामर्थ्य देते.

तो तरुण मुलगा ज्याच्या वडिलांनी क्रिकेटची बॅट विहिरीत फेकली...
1985 मध्ये जेईई लिस्ट चुकलेला विद्यार्थी...
आपल्या कौटुंबिक घरी राहण्यासाठी आणि आपल्या दिवंगत वडिलांच्या संस्कृत ग्रंथालयाचे संरक्षण करण्यासाठी अधिकृत आयआयटी संचालकांच्या हवेलीला नकार देणारा व्हायोलिन वादक...
त्याचे नाव प्रा. वीझीनाथन कामकोटी.
ते आय. आय. टी. मद्रास चे संचालक आहे. निट परीक्षेच्या घोटाळ्यानंतर  सरकारने सार्वजनिक परीक्षा पद्धती सुधारण्यासाठी तयार केलेल्या विशेष कार्यकारी समितीचे ते सहा पैकी एक सदस्य आहेत.

त्याला आपल्या देशाच्या MA in Buddhism  शिकलेल्या खासदार भर संसदेत "गोमूत्र तज्ज्ञ" म्हणाल्या.

हीं आपल्या संशोधकांची किंमत. कोणीही उठतो आणि नांवे ठेवतो.

माधव भोळे

गोमूत्र महती

 बुद्धीझम शिकून बुद्धी येतेच असे नाही. 

आढ्यात नसले तर पोहोऱ्यात कुठून येणार?

अर्थात शास्त्रज्ञाला गोमूत्र तज्ञ म्हटल्याने नां गोमूत्राची महती कमी होते नां शास्त्रज्ञाची. दोन्ही महान आहेत.

गोमूत्राची महती एका मेडिकल जर्नल मध्ये आली ती खाली देत आहे.

J Intercultural Ethnopharmacology. 2015 Mar 7;4(2):180–186. doi: 10.5455/jice.2015022210032

गोमूत्राची कर्करोग-उपचारक क्षमता: एक आढावा

गुरप्रीत कौर रंधावा 1,✉, राजीव शर्मा 2

PMCID: PMC4566776 PMID: 26401404

मानवी वैद्यकशास्त्रात प्रचंड प्रगती झाली असूनही, संसर्गजन्य रोग सार्वजनिक आरोग्यासाठी एक मोठा धोका बनून राहिले आहेत. सध्या उपलब्ध असलेल्या प्रतिजैविक औषधांना मोठ्या प्रमाणावर प्रतिकार निर्माण होणे ही एक गंभीर चिंतेची बाब आहे. रुग्णालयात होणाऱ्या संसर्गांपैकी एक मोठा भाग हा मेथिसिलिन-प्रतिरोधक स्टॅफिलोकोकस ऑरियस किंवा बहु-औषध-प्रतिरोधक (MDR) ग्रॅम-निगेटिव्ह जिवाणूंसारख्या अत्यंत प्रतिरोधक जिवाणूंमुळे होतो. अमेरिकेत दरवर्षी सुमारे २० लाख लोकांना प्रतिजैविक-प्रतिरोधक जिवाणूंचा संसर्ग होतो आणि या संसर्गामुळे दरवर्षी किमान २३,००० लोकांचा मृत्यू होतो.

प्रतिजैविक-प्रतिरोधक संसर्गामुळे गुंतागुंत वाढलेल्या इतर आजारांमुळे आणखी बरेच लोक मरतात [1]. २०१२ मध्ये, एमडीआर क्षयरोगाची सुमारे ४५०,००० नवीन प्रकरणे होती. ९२ देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर औषध-प्रतिरोधक क्षयरोग आढळून आला आहे. एशेरिचिया कोलायमुळे होणाऱ्या मूत्रमार्गाच्या संसर्गासाठी तोंडावाटे घेतल्या जाणाऱ्या पसंतीच्या औषध फ्लोरोक्विनोलोन्सच्या प्रतिकारशक्तीचा विकास खूप व्यापक आहे, अनेकदा संवेदनशीलता फक्त इंजेक्शनद्वारे दिल्या जाणाऱ्या औषधांपुरतीच मर्यादित राहते [2]. प्रतिरोधक सूक्ष्मजीवांमुळे होणारे संक्रमण अनेकदा प्रमाणित उपचारांना प्रतिसाद देत नाहीत, ज्यामुळे आजारपण लांबते, आरोग्यसेवेवरील खर्च वाढतो आणि मृत्यूचा धोका अधिक वाढतो.

सूक्ष्मजीवांविरुद्ध आपली प्रभावी कार्यक्षमता (संवेदनशीलता) कायम राखणाऱ्या नवीन 'अँटीमायक्रोबियल' (सूक्ष्मजीव-विरोधी) घटकांच्या विकासाची अत्यंत गरज आहे [३,४]. उपचारास कठीण असलेल्या या संसर्गांवर मात करण्यासाठी पारंपरिक औषधांपासून नवीन औषधांची शास्त्रशुद्ध पद्धतीने निर्मिती करणे, ही आधुनिक आरोग्यसेवेसाठी एक नवी संधी उपलब्ध करून देते.

आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये (सुश्रुत संहिता, अष्टांग संग्रह आणि भावप्रकाश निघंटू) गोमूत्राचे वर्णन प्राण्यांपासून मिळणारा एक प्रभावी औषधी पदार्थ म्हणून केले आहे, ज्याचे असंख्य उपचारात्मक उपयोग आहेत. भारतात गाईला (कामधेनू) पवित्र प्राणी मानले जाते. ऋग्वेदात (१०/१५) गोमूत्राची तुलना अमृताशी केली आहे. सुश्रुत (४५/२२१) आणि चरक (श्लोक-१००) या ग्रंथांमध्ये गोमूत्राचे अनेक औषधी गुणधर्म सांगितले आहेत; यामध्ये वजन कमी करणे, हृदय व मूत्रपिंडाशी संबंधित काही आजार बरे करणे, तसेच अपचन, पोटदुखी, अतिसार, सूज (एडिमा), कावीळ, अशक्तपणा (ॲनिमिया), मूळव्याध आणि कोड (विटिलिगो) यांसारख्या त्वचेच्या आजारांवरील उपचारांचा समावेश आहे.

गोमूत्र हे ग्रॅम-निगेटिव्ह आणि ग्रॅम-पॉझिटिव्ह बॅक्टेरियांच्या विस्तृत श्रेणीविरुद्ध तसेच काही औषध-प्रतिरोधक बॅक्टेरियाविरुद्ध एक प्रभावी अँटीबॅक्टेरियल एजंट आहे. हे काही अँटीमायक्रोबियल औषधांचे बायो-एन्हान्सर म्हणून कार्य करते. यात अँटीफंगल, अँथेलमिंटिक, अँटीनिओप्लास्टिक क्रिया आहे, हे अतिसंवेदनशीलता प्रतिक्रियांमध्ये आणि व्यक्तीचे आयुष्यमान वाढवण्यासह इतर अनेक रोगांमध्ये उपयुक्त आहे. अलीकडील संशोधनांनी असे दाखवले आहे की गोमूत्र हे एक इम्युन-एन्हान्सर देखील आहे [7-9].

 गोमूत्र शरीरातील सर्व असंतुलन दूर करण्यास सक्षम आहे आणि अशा प्रकारे ते सामान्य आरोग्य टिकवून ठेवते [५]. गोमूत्रामध्ये ९५% पाणी, २.५% युरिया, खनिजे, २४ प्रकारचे क्षार, संप्रेरके (हार्मोन्स) आणि २.५% विकरे (एंझाइम्स) असतात. तसेच, यात लोह, कॅल्शियम, फॉस्फरस, कार्बोनिक ॲसिड, पोटॅश, नायट्रोजन, अमोनिया, मँगनीज, गंधक (सल्फर), फॉस्फेट्स, पोटॅशियम, युरिया, युरिक ॲसिड, अमिनो ॲसिड्स, विकरे, सायटोकाइन्स आणि लॅक्टोज यांचाही समावेश असतो [६].

गोमूत्राचे उपचारात्मक गुणधर्म आधुनिक विज्ञानानेही प्रमाणित केले आहेत.

 

आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून

आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून 

आज गार्डीयन ह्या जगप्रसिद्ध वृत्तपत्राच्या हानाथ एलीस पीटर्सन ह्या पत्रकाराने म्हटले कीं "मोदींना कोणी पुरस्कार देणार असतील तर ते त्या देशात धावत जातील". शिचेलीस मध्ये त्यांना पर्यावरणा संबंधि दिलेल्या एका पुरस्कारामध्ये काही स्पेलिंग मिस्टेक होत्या त्यावर त्या पत्रकाराने हीं टर उडवली. तिचे म्हणणे कीं एव्हड्या घाईघाईत हा पुरस्कार समारंभ अखला गेला त्याचे हे परिणाम.

प्रथम म्हणजे मोदी हे भारताचे सर्वातजास्त काळ काम करणारे निवडून आलेले पंतप्रधान आहेत. ( नेहरू सुद्धा जास्तीतजास्त काळ काम करणारे पंतप्रधान होते पण स्वातंत्र्यानंतर पहिली काहींवर्षं ते निवडणुकीशिवाय पंतप्रधान झाले होते ). त्यांचा सन्मान हा भारताचा सन्मान आहे. ते ज्या प्रकारची परराष्ट्र नीती करतात त्यामुळे ते आणि भारत जगाच्या सर्व गटा तटा मध्ये समावले गेले आहेत. त्यांच्यामते लहानातला लहान आणि मोठ्यातला मोठा देश भारतासाठी मित्र आहे. इराण अमेरिका युद्ध सुरू असताना त्यांनी दाखवलेल्या मुत्सदिपणामुळे बाकी देशामध्ये इंधन टंचाईचे रूप भायानक झाले पण त्यांनी भारतीयांना त्याची झळ पोचू दिली नाही.

ज्या गार्डीयन वृत्तपत्राची ती पत्रकार आहे त्याची स्थापना इंग्लंड मध्ये झाली त्या देशाचा पंतप्रधान गेल्या १० वर्षात ७ वेळा बदलला गेला. इंग्लंडचे प्रश्न एव्हढे गंभीर आहेत कीं ते सोडवण्यासाठी त्यांच्याकडे योग्य नेता नाही. असे असताना दुसऱ्या देशाच्या पंतप्रधानावर खालच्या भाषेत टिका करणे म्हणजे आपले ठेवायचे झाकून आणि दुसऱ्याचे बघायचे वाकून.

माधव भोळे 

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस ११

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस ११ २९/०६/२०२६

गोऱ्या साहेबांना लागली हापूसची चटक! मँगो फिव्हर!

काल आपण शनिवार वाड्यातील आंब्याची शाही मेजवानी पाहिली. १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे पाय भारतात घट्ट रोवले जात होते, तेव्हा इंग्रज अधिकाऱ्यांचा संबंध मराठ्यांच्या दरबाराशी आणि कोकणच्या किनारपट्टीशी आला. युरोपमध्ये फक्त सफरचंद, बेरीज आणि सुकी फळे खाणाऱ्या इंग्रजांना जेव्हा भारताचा राजा 'हापूस' भेटला, तेव्हा ते या फळाच्या प्रेमात वेडे झाले!

त्या काळातील अनेक ब्रिटिश गव्हर्नर्स, डॉक्टर आणि प्रवाशांनी आपल्या रोजनिशींमध्ये (Journals) हापूसची स्तुती करताना शब्दांची उधळण केली आहे.

"जगातील सर्वात परिपूर्ण फळ!"

ब्रिटिश भारतातील वनस्पतीशास्त्रज्ञ आणि ईस्ट इंडिया कंपनीचे अनेक अधिकारी दरवर्षी उन्हाळ्यात मुंबई आणि पुण्यातून खास हापूस मागवत असत. एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याने आपल्या रोजनिशीत लिहून ठेवले आहे:

"मी जगात अनेक देशांची सफर केली आणि तिथली फळे चाखली. पण बोटीने कोकणातून मुंबईला येणारा 'अल्फान्सो' नावाचा आंबा म्हणजे निसर्गाचा चमत्कार आहे. त्याची साल सोलताच जो सुगंध खोलीभर पसरतो, तो स्वर्गीय आहे. त्याच्या गरामध्ये एकही रेशा (Fiber) नाही आणि त्याची चव म्हणजे मध, केशर आणि ताज्या फळांचे अद्भूत मिश्रण आहे. हे या पृथ्वीवरील सर्वात परिपूर्ण फळ आहे!"

मुंबई ते लंडन... हापूसचा प्रवास!

इंग्रज अधिकाऱ्यांना हापूसची एवढी चटक लागली होती की, ते फक्त भारतातच आंबे खाऊन थांबले नाहीत. मुंबईचे जे ब्रिटिश गव्हर्नर असायचे, ते इंग्लंडमध्ये राहणाऱ्या आपल्या नातेवाईकांना आणि थेट ब्रिटनच्या राजा-राणीला खूश करण्यासाठी जहाजातून कच्चे हापूस आंबे पाठवण्याचे धाडस करत असत.

त्या काळी जहाजाचा प्रवास खूप मोठा असायचा, त्यामुळे अनेकदा आंबे वाटेतच सडून जायचे. पण तरीही, "या मोसमात लंडनला किमान काही आंबे जिवंत पोहोचलेच पाहिजेत," असा इंग्रज साहेबांचा अट्टाहास असायचा. ज्या जहाजातून आंबे सुखरूप लंडनला पोहोचायचे, त्या कॅप्टनला विशेष बक्षीस दिले जाई!

'मँगो पार्ट्यांची' सुरुवात

इंग्रजांनी भारतात आल्यावर अनेक क्लब्स सुरू केले होते. मे आणि जून महिन्यात या ब्रिटिश क्लबांमध्ये खास 'मँगो पार्ट्या' (Mango Parties) आयोजित केल्या जायची. या पार्ट्यांमध्ये मोठे ब्रिटिश अधिकारी, लेडीज आणि लष्करी कर्नल एकत्र येऊन हापूस आंब्याचा आस्वाद घेत असत. हापूस खाणे हे ब्रिटिशांच्या उच्चभ्रू वर्तुळात प्रतिष्ठेचे लक्षण मानले जाऊ लागले.

जे इंग्रज भारताला लुटायला आले होते, त्यांना शेवटी कोकणच्या या राजाने आपल्या गोडव्याने जिंकून घेतले होते!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस १

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA मँगोएस दिवस १ ०८/०६/२०२६

 'हापूस' नावाचा उदय! 

​"आंब्यांचा राजा" म्हणून ज्याने जगभरातल्या रसिकांच्या जिभेवर आणि मनावर अधिराज्य गाजवलं आहे, तो आपला लाडका 'हापूस'! पण आपण कधी विचार केला आहे का, की कोकणच्या या अस्सल मातीतल्या फळाला 'हापूस' हे नाव कसं मिळालं? हा प्रवास एखाद्या रंजक ऐतिहासिक कथेपेक्षा कमी नाही.

​या नावाचा संबंध थेट जोडला जातो तो तब्बल ५०० वर्षांपूर्वीच्या पोर्तुगीज साम्राज्याशी!

​अफॉन्सो डी अल्बुकर्क (Afonso de Albuquerque)

​इ.स. १५०९ च्या सुमारास भारतामध्ये पोर्तुगीज सत्तेचा विस्तार करण्यासाठी 'अफॉन्सो डी अल्बुकर्क' हा व्हाइसरॉय (गव्हर्नर) म्हणून गोव्यात आला. पोर्तुगीज खलाशांना भारतातील स्थानिक 'रायवळ' आंबे खूप आवडायचे, पण त्या आंब्यांमध्ये फायबर (तंतू/केस) खूप असायचे आणि ते लवकर सडायचे.

​यावर उपाय म्हणून पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी आणि वनस्पती तज्ज्ञांनी ब्राझीलमधून आणलेल्या उत्कृष्ट कलमी तंत्रज्ञानाचा वापर करून गोव्यात एक नवीन, बिनरेषांचा, घट्ट आणि सुगंधी आंबा तयार केला. हा नवा आंबा त्यावेळचा गव्हर्नर 'अफॉन्सो' (Afonso) याच्या काळात लोकप्रिय झाला, म्हणून पोर्तुगीज लोकांनी या वाणाला त्याचेच नाव दिले - 'अल्फान्सो' (Alfonso)!

​ 'अल्फान्सो'चा झाला 'हापूस'!

​पोर्तुगीजांकडून हा आंबा जेव्हा हळूहळू सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीच्या किनारपट्टीवर, म्हणजेच आपल्या कोकणात आला, तेव्हा इथल्या स्थानिक बोलीभाषेने या परदेशी नावाचे आपल्या मातीशी नाते जोडले.

​युरोपियन उच्चाराचा 'अल्फान्सो'...

​पुढे गोव्याकडे जाताना 'आपोस' (Afoos) झाला...

​आणि शेवटी कोकणी माणसाच्या जिभेवर रेंगाळताना त्याचे रूपांतर 'हापूस' मध्ये झाले!

​शब्दाचा उच्चार बदलला, पण कोकणच्या जांभ्या दगडाने आणि खऱ्याखुऱ्या मातीने या फळाला जी चव, रंग आणि सुवास दिला, त्याने या 'अल्फान्सो'ला खऱ्या अर्थाने जगाचा राजा बनवले.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस १०

शनिवार वाड्यातील आंब्याची मेजवानी आणि रसाची पारंपरिक पद्धत!

मागील भागात आपण पाहिले की पेशव्यांसाठी कोकणातून घोड्यांवरून आंबे पुण्यात यायचे. पण हे आंबे शनिवार वाड्यात पोहोचल्यानंतर पुढे काय व्हायचे? पेशवे घराण्यात आंबा खाण्याची आणि त्याचा 'आमरस' बनवण्याची एक खास, साग्रसंगीत पारंपरिक पद्धत होती. आजच्यासारखी मिक्सर-ब्लेंडरची साधनं नसताना, त्या काळी शनिवार वाड्याच्या स्वयंपाकघरात आंब्याची मेजवानी कशी रंगायची, इतिहास डोकावून पाहूया!

गंगाजळात आंबे थंड करणे.

कोकणातून उन्हातानातून प्रवास करून आलेले आंबे थेट खाल्ले जात नसत. आंबा उष्ण असतो, त्यामुळे त्याची उष्णता (चीक आणि गरमपणा) कमी करण्यासाठी वाड्यातील पटांगणात किंवा खाजगी विहिरीच्या थंडगार पाण्यात हे आंबे काही तास बुडवून ठेवले जायचे. पेशवे दप्तरात उल्लेख आहे की, खास प्रसंगी आंबे धुण्यासाठी आणि थंड करण्यासाठी स्वच्छ पाण्याचे मोठे रांजण भरून ठेवले जात.

हाताने रस काढण्याची 'ती' कला.

त्या काळी आमरस बनवण्यासाठी आजच्यासारखी कोणतीही यंत्रे नव्हती. वाड्यातील सुवासिनी आणि आचारी अत्यंत सोवळ्याने आणि स्वच्छतेने रस काढायला बसायचे.

प्रथम आंबा हाताने अलगद दाबून मऊ केला जायचा.

त्यानंतर त्याचे देठ काढून, हाताने दाबून त्याचा पिवळाधमक रस तांब्या-पितळाच्या किंवा चांदीच्या मोठ्या परातींमध्ये (ज्याला 'भोगणी' म्हटले जायचे) काढला जाई.

कोयीला आणि सालीला राहिलेला गर काढण्यासाठी सुती कापडाचा वापर केला जायचा, जेणेकरून रसात एकही रेशा (तंतू) राहणार नाही.

सुंठ, केशर आणि म्हशीचे साजूक तूप!

आज आपण आमरसात फक्त साखर घालतो, पण पेशवेकालीन आमरसाची रेसिपी काहीतरी वेगळीच आणि शाही होती. आंब्याचा रस बाधू नये (पचन नीट व्हावे) म्हणून त्यात 'सुंठ पावडर' आणि 'वेलची' प्रामुख्याने घातली जायची. रस आणखी सुगंधी आणि राजेशाही करण्यासाठी त्यात 'केशर' विरघळवून टाकले जाई.

आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हा आमरस जेव्हा चांदीच्या वाट्यांमध्ये वाढला जायचा, तेव्हा त्यावर साजूक कढवलेल्या तुपाची धार सोडली जायची!

पंगती आणि आंब्याचा आग्रह

शनिवार वाड्यात जेव्हा आंब्याचा मोसम असायचा, तेव्हा ब्राह्मण भोजन आणि खास पाहुण्यांसाठी पंगती उठायच्या. केळीच्या पानावर मऊ सुवासिक भात, पुरी, मसालेदार भाजी आणि चांदीच्या वाटीत भरलेला हा शाही आमरस! "अजून एक वाटी घ्या..." असा आग्रह करत पाहुण्यांना तृप्त केले जाई. पेशव्यांच्या या आंबा प्रेमामुळेच पुढे पुणेकरांमध्येही आंबा खाण्याची एक वेगळी संस्कृती आणि चोखंदळपणा तयार झाला.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ९

​

पेशव्यांचे आंबा प्रेम आणि शनिवार वाड्यातील मेजवान्या!

​मागील भागात आपण पाहिले की छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आंब्याच्या झाडांना 'पोटच्या पोरासारखं' जपण्याचा आदेश दिला होता. शिवछत्रपतींचा हाच वारसा पुढे पेशवेकाळात अत्यंत राजेशाही थाटात बहरला. १८ व्या शतकात शनिवार वाड्यात राहणाऱ्या पेशव्यांना आंब्याची, विशेषतः कोकणातील उत्तम दर्जाच्या आंब्यांची एवढी प्रचंड आवड होती की, त्यांच्यासाठी आंबा हे केवळ एक फळ नव्हते, तर तो प्रतिष्ठेचा आणि मुत्सद्देगिरीचा (Diplomacy) एक भाग बनला होता!

​'पेशवे दप्तरातील' जुनी पाने चाळली, तर आंब्याविषयीचे अनेक रंजक किस्से समोर येतात.

​

कोकणातून पुण्यासाठी खास 'आंबा एक्सप्रेस'!

​थोरले बाजीराव पेशवे आणि त्यांचे सुपुत्र नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात दरवर्षी उन्हाळ्याची चाहूल लागताच शनिवार वाड्यावरून कोकणातील सुभेदारांना, मामलतदारांना आणि अधिकाऱ्यांना तातडीची पत्रे पाठवली जायची.

​पत्रांमधील मजकूर असायचा: "उत्कृष्ठ प्रतीचे आंबे, जे चांगले पिकतील आणि वाटेत खराब होणार नाहीत, ते तातडीने पुण्यास रवाना करावेत."

​त्या काळी आजच्यासारख्या वेगवान गाड्या किंवा रस्ते नव्हते. मग काय केले जायचे? कोकणातून कच्चे आंबे (पाड लागलेले) गोणपाटात आणि गवताच्या पेंढ्यात अत्यंत काळजीपूर्वक रचले जायचे. हे आंबे लाकडी पेट्यांमध्ये किंवा करंड्यांमध्ये भरून, वेगवान घोड्यांवर आणि हत्तींवर लादले जात आणि 'खास डौलदार आंबा पथक' ते घेऊन घाटमाथा ओलांडून पुण्याच्या दिशेने धाव घेत असे.

​

पेशवे दप्तरातील तो रंजक हिशोब!

​नानासाहेब पेशवे स्वतः बागाईतदार होते. त्यांनी पुण्याच्या पर्वती आणि हिराबागेच्या परिसरात स्वतः आंब्यांच्या अनेक बागा तयार केल्या होत्या आणि तिथे कोकणातून कलमे मागवून लावली होती. एका ऐतिहासिक नोंदीनुसार, नानासाहेबांनी एका हंगामात कोकणातून तब्बल १ लाख आंबे मागवल्याचा उल्लेख आढळतो!

​शनिवार वाड्यात येणाऱ्या या आंब्यांचे रीतसर हिशोब ठेवले जायचे. कोणते आंबे 'सरकारात' (म्हणजे पेशव्यांच्या खाजगी वापरासाठी) जाणार, कोणते आंबे इतर मानकऱ्यांना भेट म्हणून दिले जाणार आणि कोणते आंबे देव्हाऱ्यात देवापुढे ठेवले जाणार, याचे कडक नियम होते.

​'मँगो डिप्लोमसी' (आंबा मुत्सद्देगिरी)

​पेशवे केवळ स्वतःच आंबे खात नव्हते, तर दिल्लीचे राजे, हैदराबादचे निजाम आणि दूरवर असणाऱ्या इंग्रज अधिकाऱ्यांशी मैत्रीचे संबंध टिकवून ठेवण्यासाठी कोकणचा हाच राजा आंबा 'भेट' (Gift) म्हणून पाठवला जायचा. ज्याला आंबे पाठवले, त्याला पेशवे दरबाराकडून विशेष मान मिळाला, असे त्या काळी मानले जाई.

​थोडक्यात काय, तर आज आपण जो कॉर्पोरेट गिफ्टिंगसाठी किंवा जवळच्या लोकांना आब्यांची पेटी पाठवतो, तिची सुरुवात पेशव्यांनी १८ व्या शतकातच केली होती!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ८

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ८

​काल आपण हापूसचा कोकणाशी जडलेला स्नेह पाहिला. आज आपण इतिहासामध्ये थोडे मागे जाऊन पाहणार आहोत की, ज्या कोकणच्या भूमीत हापूस डोलतोय, तिथे फळझाडांच्या आणि आंब्याच्या लागवडीची सुरुवात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात कशी झाली. महाराजांचे दूरदृष्टीपण केवळ गडकिल्ले आणि युद्धनीतीपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते स्वराज्याच्या पर्यावरणाचे आणि शेतीचेही रक्षणकर्ते होते.

​याचा सर्वात मोठा पुरावा मिळतो तो शिवकाळातील ऐतिहासिक **'आज्ञापत्रा'**मध्ये!

​

आज्ञापत्रातील सक्त नियम: "झाडे प्रजेची, ती पोटच्या पोरासारखी जपा!"

​छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या आदेशावरून रामचंद्रपंत अमात्य यांनी लिहिलेल्या 'आज्ञापत्र' या ग्रंथात झाडांच्या कत्तलीविषयी अत्यंत कडक नियम दिले आहेत. त्या काळात जहाजांचे लाकूड किंवा इतर कामांसाठी झाडे तोडावी लागायची, पण महाराजांचा आंब्याच्या झाडांबाबत एक विशेष नियम होता. आज्ञापत्रात लिहिले आहे:

​"रयतेने ही झाडे लावून, लेकरांसारखी संगोपन करून वाढविली. ती तोडल्याने रयतेचे दुःख काय होईल? एकाचे दुःख करून जे कार्य करीन म्हणेल, ते कार्य करणारासहित बुडून नाहीसे होईल... याकरिता आंब्याची किंवा फणसाची झाडे जी असतील, ती प्रजेची, ती मुळीच तोडू न देणे."

​महाराजांचा स्पष्ट आदेश होता की, जर एखाद्या सरकारी कामासाठी आंब्याचे झाड तोडणे अत्यंत गरजेचे असेल, तर आधी त्या शेतकऱ्याला योग्य मोबदला (पैसे) द्या, त्याचे मन राजी करा आणि मगच झाड तोडा, तेही जबरदस्तीने नाही!

​

सिंधुदुर्गातील आंबा लागवडीला प्रोत्साहन

​१७व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, जेव्हा महाराजांनी मालवणचा सिंधुदुर्ग आणि विजयदुर्ग सारखे जलदुर्ग उभारले, तेव्हा किनारपट्टीच्या सुरक्षेसोबतच तिथल्या स्थानिक अर्थकारणाला बळ देण्यासाठी फळझाडांच्या लागवडीला प्रोत्साहन दिले गेले. रायवळ आंब्यांच्या राई (बागा) पद्धतशीरपणे कशा लावल्या जातील, याकडे लक्ष दिले गेले.

​हापूस आंबा तेव्हा अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यात गोव्यापुरता मर्यादित असला, तरी कोकणातील माती आंब्यासाठी सुवर्णभूमी आहे हे शिवकाळानेच आधी ओळखले होते. महाराजांच्या याच पर्यावरणपूरक धोरणामुळे पुढे मराठा साम्राज्यात आंब्याच्या बागा मोठ्या प्रमाणावर बहरू शकल्या.

​थोडक्यात सांगायचे तर, आज कोकणात जी आंब्याची समृद्धी आपल्याला दिसते, तिचा पाया शिवछत्रपतींच्या त्याच दूरदृष्टीमध्ये दडलेला आहे!

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ७

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ७ : 

एका 'परदेशी पाहुण्याचा' 'कोकणचा राजा' होण्याचा अद्भूत प्रवास! 

​गेल्या ६ दिवसांपासून आपण 'हापूस' नावाच्या एका अद्भूत महाकाव्याची पहिली काही पाने चाळत आहोत. आज या पहिल्या आठवड्याच्या शेवटी, आपण एका अशा प्रवासाची उजळणी करणार आहोत, ज्याने भारताच्या, विशेषतः कोकणच्या कृषी संस्कृतीचा इतिहास कायमचा बदलून टाकला.

​पोर्तुगाल ते ब्राझील, ब्राझील ते गोवा आणि गोव्याहून आपला कोकण... हा एका परदेशी फळाचा 'कोकणचा राजा' बनण्याचा प्रवास थक्क करणारा आहे!

​गोषवारा:

​नावामागचा माणूस: आपण पाहिले की, हापूस हे नाव कोणी मराठी माणसाने ठेवलेले नाही. १५०९ मध्ये गोव्यात आलेल्या 'अफॉन्सो डी अल्बुकर्क' या पोर्तुगीज गव्हर्नरच्या नावावरून पोर्तुगीजांनी याला 'अल्फान्सो' म्हटले. पुढे कोकणी माणसाने आपल्या लाघवी भाषेत त्याचे रूपांतर 'हापूस' मध्ये केले.

​थरारक समुद्रसफर: दक्षिण अमेरिकेतील ब्राझीलमधून लाकडी जहाजांमध्ये खाऱ्या हवेपासून आणि वादळांपासून वाचवत, स्वतःच्या पिण्याचे पाणी वाचवून खलाशांनी ही नाजूक कलमे जिवंत गोव्यात आणली.

​पाद्र्‍यांची जादू: गोव्यातील सेंट पॉल कॉलेजच्या बागांमध्ये युरोपियन पाद्र्‍यांनी भारतातील बलवान 'रायवळ' (गावरान) आंब्याच्या रोपावर ब्राझीलच्या सुगंधी आंब्याची फांदी जोडून 'ग्राफ्टिंग' (कलम) केले आणि बिनरेषांच्या, रसाळ हापूसचा जन्म झाला.

पण तो 'कोकणचाच' राजा का झाला?

​हापूस गोव्यात जन्माला आला, त्याचे पूर्वज ब्राझीलचे होते, मग त्याला जगभरात ओळख 'कोकणचा हापूस' म्हणूनच का मिळाली?

​याचे उत्तर दडले आहे कोकणच्या निसर्गात आणि कोकणी माणसाच्या अफाट मेहनतीत! जेव्हा हे कलम गोव्याच्या सीमा ओलांडून सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत आले, तेव्हा इथल्या जांभ्या दगडाने (Laterite Rock) आणि तांबड्या मातीने त्याला असं काही जवळ केलं की, आंब्याची चव आणि सुवास कित्येक पटीने वाढला. समुद्राची खारी हवा आणि कोकणच्या उन्हाने त्याला तो गडद केशरी-पिवळा रंग दिला, जो जगात कुठेही मिळत नाही.

​कोकणी बागायतदारांनी या झाडाला केवळ पोटापाण्याचे साधन मानले नाही, तर आपल्या संस्कृतीचा, सणांचा आणि जगण्याचा भाग बनवले. याच प्रेमामुळे हा 'परदेशी पाहुणा' इथलाच होऊन गेला आणि आज सातासमुद्रापार कोकणचे नाव अभिमानाने मिरवत आहे.

​पहिला आठवडा संपला... पण हापूसचा प्रवास अजून खूप मोठा आहे!

​पुढच्या भागांमध्ये : छत्रपती शिवाजी महाराज, पेशवे आणि इंग्रजांच्या काळात हापूसने इतिहास कसा घडवला? 'पेशवे दप्तरातील' आंब्याच्या रंजक नोंदी! उद्यापासून नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ६

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ६

जगातील पहिल्या हापूस झाडाचा 'तो' ऐतिहासिक पत्ता! 

मागील भागात आपण पाहिले की पोर्तुगीज पाद्र्‍यांनी 'ग्राफ्टिंग'ची जादू वापरून हापूसचे पहिले यशस्वी कलम तयार केले. पण हे विज्ञानाचे प्रयोग नेमके कुठे झाले? जगातील ते पहिले अधिकृत हापूसचे झाड कुठे लावले गेले होते? चला, आज इतिहासामध्ये डोकावून त्या पहिल्या झाडाचा पत्ता शोधूया!

हा इतिहास आपल्याला घेऊन जातो गोव्यातील एका अत्यंत प्रतिष्ठित आणि ऐतिहासिक ठिकाणी.

 'सेंट पॉल कॉलेज' (College of Saint Paul, Goa)

१६व्या शतकात गोव्यातील 'जुने गोवा' (Old Goa) भागात 'सेंट पॉल कॉलेज' नावाचे जेसुइट पाद्र्‍यांचे एक अवाढव्य केंद्र होते. हे केवळ धार्मिक केंद्र नव्हते, तर तिथे आशियातील सर्वात मोठी लायब्ररी, औषधोपचार केंद्र आणि वनस्पतींवर प्रयोग करण्यासाठी विस्तीर्ण बागा होत्या.

इतिहासकारांच्या मते, इ.स. १५०० च्या उत्तरार्धात याच कॉलेजच्या प्रयोगाशाळेत आणि बागेमध्ये हापूस आंब्याचे पहिले यशस्वी कलम लावले गेले. वनस्पती तज्ज्ञ असणाऱ्या पाद्र्‍यांनी या बागेत शेकडो कलमे तयार केली आणि ती संपूर्ण गोव्यात वाटली.

देवगडचे 'ते' जुने झाड आणि कान्होजी आंग्रे यांचा काळ!

गोव्यातून हा आंबा पुढे कोकणात कसा आला, याबद्दल आणखी एक रंजक ऐतिहासिक संदर्भ मिळतो. मराठा साम्राज्याचे आरमारी प्रमुख कान्होजी आंग्रे यांच्या काळात, म्हणजेच १७व्या शतकाच्या शेवटी आणि १८व्या शतकाच्या सुरुवातीला, सिंधुदुर्गातील विजयदुर्ग आणि देवगड परिसरामध्ये हापूसची पद्धतशीर लागवड सुरू झाली.

देवगड जवळील एका जुन्या वाड्याच्या आवारात आणि काही मंदिरांच्या परिसरात १८व्या शतकात लावलेली काही झाडे आजही जुनी जाणती लोक दाखवतात. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत तिथे अशी झाडे होती, ज्यांचे वय १५० ते २०० वर्षांपेक्षा जास्त होते आणि तरीही त्यांना मधुर आंबे लागत होते!

झाडांचे आयुष्य आणि इतिहास

आंब्याचे झाड सहसा १०० ते १५० वर्षे सहज जगू शकते, जर त्याची योग्य काळजी घेतली तर. गोव्यातील ते पहिले मूळ झाड आज काळाच्या पडद्याआड गेले असले, तरी त्याचे वंशज (DNA) आज कोकणातील लाखो झाडांच्या रूपाने जिवंत आहेत. आपण आज जो देवगड किंवा रत्नागिरी हापूस खातो, त्याची मूळ पूर्वज फांदी कधीकाळी याच ऐतिहासिक बागांमध्ये डोलत होती!

जगातील पहिल्या हापूस झाडाने लावलेले ते छोटे पाऊल आज अब्जावधी रुपयांच्या जागतिक उद्योगात रूपांतरित झाले आहे.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ५

हापूस आंबा लेखमाला  by SONA Mangoes दिवस ५: १३/०६/२०२६

पाद्र्‍यांचे ते 'गुप्त' प्रयोग... ज्याने हापूसला जन्म दिला!

मागील भागात आपण पाहिले की कोकणात शेकडो प्रकारचे 'रायवळ' आंबे होते. पण या गावरान आंब्यांमध्ये एक मोठी समस्या होती— त्यांची चव खात्रीशीर नसायची आणि त्यांच्या गरात भरपूर रेषा (तंतू) असायच्या. मग यावर उपाय म्हणून गोव्यातील पोर्तुगीज जेसुइट पाद्र्‍यांनी (Jesuit Priests) १६व्या शतकात विज्ञानाचा एक अद्भूत प्रयोग केला, ज्याला आपण 'ग्राफ्टिंग' (Grafting) म्हणजेच 'कलम करणे' म्हणतो!

चला जाणून घेऊया, एका झाडाच्या फांदीने आंब्याचा इतिहास कसा बदलला.

चर्चचे पाद्री आणि वनस्पती शास्त्र

त्या काळी भारतात आलेले युरोपियन पाद्री केवळ धर्मप्रसारक नव्हते, तर ते उत्तम डॉक्टर, खगोलशास्त्रज्ञ आणि वनस्पती तज्ज्ञही होते. युरोपमध्ये सफरचंद, चेरी आणि नाशपाती या फळांची उत्तम दर्जाची झाडे तयार करण्यासाठी 'ग्राफ्टिंग'चे तंत्रज्ञान आधीपासूनच वापरले जात होते. गोव्यात आल्यावर त्यांनी पाहिले की येथील रायवळ आंब्याची झाडे इथल्या मातीत मजबूत रुजतात, पण फळ मात्र हवे तसे येत नाही.

त्यांनी विचार केला: "जर युरोपियन तंत्रज्ञान आणि भारतीय माती एकत्र आली तर?"

'रूटस्टॉक' आणि 'सायाॅन'ची अद्भूत युती!

पाद्र्‍यांनी सेंट पॉल कॉलेज (गोवा) च्या बागांमध्ये प्रयोग सुरू केले. त्यांनी काय केले?

१. त्यांनी जमिनीतून नैसर्गिकरीत्या उगवलेले, मजबूत आणि रोगप्रतिकारक असलेले गावरान (रायवळ) आंब्याचे रोप निवडले. याला विज्ञानात 'रूटस्टॉक' (Rootstock) म्हणतात.

२. दुसरीकडे, ब्राझील किंवा इतर देशांतून आणलेल्या उत्कृष्ट, बिनरेषांच्या आणि सुगंधी आंब्याची एक फांदी निवडली. याला 'सायाॅन' (Scion) म्हणतात.

३. या गावरान रोपाचा वरचा भाग कापून, तिथे या परदेशी आंब्याची फांदी अत्यंत अचूकपणे जोडली (कलम केली) आणि ती घट्ट बांधून ठेवली.

काही दिवसांतच, गावरान रोपाच्या मुळांनी जमिनीतून अन्न गोळा करून त्या परदेशी फांदीला पुरवले. त्या जोडलेल्या फांदीला नवीन पालवी फुटली आणि जगातील पहिले 'कलमी हापूसचे झाड' तयार झाले!

एकाच झाडावर १००% तीच चव!

या प्रयोगाचा सर्वात मोठा फायदा काय झाला? पूर्वी आंब्याची कोय लावली की त्यातून येणारा आंबा आई-वडिलांसारखाच गोड निघेल याची गॅरंटी नसायची. पण 'ग्राफ्टिंग'मुळे मूळ झाडाचे गुणधर्म (DNA) १००% नवीन झाडात उतरू लागले. म्हणजेच, एका गोड हापूसच्या फांदीपासून तयार केलेली पुढची हजारो झाडे अगदी तशीच आणि तितकीच गोड आंबे देऊ लागली!

या पाद्र्‍यांनी शोधून काढलेल्या विज्ञानाच्या जादूमुळेच, आज आपण एकाच पेटीतल्या सर्व आंब्यांची एकसारखीच अप्रतिम चव चाखू शकतो.

पुढील भागात: जगातील पहिले हापूसचे झाड नक्की कुठे लावले गेले? त्या ऐतिहासिक जागेचा शोध! नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ४

हापूस आंबा लेखमाला by SONA Mangoes दिवस ४: १२/०६/२०२६

आज आपण बाजारात गेलो की फक्त 'हापूस' किंवा 'पायरी' शोधतो. पण जरा विचार करा, ५०० वर्षांपूर्वी जेव्हा पोर्तुगीजांनी हापूसची कलमे आणली नव्हती, तेव्हा कोकणात आंबे नव्हते का? होते! आणि ते एक-दोन नव्हे, तर शेकडो प्रकारचे होते. त्या अस्सल गावरान आणि नैसर्गिक आंब्यांना आपण म्हणतो— 'रायवळ आंबे'!

चला तर मग, आज हापूसच्या या 'पूर्वजांची' सफर करूया.

रायवळ' म्हणजे नक्की काय?

'रायवळ' हा शब्द 'राई' (म्हणजे दाट जंगल किंवा आंब्याची बागाईत) या शब्दावरून आला असावा. हे आंबे कोणी कलमे करून लावले नव्हते, तर पक्षांनी किंवा प्राण्यांनी खाऊन टाकलेल्या कोयींमधून निसर्गतः उगवलेले हे आंबे होते. म्हणूनच, प्रत्येक रायवळ झाडाच्या आंब्याची चव, आकार, रंग आणि सुवास एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळा असायचा!

एकाच रानातल्या दोन झाडांचे आंबे कधीच सारखे नसायचे— एक गोड असेल, तर दुसरा आंबट-गोड!

चवीनुसार पडलेली मजेशीर नावे!

कोकणी माणसाने या रायवळ आंब्यांच्या वैशिष्ट्यांवरून त्यांची अत्यंत रंजक आणि मजेशीर नावे ठेवली होती:

शेपू आंबा: ज्या आंब्याला शेपूच्या भाजीसारखा विशिष्ट सुवास असायचा.

खोबऱ्या आंबा: ज्याची कोय एकदम कडक आणि आतील गर खोबऱ्यासारखा घट्ट असायचा.

साखऱ्या आंबा: जो आकाराने लहान पण चवीला साखरेसारखा गोड असायचा.

चिंच आंबा: नावाप्रमाणेच अत्यंत आंबट, ज्याचा वापर फक्त डाळीत किंवा आमटीत केला जायचा.

पोपटी आंबा: ज्याचा रंग पोपटाच्या पंखांसारखा हिरवागार असायचा.

दूधपेढा आंबा: अत्यंत मऊ आणि तोंडात टाकताच विरघळणारा इत्यादी.

चोखून खाण्याची आणि पन्ह्याची मजा!

हापूससारखा हा आंबा सुरीने कापून खाल्ला जात नसे. रायवळ आंबा खाण्याची खरी पद्धत म्हणजे तो हाताने मऊ करायचा, त्याचे देठ काढायचे आणि मग 'चोखून' खायचा! आंबा चोखून खाताना हाताच्या कोपरापासून वाहणारा रस आणि चेहऱ्यावर उडणारे तुषार... हा आनंद आजच्या पिढीला मिळणे दुर्मिळ झाले आहे.

याच रायवळ आंब्यांच्या रसाची 'आंबापोळी' (साटं) अप्रतिम व्हायची, आणि उन्हाळ्यात उकाड्यापासून वाचवण्यासाठी याच कच्च्या गावरान कैऱ्यांचे 'पन्हे' घरोघरी उकळले जायचे.

हापूस आला अन्...

हापूस आल्यानंतर त्याच्या व्यावसायिक गणितांमुळे आणि आंतरराष्ट्रीय मागणीमुळे या रायवळ आंब्यांची झाडे हळूहळू कमी झाली. पण आजही कोकणातल्या जुन्या घरांच्या अंगणात किंवा विहिरीच्या काठावर एखादे जुने अवाढव्य रायवळ झाड उभे असते, जे आपल्याला आपल्या मूळ संस्कृतीची आठवण करून देते.

उद्याच्या भागात: युरोपियन पाद्र्‍यांनी गोव्याच्या मातीत 'ग्राफ्टिंग' (कलम करण्याचे) पहिले प्रयोग नेमके कसे केले? ते विज्ञानाचे गुपित! नक्की वाचा.

हापूस आंबा लेखमाला by SONA mangoes दिवस ३

हापूस आंबा लेखमाला by SONA mangoes दिवस ३: ११/०६/२०२६

गोव्याहून कोकणात प्रवास... आणि हापूस झाला 'कोकणी'! 

काल आपण पाहिले की ब्राझीलहून आलेली आंब्याची कलमे गोव्याच्या बंदरात उतरली आणि तिथल्या पोर्तुगीज बागांमध्ये (ज्याला ते 'क्विंटा' म्हणायचे) रुजली. पण गोवा ही तर फक्त सुरुवात होती. हापूसचे खरे नशीब आणि त्याचे भव्य साम्राज्य लिहिलं गेलं ते शेजारच्या 'कोकण' च्या भूमीत!

परंतु, पोर्तुगीजांनी अत्यंत गुप्त ठेवलेले हे कलमी तंत्रज्ञान गोव्याच्या सीमा ओलांडून आपल्या सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत कसे पोहोचले?

 शेजाऱ्याची 'गुपित' नजर!

१६व्या आणि १७व्या शतकात गोव्यात पोर्तुगीज सत्ता होती, तर शेजारच्या सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरीत मराठ्यांचे आणि स्थानिक सावंतांचे राज्य होते. त्या काळी दोन्ही राज्यांच्या सीमांवरून लोकांची, व्यापाऱ्यांची आणि मजुरांची ये-जा सतत असायची.

गोव्यातील ख्रिश्चन पाद्री आणि पोर्तुगीज अधिकारी ज्या खास आंब्याची चव चाखत होते, त्याची कीर्ती हळूहळू कोकणातील स्थानिक बागायतदारांच्या कानावर पडू लागली. "एक असा आंबा आलाय, ज्याला अजिबात रेषा (फायबर) नाहीत आणि ज्याचा सुवास मैलोन् मैल सुटतो!" हे ऐकून कोकणातील चाणाक्ष शेतकऱ्यांनी आणि राजघराण्यातील कारभाऱ्यांनी गोव्यातून ही कलमे चोरून किंवा छुप्या मार्गाने आपल्याकडे आणण्याचे प्रयत्न सुरू केले.

जांभा दगड आणि तांबड्या मातीची 'जादू'

जेव्हा हापूसची पहिली कलमे वेंगुर्ला, मालवण आणि पुढे देवगड-रत्नागिरीच्या भागात आणून लावली गेली, तेव्हा निसर्गाने एक अद्भूत चमत्कार घडवला.

गोव्याची माती वेगळी होती, पण कोकणात पाया ठेवताच हापूसला लाभली 'तांबडी माती' आणि 'जांभा दगड' (Laterite Rock).

या जांभ्या दगडाची पाणी धरून न ठेवण्याची आणि उष्णता टिकवून ठेवण्याची जी विशिष्ट क्षमता आहे, ती हापूसच्या मूळ चवीला अधिकच गहिरी करून गेली.

सम

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस २:

हापूस आंबा लेखमाला by SONA मँगोएस दिवस २: १०/०६/२०२६

ब्राझील ते गोवा... हापूसने केलेली पहिली थरारक समुद्रसफर!

काल आपण पाहिले की 'अफॉन्सो' नावावरून 'हापूस' शब्द कसा आला. पण हा आंबा थेट युरोपमधून आला नाही, तर त्याचा प्रवास झाला जगाच्या पाठीवर असलेल्या दक्षिण अमेरिकेतील 'ब्राझील' या देशातून! विचार करा, १५व्या-१६व्या शतकात, जेव्हा विमाने नव्हती, आधुनिक शीतगृहे (Cold Storage) नव्हती, अशा काळात एका झाडाचे नाजूक कलम हजारो मैल दूर समुद्रमार्गे जिवंत भारतात पोहोचणे म्हणजे एक चमत्कारच होता.

ही कथा आहे त्या अद्भूत आणि थरारक समुद्रसफरीची!

'कोलंबस'च्या मार्गाने कलमांचा प्रवास

१४९८ मध्ये वास्को-द-गामाने भारताचा शोध लावला आणि पोर्तुगीजांची जहाजे जगभर फिरू लागली. पोर्तुगीजांची सत्ता जशी भारतात होती, तशीच ती ब्राझीलमध्येही होती. ब्राझीलच्या उष्णकटिबंधीय हवामानात झाडांवर वेगवेगळे प्रयोग चालू होते. तिथे त्यांनी युरोपीय ग्राफ्टिंग (कलम करण्याची पद्धत) वापरून आंब्याची काही उत्तम कलमे तयार केली होती.

गोव्यात असणाऱ्या पोर्तुगीज अधिकाऱ्यांना आणि पाद्र्‍यांना (Jesuit Priests) भारतातल्या रायवळ आंब्यांपेक्षा काहीतरी दर्जेदार हवे होते. म्हणून त्यांनी थेट ब्राझीलमधून आंब्याची जिवंत कलमे जहाजातून गोव्यात आणण्याचे धाडस केले.

लाटांशी झुंज आणि जहाजावरची कसरत

लांब पल्ल्याच्या लाकडी जहाजांमधून (Caravels) प्रवास करणे अत्यंत धोक्याचे असायचे. अटलांटिक महासागर आणि हिंदी महासागरातील अजस्र लाटा, वादळे आणि महिन्यान् महिन्यांचा प्रवास! या प्रवासात माणसांना पिण्यासाठी पाणी कमी पडायचे, तिथे या नाजूक कलमांना जिवंत ठेवणे हे फार मोठे आव्हान होते.

खारे पाणी आणि हवा: समुद्रातील खाऱ्या हवेमुळे झाडांची पाने जळू नयेत म्हणून त्यांना जहाजाच्या आत सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जायचे.

पाण्याचे काटेकोर नियोजन: जहाजावरील खलाशी स्वतःच्या पिण्याच्या पाण्यातून थोडे थोडे गोड पाणी वाचवून या रोपांना घालत असत, जेणेकरून ती वाळून मरणार नाहीत.

गोव्याच्या बंदरात ऐतिहासिक आगमन!

अनेक महिन्यांचा थरारक प्रवास करून, वादळांशी आणि रोगांशी झुंज देत ही पोर्तुगीज जहाजे अखेर गोव्याच्या बंदरात (किंवा जुन्या गोव्याच्या घाटावर) नांगरली गेली. जेव्हा ती लाकडी पेटी जहाजातून खाली उतरवली गेली, तेव्हा कुणालाही कल्पना नव्हती की, ते केवळ एक झाड नाही, तर भारताच्या फलोत्पादनाचा इतिहास बदलणारे एक सुवर्ण पाऊल आहे.

गोव्याच्या मातीत हे ब्राझीलहून आलेले कलम रुजवले गेले आणि तिथून पुढे खऱ्या अर्थाने 'हापूस'च्या युगाची सुरुवात झाली!

पुढील भागात: गोव्यात आलेलं हे परदेशी कलम आपल्या शेजारच्या कोकणात कसं आलं? कोकणच्या मातीने या पाहुण्याला कसं आपलंसं केलं? नक्की वाचा!

उदयपूर, राजस्थानचे एक सांस्कृतिक पर्यटन केंद्र

उदयपूर, राजस्थानचे एक सांस्कृतिक पर्यटन केंद्र 

लेख क्रमांक १

काही दिवसापूर्वी उदयपूर येथे जाण्याचा योग आला. संध्याकाळची वेळ रिकामी होती म्हणून येथे चौकशी केली कीं जवळ काय बघण्यासारखे आहे?. हॉटेल वाला म्हणाला बागोर कीं हवेली येथे म्युझियम आहे आणि संध्याकाळी तेथे राजस्थानी संस्कृती दाखवणारे एक थेट सादरीकरण ( Live performance ) असते. लेक पिचोलाला लागून असणारी हीं जागा अगदीच अरुंद बोळाची आहे. तेथपर्यंत गाडी जात नाही परंतु ऑटो जातात. 

तेथे गेलो आणि प्रथम म्युझियम बघितले ( वेळ ९.३० ते ५.३०, तिकीट माणशी ६० रुपये ) या मध्ये राजस्थानी राजा महाराजे, छत्रपती शिवाजी महाराज, ग्वालेरचे महाराज असे अनेक पुतळे होते. तेथून पहिल्या मजल्यावर पपेट म्युझियम होते. पपेट म्हणजे हालचाल करणाऱ्या बाहुल्या ( येथे अनेक वेशभूषा असलेले प्रकारचे पपेट होते), त्यानंतर राज घरण्याची नित्यउपयोगी स्नानोपयोगी भांडी , शैया, दरबार गादी इत्यादी वस्तू होत्या, त्यानंतर विविध संगीत वाद्ये, मूर्तिद्वारे शाहीविवाह पद्धती विविध देखावे, विविध युद्धात वापरली गेलेली शस्त्रे इत्यादी अनेक दालने होती. संपूर्ण म्युझियम बघायला एक तास लागला. त्यानंतर जवळच्या लेक पिचोलाच्या घाटावर मजा घेतली. या घातला गणगौर घाट असे म्हणतात. चैत्र शुद्ध प्रतिपदे पासून चैत्र कृष्ण तृतिया ह्या काळात या घाटावर गण गौरी उत्सव साजरा केला जातो. गण म्हणजे शंकर आणि गौरी अशा दोन देवांची वाजत गाजत मिरवणूक काढतात. 

त्यानंतर जवळच महाराणा जगतसिंग १ यांनी ई. १६५१ साली बांधलेल्या जगदीश (श्री विष्णु ) मंदिरामध्ये गेलो. तेथून बाजूलाच असलेल्या बांके बिहारी मंदिरात गेलो. 

त्यानंतर पेटपूजा करून परत संध्याकाळी ७ वाजता सुरू होणाऱ्या धरोधर लोककला थेट सादरीकरणाचे तिकीट काढण्यासाठी ६ वाजता लाईन लावली. ( ऑनलाईन तिकिटे सुद्धा मिळतात ). तिकीट माणशी रु. १२५. जर सादरीकरणाचे फोटो किंवा विडिओ शूटिंग करायचे असेल तर १२५ रुपयाचे आणखी एक तिकीट घ्यायला हवे. अंदाजे २५० माणसे खाली बैठकीवर चिडीचूप बसली होती. तरुण वर्ग जास्त प्रमाणात होता. बरोबर ७ वाजता सादरीकरण सुरू झाले. एका कोपऱ्यात चिपळ्या, हार्मोनियम, मृदूंग, तबला, डफली वाजवणारे कलाकार बसले होते. त्यातीलच दोघे तिघे गाणारे होते. प्रथम त्यांनी वक्रतुंड महाकायने सुरवात करून स्वागतपर नृत्य केले. त्यानंतर डोक्यावर ज्वाला असलेले हांडे घेऊन नाचणाऱ्या ६ स्त्रिया समोर आल्या. त्यांनी राजस्थानी पद्धतीचे नृत्य केले. त्यानंतर, विविध नृत्य झाली, त्यामध्ये पायाला झान्जेची एक बाजू असलेल्या पट्या बांधून दुसऱ्या हातामध्ये झान्जेचा दुसऱ्या बाजूने त्या वाजवत श्री कृष्णाचे भजन म्हणत नाचणाऱ्या स्त्रिया होत्या, त्या नंतर पपेट शॊ झाला. एका पपेटने तर जमिनीवर असलेली नोट उचलून दाखवली. पपेट शॊ सुद्धा अप्रतिम होता. त्या नंतर सर्वात शेवटी भवई नाच झाला हा जवळजवळ २० मिनिटे चालला. या मध्ये नृत्यानगना डोक्यावर मडकी घेऊन नाचायला लागली, हळूहळू मडकी वाढत चालली. सुरवातीला तीन मडकी होती, थोड्यावेळाने त्यावर दोन छोटी मडकी चढवली त्यानंतर काही नृत्य झाल्यावर आणखी चार छोटी मडकी चढवली गेली. जवळजवळ एकंदर ९ मडकी असावीत. खाली सर्वात मोठे आणि वरती सर्वात छोटे. ह्या नाचात वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रयोग होते. कधी जमिनीवर बसत, तर कधी काचेवर नाचत तर कधी डोक्यावर ९ मडकी असताना जमिनीवरील फुलदाणीमधील नोट ओठात पकडत नृत्य सुरू होते. शेवटच्या प्रयोगात एका पितळी थाळीला पायाच्या तळव्याच्या दोन बोटांमध्ये पकडत ती थाळी खालच्या खाली फिरवत वर नृत्य केले ते अतिशय अप्रतिम आणि कलाकारीने ओतोप्रद भरलेले होते. 

एकंदर २५० चे आसपास प्रेक्षक असून सुद्धा कोणताही हल्लागुल्ला न करता शेवटला दमादम मस्त कलंदर ह्या गाण्यावर मडक्यानंशिवाय तुफान नाच झाला आणि कार्यक्रम समाप्त झाला. तेथपर्यंत ८ वाजले होते. खाली आलो तर आणखी २५० माणसे ८ ते ९ च्या सादरीकरण बघण्यासाठी तिकीट काढून उभी होती. ह्या कार्यक्रमाची लोकप्रियता विशेषत: तरुण वर्गात बघून आनंद वाटला. हा कार्यक्रम दररोज साजरा केला जातो.

या आधी गुजरात सरकारने सापुतारा येथे दररोज मोफत ठेवलेले वारली नृत्य सापुतारा तलावाजवळ बघायला मिळाले. 

अनेक राज्यामध्ये आपापल्या राज्यातील प्रमुख नृत्याविष:कार आणि लोककलेचे सादरीकरण केले जाते. पण महाराष्ट्रात फक्त काही उत्सव सोडले तर पर्यटकांसाठी विशेष लोक कला साजरी केलीजाते का? मला तरी माहिती नाही. आपणांस माहिती असेल तर सांगा.

माधव भोळे 

हळदीघाट, राजस्थानचे एक पर्यटन केंद्र.

हळदीघाट, राजस्थानचे एक पर्यटन केंद्र.

लेख क्रमांक २

राजस्थान मधील मेवाड संस्थानाचे १२ वे महाराणा उदयसिंग-२ यांचा जन्म १५२२ साली चितोडगड येथे झाला. उदयसिंगांच्या पिताजींच्या पश्चात उदयसिंगाचे काका बनवीरसिंग धोक्याने मेवाड संस्थानाचा राजा बनल्यानंतर त्यांनी उदयसिंग यांना झोपेत ठार मारण्याची योजना १५३७ मध्ये आखली. याची कुणकुण त्यांची लहानपणीची दाई पन्ना हिला लागली. तिने आपला मुलगा चंदन ह्याला उदयसिंगाच्या जागी झोपवले आणि उदयसिंगना कुंभलगड येथे लपून छपून पाठवले. बनवरसिंग ह्यांनी उदयसिंग समजून चंदनची हत्या केली. बनवीरसिंग जरी राजघराण्यातील होता तरी त्याच्या जन्माबद्दल काही शंका असल्यामुळे त्याला मेवाडमधील सरदारांनी आणि मोठया घराण्यानी पाठिंबा दिला नाही. पुढे १५४० मध्ये उदयसिंगाने मावलीच्या युद्धात बनवीर सिंगला ठार मारले आणि उदयसिंग मेवाडचे राजे झाले. १५५९ मध्ये मुघलं आक्रमाणापासून सुरक्षित अश्या आरवली पर्वत राजीच्या, गेरवा दऱ्या खोऱ्यात, मेवाडमधील पाण्याचे दुर्भीक्ष लक्षात घेता तलावांची नगरीं असलेल्या उदयपूरची महाराजा उदयसिंग यांनी स्थापना केली. १५६८ मध्ये मुघल बादशहा अकबराकडुन मेवाडची राजधानी असलेल्या चितोडगडचा पाडाव झाल्यानंतर मेवाडची राजधानी उदयपूर बनली. 

उदयसिंगला १८ राण्यांपासून २४ मुले झाली. त्यातील सर्वात मोठी महाराणी जयवंतीबाई सांगोरा हींच्या पासून १८ मे १५४० साली अतिशय पराक्रमी महाराणा प्रताप हा सर्वात मोठा मुलगा झाला.

२८ फेब्रुवारी १५७२ रोजी पिता उदयसिंग-२ यांच्या पश्चात महाराणा प्रताप यांचे मेवाडचे महाराणा म्हणून राज्याभिषेक झाला. महाराणा प्रताप अतिशय शूर आणि धाडसी होते. एकदा कुंभळगडच्या जंगलात महाराणा प्रताप यांनी बिबट्या वाघाला साध्या बिचव्याने यमसदनास पाठवले होते.

नाथद्वारा वरून उदयपूरच्या रस्त्यावर हळदीघाट लागतो. चारही बाजूला आरवली पर्वतरांगा आहेत. त्यावेळी राजस्थान आणि उत्तर भारतातील बहुतेक राजे बादशहा अकबराचे मांडलिक होते. १८ जून १५७६ रोजी अंबरचे राजा मानसिंग-१ ( मिर्झाराजे जयसिंग यांचे आजोबा ) ह्या मुघल बादशहा अकबरच्या मांडलिक सरदाराने हळदी घाटी येथे महाराणा प्रतापच्या सैन्यावर जोरदार हल्ला केला. मानसिंग स्वतः कच्छुवा राजपूत होता. तर महाराणा प्रताप शिशोदिया वंशाचे राजपूत होते. 

त्यावेळी मानसिंगकडे १०,००० सैन्य, प्रचंड शस्त्रसाठा आणि हत्ती घोडे होते तर महाराणा प्रतापकडे ३००० ते ४००० सैन्य होते. राजा मानसिंगने प्रथम महाराणा प्रतापला अकबराला शरण येण्यास सांगितले परंतु महाराणा प्रतापने स्पष्ट नकार दिला. 

जोरदार घमासान युद्ध झाले. महाराणा प्रतापकडे राजपूत, भिल्ल आणि अफगाणि योद्धे होते तर राजा मानसिंगकडे राजपूत, मुघल आणि परदेशीं योद्धे होते. भिल्ल योद्धे धनुष्यबाण वापरून शत्रूला नामोहरम करीत. 

भर युद्धामध्ये राणा प्रतापच्या चेतक नावाच्या घोड्याने थेट राजा मानसिंगच्या हत्तीवर घाला घातला, त्यामुळे राणा प्रतापने आपला भाला थेट अंबारीत बसलेल्या मानसिंगवर फेकला परंतु मानसिंग खाली बसला आणि भाला हत्तीच्या माहूताला लागला. माहूत घायाळ होऊन खाली पडला , त्यामुळे चावताळून हत्तीने आपल्या टोकदार दाताने चेतकच्या एका पायाला जखम केली. अशा वेळी चेतकला खूप वेदना झाल्या. अशाहीं परिस्थितीत चेतकने आपल्या ३ पायांचा वापर करून आपला स्वामीं राणा प्रतापला २२ फूट रुंद असलेल्या नाल्यावरून छलांग मारून जंगलातील सुरक्षित स्थळी नेले. त्यानंतर भयंकर जखमांमुळे चेतक मृत्यू पावला. त्या ठिकाणी चेतकची समाधी राणा प्रतापने बांधली. दोन्ही बाजूला खूप सैनिक मरण पावले. युद्ध इतके भीषण झाले कीं हळदी घाटाजवळील खामनोर जवळील नद्या, नाले, तलाव रक्तरंजित झाले. त्या भागाला पुढे "रक्त तलाई" असे नांव पडले. तलाई म्हणजे तलाव. युद्धात राजा मानसिंगचा विजय झाला परंतु महाराणा प्रतापला पकडून ठार करण्याचा त्याचा मनसुबा धुळीला मिळाला.

त्यानंतर राणा प्रतापने प्रतिज्ञा केली कीं जेथपर्यंत तो आपली स्वभूमी परत जिंकणार नाही तेथपर्यंत मी राजशैयेवर झोपणार नाही आणि सामान्य माणसाचे जीवन जगिन. राणा प्रताप वनवासात जीवन जगू लागला. हळूहळू त्याने जंगलातील भिल्ल तसेच आपल्याशी स्वामींनिष्ठ मंडळींना जमा करून युद्धासाठी परत जमावाजमवी सुरू केली. यावेळी त्याने उघड्या मैदानावरील युद्धनीती बदलून गनिमीकाव्याचा वापर करत मेवाडचा बराचसा भाग जिंकला परंतु अत्यंत मजबूत असा चितोडगड तो त्याच्या शेवटपर्यंत जिंकू शकला नाही. १९ जानेवारी १५९७ रोजीं राणा प्रतापचा शिकारीमध्ये झालेल्या जखमांमुळे मृत्यू झाला. मरतेसमई त्याने आपला सर्वात मोठा मुलगा अमरसिंग १ ह्याचे कडुन वचन घेतले कीं कधीही मोगलाना शरण जायचे नाही आणि आपण हरलेला चितोडगड परत घ्यायचा. 

बादशहा अकबरच्या मृत्यूनंतर जहाँगीर बादशहा झाला त्यानंतर अमर सिंग-१ ने १६१५ मध्ये चितोडगड मेवाड राज्यात परत आणला.

हळदीघाट जवळील छोटयाश्या पर्वतावर महाराणा प्रताप यांचा अश्वारूढ पुतळा आहे. या महायोद्याचा आणि हळदीघाटच्या लढाईचा गौरव आणि स्मरण कायम ठेवण्याच्या ध्येयाने प्रेरित झालेल्या डॉ. मोहनलाल श्रीमाळी ह्या शिक्षकाने आपली वडिलोपार्जित जमीन जुमला विकून, आपली चांगला पगार असलेली नोकरीं सोडून १२ वर्ष झटून महाराणा प्रताप म्युझियम १.५ हेक्टरवर उभारले आहे. हे त्या आश्वारुढ पुतळ्याच्या खालच्या भागात आहे. यामध्ये एक महाराणा प्रतापच्या जीवनावर आधारित १५ मिनिटाचा सिनेमा आणि त्याच्या जीवनातील विविध महत्वाचे प्रसंग ह्यावर सचित्र, समूर्त, लाईट आणि संगीत तसेच हिंदी समलोचन असलेले देखावे आहेत. त्याचे उदघाटन १९ जानेवारी २००३ रोजी झाले.

महाराष्ट्रात तर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आयुष्य,त्यातील विविध लढायांचे प्रसंग अतिशय प्रेरणादायी आहेत. त्याचे चित्रण डेरवण, ता. चिपळूण, रत्नागिरी येथे म्युरल फॉर्म मध्ये आहेत परंतु सचित्र समूर्ती लाईट आणि संगीत, मराठी समलोचन असलेले देखावे कोठे आहेत का मला माहिती नाही. 

माधव भोळे 

चंपतराय आणि SIT

चंपतराय आणि SIT.

चंपत राय बन्सल,  विश्व हिंदू परिषदेचे उपाध्यक्ष,  राष्ट्रीय स्वयंमसेवक संघांचे पूर्णवेळ प्रचारक, एक निस्सीम देशभक्त, एक निष्ठावंत समाज कार्यकर्ता आणि राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र न्यासाचे माजी जनरल सेक्रेटरी. 

सध्या वादाच्या भोऱ्यात सापडलेली राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र न्यासाची दानपेटी आणि त्यामुळे बसलेली SIT या मुळे चंपत राय यांची चौकशी होणे साहजिकच आहे. जरी त्यांचे नांव प्राथमिक माहिती अहवाल ( FIR) मध्ये नसले तरी ज्या व्यक्तीवर राम मंदिर न्यासाची रोजच्या कारभाराची जबाबदारी आहे त्याची चौकशी होणे क्रमप्राप्त आहे. आणि जर त्यांची चौकशी होणार असेल तर त्याना त्यांच्या राम जन्मभूमी न्यासाच्या रोजच्या देखरेखीचा कोणताही नैतिक अधिकार रहात नाही त्यामुळे त्यांनी स्वतःहून राजीनामा दिला किंवा त्यांना तो द्यावा लागला याने काही फरक पडत नाही.

अनेक लोकांचे म्हणणे आहे कीं काही लोक त्यांच्या वाईटावर आहेत आणि त्यामुळे त्यांना कट रचून त्यांचा काटा काढला गेला. पण जीं व्यक्ती आपली जबाबदारी सक्षमपणे पार पाडू शकत नाही त्याला त्या पदावर राहण्याचा अधिकारच नाही मग त्याचे पूर्व चारित्र्य कितीही स्वच्छ असो. येथे प्रश्न चरित्र्याचा आहेच पण क्षमतेचा सुद्धा आहे. एव्हडया मोठ्या कारभारावर लक्ष ठेवण्यास चंपत राय असमर्थ ठरले हे नक्की. तसें नसते तर एव्हडा मोठा घोटाळा राजरोस झाला नसता.

आता राहता राहिला प्रश्न कीं त्यांचा ह्या सर्व घोटाळ्यात आणि लुटीमध्ये थेट किंवा अप्रत्यक्षरित्या सहभाग होता का?  तसेच ह्या लु्टीमुळे त्यांना किंवा त्यांचा परिवार, नातेवाईक किंवा मित्र मैत्रिणी, हित संबंधि यांना लाभ झाला का? आणि तो लाभ त्यांनी मिळवून दिला का? 

तर त्याबाबतीत जेथपर्यंत सखोल चौकशी होत नाही आणि केस चा पूर्ण निकाल लागत नाही, आरोप पत्र निश्चित होत नाहीत तेथपर्यंत कोणालाही दोषी धरणे चूकच.

देव करो आणि चंपत राय ह्या सर्वातून सही सलामत सुटो आणि राम जन्मभूमी तीर्थक्षेत्र न्यासाचे कार्य सज्जन विश्वास्तांचे हाती जाओ.

माधव भोळे 

रंगांची वाटणी??

रंगांची वाटणी??

पांढऱ्या रंगाच्या पटट्या मारल्यामुळे भडकलेले वातावरण शांत करण्यासाठी  काही जैन मंडळी राज ठाकरे यांना भेटायला गेली होती. 

खरे म्हणजे रंगाची निर्मिती देवांनी केली. आकाशातील इंद्रधनुष्या पासून ते फुलांतील आणि फुलपाखरातील विविध रंग, विविध रंगांचे पक्षी, पाने, फुले हीं निसंशय निसर्गाची निर्मिती आहे. असे असताना पांढरा रंग जैनांचा, हिरवा रंग इस्लामचा, भगवा रंग हिंदूंचा, निळा रंग आंबेडकरवादी बुद्धांचा, निळा आणि पिवळा रंग शिखांचा अश्या वाटण्या आपणच करून घेतल्या. त्या रंगावरून राजकारण आणि समाजकारण सुरू झाले, आणि त्यातून वाद.

पण इंद्रधनुष्याचे रंग कधी आपसात लढतांना दिसतात का? कधी ते आपला क्रम बदलतात का? जांभळ्या  ( violet ) रंगाने कधी लाल रंगाला म्हटले का कीं तुझ्या आणि माझ्या क्रमात अदलाबद्दल करूया?. 

फुलपाखराचे रंग एकाच पंखावर असताना त्यांची तक्रार आपण कधी ऐकली का? सिताफळ कधी सफरचंदाला म्हणाले का कीं तुझा रंग मला दे. 

मग आपणच आपसात असे का भांडतो? 

आपले धर्मपंडित आपल्याला कधीच सांगत नाहीत कीं शंकराला लाल फुल वाहू नका किंवा कृष्णाला पांढरे फुल वाहू नका. ते फक्त त्या देवतांचे प्रियफुल किंवा प्रिय रंग सांगतात. आमच्या अंबाबाईला आणि गणपतीला लाल रंग, कृष्णाला निळा, तर शंकराला सफेद रंग आवडतो.

आपला धर्म सांगतो कीं जसा भाव तसा देव. तुमच्या कडे अमुक फुल नाही तर तुम्ही दुसरे फुल वापरा, ते सुद्धा नसेल तर अक्षता वहा. त्या सुद्धा नसतील तर हळद पिंजर वहा. आपल्या देवांना कोणताही रंग वर्ज्य नाही. मग आपण फक्त भगव्यालाच का महत्व द्यायचे? बाकीच्या रंगांवरील आपले प्रेम कमी आहे का? 

सर्व रंग आमच्यासाठी समान प्रियतेचे असायला हवेत. व्यक्तिगत प्राध्यान आपले आपण ठरवू शकायला हवे. आम्हाला कोणी एकाच रंगाने बांधायची काय गरज आहे.

विचार करा

माधव भोळे 

कुणाल शहा, व्हाट्सअपचा नवीन ग्लोबल सीईओ.

 उतुंग भरारी 

( कुणाल शहा, व्हाट्सअपचा नवीन ग्लोबल सीईओ.)

कुणाल शहा, मुंबईचा व्यवसायिक विभाग प्रिन्सेस स्ट्रीट, लोहार चाळ येथे राहणारा एक १५ वर्षाचा मुलगा, वडीलांचा औषधांचा व्यवसाय बंद पडल्यामुळे डिलिव्हरी बॉय पासून पडेल ते काम करायला लागला. त्यानंतर त्याने मुंबईतील विल्सन कॉलेजमध्ये सकाळी ८ ते १० वाजेपर्यंत तत्वज्ञान ( philosophy) शिकत त्यामध्ये BA केले. वेगवेगळी आडनड कामे सुरूच होती.

पुढे NMIMS, मुंबई मध्ये MBA साठी प्रवेश घेतला, परंतु त्याने लवकरच तेथून ड्रॉप घेतला आणि स्वतःचे काहीतरी सुरू करायचे म्हणून "FreeCharge" हीं फिन्टेक (तंत्रज्ञानावर आधारित आर्थिक कंपनी ) कंपनी सुरू केली. ह्या मध्ये कोणताही आकार (चार्ज ) न घेता वेगवेगळ्या मोबाईलचे रिचार्ज, टीव्ही अँटीना रिचार्ज किंवा वेगवेगळ्या सभासद वर्गण्या ( subscriptions ) स्वीकारून त्या त्या कंपन्याना पोचवल्या जायच्या. हीं कंपनी स्नॅपडील सारख्या भारतीय इंटरनेट ई कॉमर्स कंपनीच्या नजरेस आली आणि ती त्यांनी २८०० कोटी रुपयाला विकत घेतली. 

खरे म्हणजे त्या पैशावर तो मस्त मजा मारू शकला असता परंतु थोड्याच दिवसात त्याने CRED नावाची कंपनी काढली. CRED, हीं सुद्धा एक फिन्टेक कंपनी असून क्रेडिट कार्ड वापरकर्त्यांना कमीत कमी पैशामध्ये क्रेडिट कार्डचा चांगला फायदेशीर वापर कसा करायचा जेणेकरून कमी व्याज आणि जास्त लाभ होईल, तसेच वेळेवर बिले भरणे, क्रेडिट कार्ड मधील फॅसिलिटी इत्यादी फायदे लोकांपर्यंत पोहोचवणे वगैरे सारखी कामे CRED करते. 

आता फेसबुकची मुख्य कंपनी मेटा यांनी ह्या CRED चे २०% शेयर्स रु. ८५५० कोटीला विकत घेतले असून त्यामुळे CRED ची बाजारी किंमत ४.५ बिलीयन डॉलर्स ( सुमारे रु. ४२,००० कोटी ) झाली आहे. मुख्य म्हणजे कुणाल शहाचे विचार आणि त्याचे व्यवसायिक ज्ञान ऐकण्यासाठी फेसबुकच्या मार्क झुकरर्बर्गने त्याला थेट बंगलोर वरून अमेरिकेत बोलावून घेतले आणि त्यानंतर त्याला व्हाट्सअप ह्या अँप्लिकेशनचा थेट ग्लोबल सीईओ बनवला. विशेष म्हणजे कुणाल कोणत्याही अमेरिकेतील किंवा भारतातील मोठ्या इंजिनियरिंग कॉलेज किंवा मॅनेजमेंट कॉलेजचा विद्यार्थी नसताना असे घडू शकते यावर कोणाचा विश्वास बसेल का? पण हे झाले आहे.

कुणालचा स्टार्टअप प्रवास नेहेमीसारख्या घिसा पिट्या रस्त्यावरून झालेला नाही. कुणाल तत्वज्ञानाचा विद्यार्थी असल्यामुळे लोकांच्या अपेक्षा, आशा आकांक्षा आणि त्यांची वागणूक ( behavior ) या बद्धल त्याला प्रचंड माहिती आहे. मानवी मानसशास्त्र ( human psychology ) आणि समाजकारण ( sociology ) ह्या बद्दल त्याचे स्वतःचे काही ठोकताळे आहेत. तो स्वतः एक एंजल इन्व्हेस्टर असल्यामुळे एखादे स्टार्टअप किंवा प्रोडक्ट आर्थिक दृष्ट्या यशस्वी होईल कीं नाही हे चेक करण्यासाठी त्याने Delta 4 theory नावाची संहिता काढली आहे. 

स्वतः मार्क झुकरबर्गची मूळ कंपनी फेसबुक आणि व्हाट्सअप दोन्ही अँप्लिकेशन मुख्यतहा मानसशास्त्रावरच आधारित आहेत.

नुकतेच ४३ वर्ष पूर्ण केलेला कुणाल व्हाट्सअप चा ग्लोबल सीईओ बनला आणि भारतीयांच्या शिरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा चढला.

कोण म्हणतो भारताची तरुणाई निराशाजनक आहे, त्यांनी डोळ्यावरचा पिवळा चष्मा काढावा.

माधव भोळे 

दुर्दैवी घटना आणि लोक प्रतिक्रिया!

 दुर्दैवी घटना आणि लोक प्रतिक्रिया!

गेल्या आठवड्यात २ धक्कादायक घटना घडल्या. एक पुणे येथील केतन अगरवालचा लोहगडावर दुर्दैवी खून आणि दोन नालासोपारा येथील मयांक लोहार याचा मुंबई लोकल मधील खून. 

यावरून समाज माध्यमावर अतिशय विचित्र आणि निराशादायक प्रतिक्रिया उमटल्या आहेत. चांगले चांगले विचारवंत सुद्धा आताची पिढी आणि या आधीच्या पिढ्या यांची तुलना करत पुढील चित्र किती निराशादायक आणि भयावह आहे, तरुण पिढी कशी वाया गेली आहे वगैरे रंगवून सांगत आहेत.

मुळात म्हणजे १४ करोड लोकसंख्येच्या महाराष्ट्रात किंवा १४० करोड लोकसंख्येच्या भारतात हे घडले हे वानगीदाखल आहे, पण ह्या घटना म्हणजे आपला समाज आहे का? 

एका बाजूला देशामध्ये २२.७९ लाख विद्यार्थी निट परीक्षा, किंवा ५.४९ लाख विद्यार्थी UPSC परीक्षा, १६ लाख विद्यार्थी IIT JEE, ४ ते ६ लाख विद्यार्थी नॅशनल डिफेन्स अकॅडेमी एंट्रन्स सारख्या वेगवेगळ्या आव्हानत्मक परीक्षाची तयारी करत असतात. दुसऱ्याबाजूला २.२३ लाख स्टार्टअप्स रजिस्टर असून त्यातील ५५,२०० हे नुसते गेल्या वर्षभरात नोंदले गेले असताना, तसेच Sarvam AI, krutrim AI, Neysa AI सारखे AI मधील ऍडव्हान्स संशोधन आणि प्रोडक्ट्स तयार होत असताना पुढील चित्र निराशाजनक आहे, पुढील पिढी वाया गेली आहे या सारखे सुर समाज माध्यमातून बडवले जातात ह्यामध्ये त्या लेखकांचे दळभद्री पण दिसून येते. 

वरील दोन घटनांची पार्श्वभूमी अतिशय वेगळी आहे. नालासोपारा येथील मयांक लोहार याला मारणारा रोशन सुवर्णा हा दिवसभर दारू पीणारा एक मजूर होता तर लोहगडावर केतन अगरवाल याला ढकलणारी सिया गोयला हीं बड्या बापाची २० वर्षांची एक मूर्ख मुलगी होती जिने कल्पना पण केली नसेल कीं आपला प्लॅन फेल गेला तर काय होईल. ती तिच्या प्रेमाच्या धुंदीत वहात गेली होती. तिने सिनेमा मध्ये होते तसें केले.

वरील हत्येची दोन उदाहरणे किंवा कोयता गँग किंवा एखादे गँग वॉर म्हणजे संपूर्ण समाज नव्हे. प्रत्येक समाजात चांगली वाईट माणसे असतातच म्हणून संपूर्ण समाजाचे चित्र काळ्या ब्रशने रंगवणे चुकीचे होईल.

पर्वाचीच एक बातमी वाचली. Witkin नावाची एक अमेरिकन युवती भारतात केरळ मध्ये एकटीच फिरायला आली असताना तिचे डेबिट कार्ड ATM मध्ये तसेच राहून गेले आणि ते एका रिक्षा वाल्याला मिळाले. त्या कृष्णा नावाच्या रिक्षावाल्याने, कोणताही मोबदला अपेक्षा न करता १४ तास रिक्षाने जाऊन येऊन प्रवास करत ते कार्ड त्या महिलेला पोहोचवले. या वरून काय लक्षात येते? कीं भारतात अजूनही चांगली माणसे आहेत. 

पूर्वी सुद्धा रामन राघवन, रंगा बिल्ला सारखे खुनी होते पण त्याचवेळी इतरही अनेक मंडळी या समाजाला पुढे नेत होती. पूर्वी रावण सुद्धा होता आणि राम सुद्धा होता. कौरव होते आणि पांडव सुद्धा होते. येशू ख्रिस्त देखील होते आणि त्याला फासावर चढवणारे रोमन साम्राज्य सुद्धा होते. प्रेषित मोहमद पैगंबरांच्या नातवाला हुसैन इब्न अलीला करबला येथे आमंत्रण देऊन पाणी सुद्धा प्यायला न देता त्याची आणि त्याच्या संपुर्ण समूहाची हत्या करणारे सुद्धा होते. म्हणजेच कोणत्याही काळात जगात दुष्ट आणि सुष्ट शक्ती होत्या.

त्यामुळे एक दोन घटनांनी हादरून न जाता, संपुर्ण समाज दलदलित फसला आहे असे न समजता, आशादाई बातम्याची सुद्धा दखल घ्यायला हवी. 

दुर्गंधी लवकर पसरते पण सुगंध दरवळायला वेळ लागतो कारण तो मंद असतो. 

माधव भोळे